Яҡынса бер нисә йыл эсендә венчур фондтары дүрт яҡтан ҡыҫырыҡланған хәлдә ҡаласаҡ. «Ҡыуыҡ» (доткомдар көрсөгө) осоро аҙағында йыйған һәм әле лә инвестицияламаған ғәйәт ҙур аҡсалары арҡаһында улар хәҙер үк һатыусылар баҙарына бәйләнеп ҡалған. Был үҙенән-үҙе донъя бөтөү түгел. Ысынында, был венчур бизнесындағы ғәҙәти норманың артығыраҡ осрағы ғына: бигерәк күп аҡса сиктән тыш аҙ алыштар артынан ҡыуа.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул аҙ һанлы алыштар хәҙер аҙыраҡ һәм аҙыраҡ аҡса һорай, сөнки стартап асыу бик арзанлашты. Бының дүрт сәбәбе бар: программа менән тәьмин итеүҙе бушлай яһаусы асыҡ код (open source); аппарат ҡулайламаларын геометрик прогрессия менән бушлайға яҡынайтыусы Мур законы; яҡшы булһағыҙ, танытыуҙы бушлай иткән Веб; һәм эшкәртеүҙе байтаҡҡа арзаныраҡ иткән яҡшыраҡ программалау телдәре.
Бөҙ үҙебеҙҙең стартапты 1995 йылда башлап ебәргәндә, тәүге өсәү беҙҙең иң ҙур сығымдарыбыҙ булды. Ул ваҡытта хәүефһеҙ http-бәйләнештәрҙе тотоп торған берҙән-бер программа булған Netscape Commerce Server өсөн беҙгә 5000 доллар түләргә тура килде. 90 МГц процессорлы һәм 32 мегабайт хәтерле сервер өсөн беҙ 3000 доллар түләнек. Ә башлап ебәреүебеҙҙе танытыу өсөн беҙ PR-фирмаға яҡынса 30 000 доллар түләнек.
Хәҙер иһә һеҙ был өс нәмәне лә бушлай тиерлек ала алаһығыҙ. Программа тәьминәтен бушлай табырға була; кешеләр беҙҙең тәүге серверға ҡарағанда ҡеүәтлерәк компьютерҙарҙы сүпкә ташлай; һәм әгәр яҡшы бер нәмә эшләһәгеҙ, селтәрҙә телдән-телгә күсеү юлы менән, тәүге PR-фирма баҫма матбуғат аша йыйғанға ҡарағанда ун тапҡыр күберәк трафик йыя алаһығыҙ.
Һәм, әлбиттә, ғәҙәти стартап өсөн тағы бер ҙур үҙгәреш — программалау телдәренең яҡшырыуы, дөрөҫөрәге, уртаса телдең сифаты үҫеүе. Ун йыл элек күпселек стартаптарҙа программа эшләү С++ телендә код яҙыусы ун программисты аңлата ине. Хәҙер шул уҡ эште Python йәки Ruby ҡулланып бер-ике кеше башҡара ала.
«Ҡыуыҡ» осоронда күптәр стартаптар үҙ программаларын эшләүҙе Һиндостанға аутсорсингҡа бирер тип фараз иткәйне. Минеңсә, киләсәк өсөн иң яҡшы модель — Дэвид Хайнемайер Ханссон (David Heinemeier Hansson), ул эшләүҙе аутсорсинг урынына ҡеүәтлерәк телгә йөкмәтте. BaseCamp кеүек күп кенә билдәле ҡушымталар хәҙер тик бер генә программист тарафынан яҙылған. Ә бер егет ундан 10 тапҡырҙан да арзаныраҡҡа төшә, сөнки (а) ул йыйылыштарҙа ваҡытын әрәм итмәйәсәк, һәм (б) ул, моғайын, ойоштороусы булғанлыҡтан, үҙенә бер тин дә түләмәҫкә мөмкин.
