Һәркемгә мәгълүм булганча, гомер кыска. Мин бала чакта бу хакта гел уйлана идем. Тормыш чыннан да кыскамы, әллә без аның чикле булуына гына зарланабызмы? Ун тапкыр озаграк яшәсәк, гомер барыбер кыска тоелыр идеме?
Бу сорауга җавап табу мөмкин түгел кебек тоелганга, мин бу хакта уйланудан туктадым. Аннары балаларым туды. Бу миңа шул сорауга җавап табарга ярдәм итте, һәм җавап шундый: гомер чыннан да кыска икән.
Балалар туу миңа вакыт кебек өзлексез дәвам итүче күләмне ничек дискрет (бүленүчән) берәмлекләргә әйләндерергә кирәклеген күрсәтте. Сиңа 2 яшьлек балаң белән нибары 52 ял көне генә бирелә. Әгәр могҗизалы Яңа ел чоры 3 яшьтән 10 яшькә кадәр бара дисәк, син сабыеңның бу хисләрне кичерүен нибары 8 тапкыр гына күрә аласың. Вакыт кебек өзлексез дәвам иткән нәрсәнең күпме яки азмы икәнен әйтү кыен булса да, 8 саны — күп түгел. Әгәр синең учыңда нибары 8 җир чикләвеге булса, яки сайлап алыр өчен киштәдә 8 генә китап торса, гомерең нинди генә озын булмасын, бу күләм һичшиксез бик чикле булып күренер иде.
Ярар, димәк, гомер чыннан да кыска. Моны белүдән берәр файда бармы соң?
Минем өчен бар. Димәк, «Моңа сарыф итәр өчен гомер артык кыска» кебек дәлилләр зур көчкә ия. Берәр нәрсә өчен гомер кыска дип әйтү — бу образлы сүз генә түгел. Бу бары тик «күңелсез» дигән сүзнең синонимы гына түгел. Әгәр башыгызга гомер моның өчен артык кыска дигән уй килә икән, мөмкинлек булганда сез аннан котылырга тырышырга тиешсез.
Гомерем нәрсәгә сарыф итәр өчен артык кыска дип уйлаганда, беренче булып башыма килгән сүз — «чүп-чар» (буллшит). Бу җавапның беркадәр тавтология икәнен аңлыйм. «Чүп-чар» сүзенең төшенчәсе нәкъ менә шуннан гыйбарәт инде: бу тормыш артык кыска булган нәрсәләр. Шулай да чүп-чарның үзенчәлекле ягы бар. Анда ниндидер ялганлык бар. Бу — тәҗрибәнең фастфуды. [1]
Вакытыгызны нинди буш нәрсәләргә сарыф итүегез хакында сорасагыз, җавабын үзегез дә беләсездер инде. Кирәксез җыелышлар, файдасыз бәхәсләр, бюрократия, масаю, башкаларның хаталарын төзәтү, юл тыгыннары, үзенә тартучы, ләкин бернинди нәтиҗә бирмәүче шөгыльләр.
Мондый нәрсәләр сезнең тормышыгызга ике юл белән үтеп керә: я сезгә аларны тагалар, я сезне алдыйлар. Шартлар сезгә таккан чүп-чарга билгеле бер дәрәҗәдә түзәргә туры килә. Акча эшләргә кирәк, ә акча эшләү күбесенчә вак-төяк мәшәкатьләрдән тора. Чыннан да, ихтыяҗ һәм тәкъдим законы моны тәэмин итә: ниндидер эш никадәр канәгатьләнү китерсә, кешеләр аны шулкадәр арзанрак хакка башкарырга әзер. Шулай да, сез уйлаганга караганда, сезгә чүп-чар азрак тагылырга мөмкин. Гадәти мәшәкатьле хезмәттән баш тартып, гадәти мәгънәдә мөмкинлекләр азрак булган, ләкин тормыш чынрак тоелган җиргә яшәргә китүче кешеләр агымы һәрвакыт булды. Киләчәктә бу күренеш тагын да киңрәк таралырга мөмкин.
Урын алмаштырмыйча гына, моны кечерәк масштабта да эшләргә була. Чүп-чарга сарыф ителергә тиешле вакыт күләме эш бирүчедән эш бирүчегә карап аерыла. Күпчелек эре оешмалар (һәм күп кенә кечеләре дә) аңа чумган. Ләкин сез акча һәм абруй кебек факторларга караганда чүп-чардан качуны аңлы рәвештә өстен куйсагыз, вакытыгызны азрак сарыф итә торган эш бирүчеләрне таба аласыздыр, мөгаен.
