Алдағы бірнеше жылда венчурлік капитал қорлары төрт жақтан қыспаққа түседі. Олар Дотком көпіршігінің соңында тартқан және әлі күнге дейін инвестициялай алмаған орасан зор қаржының кесірінен сатушылар нарығында қамалып қалды. Бұл өз алдына дүниенің соңы емес. Шын мәнінде, бұл венчурлік бизнестегі қалыпты жағдайдың неғұрлым шектен шыққан түрі ғана: өте аз мәміленің соңынан өте көп ақшаның қууы.
Өкінішке қарай, сол аз ғана мәмілелер қазір барған сайын азырақ ақша сұрап отыр, өйткені стартап бастау тым арзан болып барады. Мұның төрт себебі бар: бағдарламалық жасақтаманы тегін қылатын open source; аппараттық құралдарды геометриялық тұрғыда тегінге жақындататын Мур заңы; егер сіз мықты болсаңыз, жарнаманы тегін ететін Веб; және әзірлеуді әлдеқайда арзандататын жақсырақ бағдарламалау тілдері.
Біз 1995 жылы стартапымызды бастағанда, алғашқы үшеуі ең үлкен шығындарымыз болды. Бізге сол кезде қауіпсіз http байланыстарын қолдайтын жалғыз бағдарламалық жасақтама — Netscape Commerce Server үшін $5000 төлеуге тура келді. Біз 90 МГц процессоры және 32 мегабайт жады бар сервер үшін $3000 төледік. Ал іске қосуымызды жарнамалау үшін PR агенттігіне шамамен $30 000 төледік.
Қазір сіз осы үшеуін де түкке тұрғысыз бағаға, тіпті тегін ала аласыз. Бағдарламалық жасақтаманы тегін алуға болады; адамдар біздің алғашқы серверімізден әлдеқайда қуатты компьютерлерді қоқысқа тастап жатыр; ал егер сіз жақсы нәрсе жасасаңыз, ғаламтордағы ауызша жарнама («word of mouth») арқылы біздің алғашқы PR фирмамыз баспа БАҚ арқылы жинаған трафиктен он есе көп трафик тарта аласыз.
Әрине, қарапайым стартап үшін тағы бір үлкен өзгеріс — бағдарламалау тілдерінің жақсаруы, дәлірек айтқанда, медианалық тілдің жақсаруы. Он жыл бұрын көптеген стартаптарда бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу C++ тілінде код жазатын он бағдарламашыны білдіретін. Қазір сол жұмысты Python немесе Ruby қолданатын бір немесе екі адам ғана істей алады.
Көпіршік кезінде көптеген адамдар стартаптар әзірлеу жұмысын Үндістанға аутсорсингке береді деп болжаған. Менің ойымша, болашақ үшін жақсырақ модель — Дэвид Хайнемайер Ханссон (David Heinemeier Hansson), ол әзірлеуді басқа елге емес, неғұрлым қуатты тілге аутсорсинг жасады. Қазір BaseCamp сияқты көптеген белгілі қосымшаларды бар болғаны бір ғана бағдарламашы жазған. Ал бір адам он адамнан 10 еседен де арзанға түседі, өйткені (а) ол жиналыстарда уақыт жоғалтпайды және (б) ол көбінесе негізін қалаушы болғандықтан, өзіне жалақы төлемеуіне де болады.
Стартапты бастау тым арзан болғандықтан, қазір венчурлік капиталистер стартаптар алғысы келетіннен гөрі көбірек ақша бергісі келеді. Венчурлік инвесторлар (VC) бір уақытта бірнеше миллион инвестициялағанды ұнатады. Бірақ бір инвестор өзі қаржыландырған стартап бар болғаны жарты миллиондай ғана ақша алғаннан кейін маған былай деді: «Енді не істейтінімізді білмеймін. Бәлкім, ақшаның бір бөлігін қайтаруға тура келетін шығар». Яғни қордың бір бөлігін оны берген институционалдық инвесторларға қайтару керек, өйткені оның бәрін инвестициялау мүмкін болмай қалды.