Стартап асыу шул тиклем арзан булғанға күрә, хәҙер венчур инвесторҙары йыш ҡына стартаптарға улар алырға теләгәндән күберәк аҡса бирергә теләй. Венчур инвесторҙары бер юлы бер нисә миллион һалырға ярата. Ләкин үҙе аҡса бүлгән бер стартаптың бары ярты миллион самаһы ғына алырға теләгәнен күргәс, бер венчур инвесторы миңә былай тине: «Ни эшләргә лә белмәйем. Бәлки, уның бер өлөшөн кире ҡайтарырға тура килер». Йәғни уны тотоноп бөтөү мөмкин булмағанлыҡтан, фондтың бер өлөшөн уны биргән институциональ инвесторҙарға кире ҡайтарыуҙы күҙҙә тота.
Ошолай ҙа насар хәлгә өсөнсө проблема өҫтәлә: Сарбейнс-Оксли (Sarbanes-Oxley). Сарбейнс-Оксли — «ҡыуыҡ»тан һуң ҡабул ителгән, асыҡ компанияларға көйләү йөгөн ҡырҡа арттырған закон. Һәм уның талаптарын үтәү хаҡынан тыш (был йылына кәм тигәндә ике миллион доллар тора), закон корпоратив етәкселәр өсөн ҡурҡыныс юридик яуаплылыҡ индерә. Мин белгән тәжрибәле бер баш финанс директоры (CFO) туранан-тура былай тине: «Мин хәҙер бер нисек тә асыҡ компанияның баш финанс директоры булырға теләмәҫ инем».
Корпоратив идара итеүҙә артыҡ ҡәтғилек бер ҡасан да зыян итмәй тип уйларға мөмкин. Ләкин һәр законда ла саманан тыш китергә була, һәм был иҫкәрмә мине Сарбейнс-Оксли законы тап шулай эшләгәненә ышандырҙы. Был баш финанс директоры мин белгән финанс белгестәре араһында иң аҡыллыһы ла, иң намыҫлыһы ла. Әгәр Сарбейнс-Оксли уның кеүек кешеләрҙе асыҡ компанияларҙың финанс директорҙары булыуҙан ҡурҡыта икән, был уның боҙоҡ булыуының тулы дәлиле.
Күбеһенсә Сарбейнс-Оксли арҡаһында хәҙер стартаптар бик һирәк асыҡ баҙарға сыға (IPO яһай). Ғәмәлдә, хәҙер уңышҡа ирешеү — һатылыу менән бер. Был иһә венчур инвесторҙарының хәҙер өмөтлө, 2-3 кешенән торған бәләкәй стартаптарҙы табыу һәм уларҙы һатып алыу хаҡы 100 миллион доллар торған компанияларға әйләндереү бизнесында булыуын аңлата. Улар был бизнес менән шөғөлләнергә теләмәгәйне; бары уларҙың бизнесы үҙенән-үҙе шуға әйләнде.
Бынан дүртенсе проблема тыуа: һатып алыусылар күмәртәләп һатып ала алыуҙарын аңлай башланы. Ниңә улар венчур инвесторҙарының үҙҙәренә кәрәкле стартаптарҙы ҡиммәтерәк итеүен көтөргә тейеш? Венчур инвесторҙары өҫтәгән нәмәләрҙең күбеһе һатып алыусыларға бөтөнләй кәрәкмәй. Уларҙың үҙ бренд танылыуы һәм HR бүлектәре бар. Уларға ысынында программа менән тәьмин итеү һәм уны эшләүселәр кәрәк, ә стартап тәүге этапта тап шунан ғибәрәт: ҡуйыртылған программа һәм эшләүселәр.
Ғәҙәттәгесә, Google быны иң беренсе булып аңлаған кеүек. «Стартаптарығыҙҙы беҙгә иртәрәк килтерегеҙ», — тине Google вәкиле Startup School сараһында. Улар был турала асыҡтан-асыҡ әйтә: улар стартаптарҙы тап А Серияһы раундын (Series A) башлаған осорҙа уҡ һатып алырға ярата. (А Серияһы раунды — был венчур финанслауының тәүге ысын раунды; ул ғәҙәттә беренсе йылда була.) Был — шәп стратегия, һәм башҡа ҙур технология компаниялары ла, һис шикһеҙ, уны ҡабатларға тырышасаҡ. Әлбәттә, улар Google үҙҙәренең өлөшөн тағы ла күберәк тартып алыуын теләмәһә.