Әгәр фрилансер яки кече компания булсагыз, моны аерым клиентлар дәрәҗәсендә башкара аласыз. Токсик клиентлардан баш тартсагыз яки алардан качсагыз, сез тормышыгыздагы чүп-чар күләмен табышыгыз кимегәнгә караганда күбрәк дәрәҗәдә киметә аласыз.
Ләкин билгеле бер күләмдәге чүп-чар сезгә чарасыз рәвештә тагылса да, тормышыгызга хәйлә белән үтеп кергән чүп-чарда үзегездән башка беркем дә гаепле түгел. Шул ук вакытта үзегез сайлаган чүп-чардан котылу мәҗбүри тагылганга караганда да кыенрак булырга мөмкин. Вакытыгызны бушка уздырырга кызыктыра торган нәрсәләр сезне алдау эшен бик оста башкарырга тиеш. Моңа күпләргә таныш булган бер мисал — интернеттагы бәхәсләр. Берәрсе сезгә каршы төшсә, ул ниндидер мәгънәдә сезгә һөҗүм итә. Кайвакыт бик ачыктан-ачык һөҗүм. Һөҗүм иткәндә үзеңне яклау — табигый инстинкт. Ләкин күп кенә инстинктлар кебек үк, бусы да без бүген яши торган дөнья өчен яраклаштырылмаган. Үзеңне якларга кирәк кебек тоелса да, күпчелек очракта үзеңне якламау яхшырак. Кире очракта бу кешеләр сезнең гомерегезне сүзнең туры мәгънәсендә урлыйлар. [2]
Интернетта бәхәсләшү бары тик ялгыш кына бәйлелек тудыра. Моннан да куркынычрак нәрсәләр бар. Элек язганымча, техник алгарышның бер өстәмә нәтиҗәсе шунда: безгә ошаган нәрсәләр күбрәк бәйлелек тудыра торганга әйләнә бара. Димәк, безгә бәйлелекләрдән качу өчен көннән-көн күбрәк аңлы тырышлык куярга — читкәрәк китеп: «Мин вакытымны чыннан да шулай уздырырга телимме?» — дип үзебездән сорарга туры киләчәк.
Чүп-чардан саклану белән беррәттән, чыннан да мөһим булган нәрсәләрне актив эзләргә кирәк. Ләкин төрле кеше өчен төрле нәрсә мөһим, һәм күпләргә нәрсәнең мөһим булуын аңларга өйрәнергә кирәк. Кайберәүләр бәхетле, алар бик иртә математиканы, хайваннар карауны яки язуны яратуларын аңлыйлар һәм моңа күп вакыт багышлау юлын табалар. Ләкин күпчелек кеше тормышын мөһим һәм мөһим булмаган нәрсәләр кушылмасыннан башлый һәм аларны бер-берсеннән аерырга акрынлап кына өйрәнә.
Бигрәк тә яшьләр өчен бу буталчыклыкның күбесе алар үзләре эләккән ясалма шартлардан килеп чыга. Төп һәм өлкән сыйныфларда укыганда, башка яшьтәшләреңнең синең турында ни уйлавы дөньядагы иң мөһим нәрсә булып тоела. Ләкин олылардан шул яшьтә нәрсәдә ялгышканнарын сорасаң, барысы да диярлек башка балаларның үзләре турында нәрсә уйлаганына артык зур әһәмият бирүләрен әйтәчәк.
Нәрсәнең чыннан да мөһим булуын ачыклауның бер гади ысулы — киләчәктә моңа әһәмият бирерсеңме-юкмы икәнен үзеңнән сорау. Ялган мөһим нәрсәләр, гадәттә, башта бик мөһим булып кылана. Алар сезне нәкъ менә шулай алдый. Сызык астындагы мәйдан бик кечкенә, ләкин аның очлы очы аңыгызга энә кебек кадала.
Мөһим булган нәрсәләр кешеләр «әһәмиятле» дип атаган нәрсәләр булырга мәҗбүр түгел. Дустың белән чынаяк кофе эчү дә мөһим. Соңыннан сез моны бушка узган вакыт дип уйламаячаксыз.
Кечкенә балаларың булуның тагын бер зур өстенлеге — алар сезне чыннан да мөһим нәрсәгә вакыт бүләргә мәҗбүр итә: үзләренә. Сез телефонга карап торганда алар җиңегездән тарта да: «Минем белән уйныйсыңмы?» — ди. Һәм бу, мөгаен, чүп-чарны минимальләштерүнең иң яхшы вариантыдыр.