Бұл онсыз да нашар жағдайға үшінші мәселе қосылады: Сарбейнс-Оксли заңы (Sarbanes-Oxley). Сарбейнс-Оксли — Көпіршіктен кейін қабылданған, жария компанияларға жүктелетін реттеушілік ауыртпалықты күрт арттыратын заң. Оған қоса, талаптарды орындау құны жылына кемінде екі миллион долларды құрайды және заң корпоративтік басшылар үшін қорқынышты заңды жауапкершіліктер енгізеді. Мен білетін тәжірибелі бір қаржы директоры (CFO) ашық түрде: «Мен қазір жария компанияның CFO-сы болғым келмес еді», — деді.
Сіз жауапты корпоративтік басқару шектен шығу мүмкін емес сала деп ойлауыңыз мүмкін. Бірақ кез келген заңда шектен шығуға болады және бұл сөз мені Сарбейнс-Окслидің дәл солай шектен шыққанына сендірді. Бұл қаржы директоры — мен білетін ең ақылды әрі ең адал қаржыгерлердің бірі. Егер Сарбейнс-Оксли осындай адамдарды жария компаниялардың қаржы директоры болудан тайсақтатса, бұл оның бұрыс заң екендігінің жеткілікті дәлелі.
Көбінесе осы Сарбейнс-Окслидің кесірінен қазір стартаптар сирек IPO-ға шығады. Іс жүзінде, қазір жетістікке жету дегеніміз — басқа біреудің сатып алуымен тең. Бұл дегеніміз, VC енді 2-3 адамнан тұратын келешегі бар кішкентай стартаптарды тауып, оларды сатып алу құны $100 миллион болатын компанияларға дейін үрлеу бизнесімен айналысады. Олар бұл бизнеспен айналысқысы келген жоқ; олардың бизнесі жай ғана осыған айналып кетті.
Осыдан төртінші мәселе туындайды: сатып алушылар енді көтерме бағамен сатып ала алатындарын түсіне бастады. Олар өздері қалайтын стартаптарды венчурлік қорлар қымбаттатып жібергенше неге күтуі керек? Инвесторлар қосатын құндылықтың көбін сатып алушылар онсыз да қаламайды. Сатып алушыларда бренд танымалдығы да, HR бөлімдері де бар. Оларға шын мәнінде керегі — бағдарламалық жасақтама мен әзірлеушілер, ал бастапқы кезеңдегі стартап дегеніміз дәл осы: шоғырланған бағдарламалық жасақтама мен әзірлеушілер.
Әдеттегідей, мұны бірінші болып Google түсінген сияқты. Startup School конференциясында Google спикері: «Стартаптарыңызды бізге ертерек әкеліңіздер», — деді. Олар мұны ашық айтады: олар стартаптарды дәл А сериясының раундын өткізгелі жатқан сәтте сатып алғанды ұнатады. (А сериясы раунды — алғашқы нақты венчурлік қаржыландыру раунды; ол әдетте бірінші жылы болады.) Бұл тамаша стратегия және басқа ірі технологиялық компаниялар да оны қайталауға тырысатыны сөзсіз. Әрине, егер олар өз үлестерін Google-ге одан әрі жегізгісі келмесе.
Әрине, стартаптарды сатып алуда Google-дің артықшылығы бар: ондағы көптеген адамдар бай, не болмаса опциондары күшіне енгенде байимыз деп күтіп отыр. Қарапайым қызметкерлер үшін сатып алуды ұсыну өте қиын; өзің әлі күнге дейін айлыққа жұмыс істеп жүргенде, жиырма жастағы біреулердің байып жатқанын көру тым ашуға тиеді. Тіпті бұл сіздің компанияңыз үшін дұрыс қадам болса да.
Шешім(дер)
Жағдай қазір қаншалықты нашар көрінсе де, VC үшін өзін-өзі құтқарудың жолы бар. Оларға екі нәрсе істеу керек: біреуі оларды таңғалдырмайды, ал екіншісі сұмдық болып көрінуі мүмкін.