Әлбиттә, стартаптарҙы һатып алыуҙа Google-дың өҫтөнлөгө бар: ундағы күп кенә кешеләр инде бай, йәки үҙҙәренең опциондары ғәмәлгә ингәс байыясаҡтарын белә. Ябай хеҙмәткәрҙәргә берәй компанияны һатып алыуҙы тәҡдим итеүе бик ауыр; үҙең әле лә эш хаҡына эшләгәндә, егерме йәшлек бер төркөм йәштәрҙең байып китеүен күреү үтә асыуҙы килтерә. Хатта был һеҙҙең компания өсөн иң дөрөҫ аҙым булһа ла.
Сис(еш)тәр
Хәлдәр хәҙер ни тиклем насар күренмәһен, венчур инвесторҙарының үҙҙәрен ҡотҡарыу юлы бар. Уларға ике нәмә эшләргә кәрәк, береһе уларҙы ғәжәпләндермәҫ, ә икенсеһе ҡәһәрле бер нәмә кеүек күренер.
Асыҡтан башлайыҡ: Сарбейнс-Оксли законын йомшартыу өсөн лобби яһарға. Был закон киләсәктәге Энрондарҙы булдырмау өсөн яҙылған, ә IPO баҙарын емереү өсөн түгел. Ул ҡабул ителгәндә IPO баҙары ғәмәлдә үле хәлдә булғанлыҡтан, уның ни тиклем насар эҙемтәләргә килтерәсәген аҙҙар ғына күрҙе. Ләкин хәҙер, технология һуңғы көрсөктән һуң кире аяҡҡа баҫҡас, Сарбейнс-Окслиҙың ниндәй быуыусы ҡаршылыҡҡа әйләнгәнен асыҡ күрә алабыҙ.
Стартаптар — ул нәҙек үҫемлектәр, ысынында иһә үҫентеләр. Был үҫентеләрҙе һаҡлау мөһим, сөнки улар иҡтисад ағастары булып үҫеп китә. Иҡтисад үҫешенең күп өлөшө — уларҙың үҫеше. Минеңсә, күпселек сәйәсәтселәр быны аңлай. Ләкин улар стартаптарҙың ни тиклем нәҙек икәнен һәм ниндәйҙер башҡа проблеманы төҙәтеү өсөн яҙылған закондарҙың ҡорбанына ни тиклем еңел әйләнә алыуын аңлап етмәй.
Тағы ла ҡурҡынысырағы: стартаптарҙы юҡ иткәндә, улар бер ниндәй ҙә тиерлек тауыш сығармай. Әгәр һеҙ күмер тармағының аяғына баҫһағыҙ, уның тауышын шунда уҡ ишетерһегеҙ. Ләкин әгәр һеҙ абайһыҙҙан стартап тармағын тапап ҡуйһағыҙ, бары тик сираттағы Google хужалары компания асыу урынына аспирантурала ғына ҡаласаҡ, вәссәләм.
Икенсе тәҡдимем венчур инвесторҙарына шок булып күренер: нигеҙ һалыусыларға А Серияһы раундында өлөшләтә аҡса ҡуласаларға (cash out) рөхсәт итегеҙ. Хәҙерге ваҡытта, венчур инвесторҙары стартапҡа аҡса һалғанда, улар алған барлыҡ акциялар яңы сығарылған була һәм барлыҡ аҡса компанияға китә. Улар акцияларҙың бер өлөшөн туранан-тура нигеҙ һалыусыларҙың үҙҙәренән дә һатып ала алыр ине.