Әгәр гомер кыска икән, аның тиз тәмамлануы безне көтмәгәндә аптырашта калдырыр дип көтәргә кирәк. Һәм гадәттә нәкъ шулай килеп чыга да. Син нәрсәләрнедер мәңгелек дип кабул итәсең, ә аннары алар юкка чыга. Теге китапны язармын, теге тауга менәрмен яки башка берәр нәрсә эшләрмен дип уйлыйсың, әмма мөмкинлек тәрәзәсенең ябылуын сизми дә каласың. Иң аяныч тәрәзәләр башка кешеләр үлгәндә ябыла. Аларның да гомере кыска. Әнием үлгәч, мин аның белән күбрәк вакыт үткәрмәгәнемә бик үкендем. Мин ул һәрвакыт янәшәмдә булыр кебек яшәдем. Һәм ул үзенә хас басынкылык белән бу иллюзияне хуплап торды. Ләкин бу бары тик иллюзия иде. Минемчә, күпләр минем кебек үк хата ясый.
Көтмәгәндә килгән хәлдән аптырашта калмас өчен иң гадәти ысул — аны аңлы рәвештә истә тоту. Элек, тормыш хәтәррәк булган заманнарда, кешеләр үлем турында хәзерге вакытта бераз шомлы булып күренерлек дәрәҗәдә еш уйланган. Ни өчен икәнен төгәл белмим, ләкин һәркемнең иңбашы өстендә торган әҗәлне үзеңә даими искә төшереп тору дөрес юл кебек тоелмый. Бәлки, яхшырак чишелеш — проблемага икенче ягыннан караудыр. Үзегез иң нык теләгән нәрсәләрне кичектермәү гадәтен үстерегез. Теге тауга менүне, теге китапны язуны яки әниегез янына баруны кичектермәгез. Ни өчен көтмәскә кирәклеген үзегезгә даими искәртеп торырга кирәкми. Бары тик көтмәгез.
Берәр нәрсәң аз булганда кеше эшли торган тагын ике гамәлне күз алдына китерәм: аның күбрәген алырга тырышу һәм булганының кадерен белү. Монда икесе дә урынлы.
Ничек яшәвең күпме яшәвеңә тәэсир итә. Күпчелек кеше яхшырак яши ала иде. Мин дә шулар арасында.
Ләкин кулыгыздагы вакытка игътибарлырак булып, тагын да зуррак нәтиҗәгә ирешергә була. Көннәрнең сизелмичә узып китүенә юл кую бик җиңел. Хыялый кешеләр бик яраткан «агым»ның тагын бер караңгы ягы бар: ул көндәлек ыгы-зыгы һәм мәшәкатьләр арасында туктап, тормышның кадерен белергә комачаулый. Мин укыган иң истә калырлык нәрсә китапта түгел, ә бер китапның исемендә иде: Джеймс Солтерның Burning the Days («Көннәрне яндыру») китабы.
Вакытны бераз әкренәйтергә мөмкин. Мин моңа күнегә башладым. Балалар булыша. Кечкенә балаларың булганда, сизеп калмыйча мөмкин булмаган бик күп камил мизгелләр була.
Ниндидер кичерештән барысын да сыгып алу хисенең дә файдасы бар. Әнием өчен кайгыруым аны сагынуымнан гына түгел, ә без эшли алган, ләкин эшләмәгән барлык нәрсәләр турында уйлануымнан да килә. Зур улыма тиздән 7 яшь тула. Аның 3 яшьлек чорын сагынсам да, мин, һәрхәлдә, булмый калган нәрсәләр турында үкенмим. Без әти белән 3 яшьлек бала үткәрә алган иң яхшы вакытны бергә уздырдык.
Чүп-чарны аяусыз рәвештә кисеп ташлагыз, мөһим нәрсәләрне кичектермәгез һәм кулыгыздагы вакытның кадерен белегез. Гомер кыска булганда нәкъ менә шулай эшләргә кирәк.
Искәрмәләр
[1] Башта башыма башка мәгънәләре дә булган сүзнең килүе миңа ошамаган иде. Ләкин соңрак мин аның башка мәгънәләренең дә бик тыгыз бәйләнгән булуын аңладым. Бушка вакыт уздыра торган нәрсәләр мәгънәсендәге чүп-чар (буллшит) интеллектуаль буш сүзләргә бик охшаш.
[2] Бу мисалны мин махсус рәвештә үземә кисәтү буларак сайладым. Онлайн челтәрдә миңа еш һөҗүм итәләр. Кешеләр минем турыда иң акылсыз ялганнарны сөйлиләр. Һәм мин әлегә табигый кеше теләге булган: «Һәй, бу ялган бит!» — дип кычкыру теләген басуны бик начар башкарам.
Әлеге язманың караламаларын укыганнары өчен Джессика Ливингстонга һәм Джефф Ралстонга рәхмәт.