Күпселек венчур инвесторҙарының быға ҡаршы дини кимәлдәге ҡағиҙәһе бар. Улар компания һатылғанға йәки асыҡ баҙарға сыҡҡанға тиклем ойоштороусыларҙың бер тин дә алыуын теләмәй. Венчур инвесторҙары контролгә ғашиҡ, һәм улар, ойоштороусыларҙың ҡулында аҡса булһа, уларға баҫым яһау мөмкинлеге аҙыраҡ булыр тип ҡурҡа.
Был — аҡылһыҙ план. Ысынында, ойоштороусыларға иртәрәк бер аҙ акция һатырға рөхсәт итеү, ғәҙәттә, компания өсөн яҡшыраҡ булыр ине, сөнки был ойоштороусыларҙың хәүефкә (рискка) ҡарашын венчур инвесторҙарыныҡы менән бер ишләштерер ине. Хәҙерге ваҡытта уларҙың хәүефкә ҡарашы капма-ҡаршы: бер нәмәһе лә булмаған ойоштороусылар 10 миллион доллар алыуҙың 20% ихтималлығына ҡарағанда 1 миллион долларҙың 100% ихтималлығын өҫтөн күрә, шул уҡ ваҡытта венчур инвесторҙары «рациональ» булыу мөмкинлегенә эйә һәм һуңғыһын өҫтөн күрә.
Нимә генә әйтмәһендәр, ойоштороусыларҙың үҙ компанияларын А Серияһы раундтарын үткәреү урынына иртә һатыуҙарының сәбәбе — уларға аҡсаның алдан түләнеүендә. Был тәүге миллион артабанғыларға ҡарағанда күпкә ҡиммәтерәк. Әгәр ойоштороусылар иртәрәк бер аҙ акция һата алһа, улар венчур аҡсаһын теләп алыр һәм ҡалғанын ҙурыраҡ һөҙөмтәгә һалыр ине.
Улай булғас, ниңә ойоштороусыларға шул тәүге миллионды, йә баһаһы кәм тигәндә ярты миллионды алырға рөхсәт итмәҫкә? Венчур инвесторҙары үҙ аҡсаларына шул уҡ һандағы акцияларҙы алыр ине. Аҡсаның бер өлөшө компанияға түгел, ә ойоштороусыларға китһә, ни булған?
Ҡайһы бер венчур инвесторҙары быны уйлау ҙа мөмкин түгел тип әйтер — йәнәһе улар бөтә аҡсаларының да компанияны үҫтереүгә эшләүен теләй. Ләкин ысынында, венчур инвестицияларының хәҙерге ғәйәт ҙур күләме стартаптарҙың ихтыяждары менән түгел, ә венчур фондтарының структураһы менән билдәләнә. Йыш ҡына был ҙур инвестициялар компанияны үҫтереүгә түгел, ә уны емереүгә юл тота.
Беҙҙең стартапты финанслаған фәрештә-инвесторҙар нигеҙ һалыусыларға ҡайһы бер акцияларҙы туранан-тура үҙҙәренә һатырға рөхсәт итте, һәм был һәр кем өсөн яҡшы килешеү булды. Был инвестициянан фәрештәләр ғәйәт ҙур табыш алды, шуға улар шат. Ә беҙҙең, нигеҙ һалыусылар өсөн, был стартаптың ҡурҡыныс «йә бөтәһе, йә бер ни ҙә түгел» тигән баҫымын йомшартты, сөнки ул саф көйөндә дәртләндереүгә ҡарағанда күберәк иғтибарҙы ситкә йүнәлтә.
Әгәр венчур инвесторҙары ойоштороусыларға аҡсаның бер өлөшөн ҡуласаларға рөхсәт итеү идеяһынан ҡурҡһа, уларға тағы ла ҡурҡынысыраҡ бер нәмә әйтәйем: һеҙ хәҙер туранан-тура Google менән ярышаһығыҙ.
Бының ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға (Trevor Blackwell), Сара Харлинға (Sarah Harlin), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston) һәм Роберт Моррисҡа (Robert Morris) рәхмәт белдерәм.