Анығынан бастайық: Сарбейнс-Оксли заңын жеңілдету үшін лобби жасау. Бұл заң IPO нарығын жою үшін емес, болашақта Enron сияқты жағдайлардың алдын алу үшін жасалған. Ол қабылданған кезде IPO нарығы іс жүзінде өлі болғандықтан, оның қандай жаман салдары болатынын аз ғана адам көрді. Бірақ енді технологиялар соңғы құлдыраудан кейін қалпына келгенде, біз Сарбейнс-Окслидің қандай кедергіге айналғанын анық көріп отырмыз.
Стартаптар — нәзік өсімдіктер, дәлірек айтсақ, көшеттер. Бұл көшеттерді қорғауға тұрарлық, өйткені олар экономиканың алып ағаштарына айналады. Экономика өсімінің көп бөлігі — солардың өсімі. Меніңше, көптеген саясаткерлер мұны түсінеді. Бірақ олар стартаптардың қаншалықты нәзік екенін және басқа бір мәселені шешуге арналған заңдардың кездейсоқ құрбанына қаншалықты оңай айналатынын түсінбейді.
Ең қауіптісі — сіз стартаптарды құртқан кезде, олар аса көп шу шығармайды. Егер сіз көмір өнеркәсібінің аяғын бассаңыз, бірден шу көтеріледі. Бірақ егер сіз абайсызда стартап индустриясын таптап кетсеңіз, бар болғаны келесі Google-дің негізін қалаушылар компания ашудың орнына аспирантурада қалып қояды.
Менің екінші ұсынысым VC үшін төбеден жай түскендей көрінуі мүмкін: негізін қалаушыларға А сериясының раундында ақшаның бір бөлігін қолма-қол шешіп алуға (cash out) рұқсат беріңіздер. Қазіргі уақытта VC стартапқа инвестиция салғанда, олар алатын барлық акциялар жаңадан шығарылады және барлық ақша компанияға кетеді. Олар кейбір акцияларды тікелей негізін қалаушылардан да сатып ала алар еді.
Көптеген венчурлік инвесторларда бұған қарсы дерлік діни қағида бар. Олар компания сатылғанға немесе IPO-ға шыққанға дейін негізін қалаушылардың бір тиын да алғанын қаламайды. VC бақылау орнатуға құмар және егер негізін қалаушыларда қандай да бір ақша пайда болса, оларға ықпал ету тетігі азайып қала ма деп қорқады.
Бұл ақымақ жоспар. Шын мәнінде, негізін қалаушыларға акциялардың бір бөлігін ертерек сатуға рұқсат беру жалпы компания үшін жақсырақ болар еді, өйткені бұл негізін қалаушылардың тәуекелге деген көзқарасын VC көзқарасымен бір арнаға тоғыстырады. Қазіргі жағдайда олардың тәуекелге көзқарасы бір-біріне қарама-қарсы: түгі жоқ негізін қалаушылар $10 миллион ұтып алудың 20% ықтималдығынан гөрі $1 миллион алудың 100% мүмкіндігін таңдайды, ал инвесторлар «рационал» болуға шамасы жететіндіктен соңғысын қалайды.
Олар не айтса да, негізін қалаушылардың А сериясының раундтарын өткізудің орнына компанияларын ерте сатып жіберуінің себебі — оларға бірден ақша төленетіндігінде. Сол алғашқы миллион кейінгі миллиондардан әлдеқайда құндырақ. Егер негізін қалаушылар кейбір акцияларды ертерек сата алса, олар VC ақшасын қуана-қуана алып, қалғанын үлкенірек нәтижеге тігуге дайын болар еді.
Ендеше неге негізін қалаушыларға сол алғашқы миллионды немесе кем дегенде жарты миллионды алуға мүмкіндік бермеске? VC бәрібір сол ақшаға сәйкес келетін акциялар санын алады. Ақшаның бір бөлігі компанияға емес, негізін қалаушыларға кетсе, одан не болыпты?
Кейбір VC бұл мүмкін емес деп айтады — олар барлық ақшаның компанияны өсіруге жұмсалғанын қалайды. Бірақ мәселе мынада: қазіргі венчурлік инвестициялардың орасан зор көлемі стартаптардың қажеттіліктерінен емес, венчурлік қорлардың құрылымынан туындап отыр. Көбінесе бұл қомақты инвестициялар компанияны өсірудің орнына, оны құрдымға жіберуге жұмыс істейді.
Біздің стартапты қаржыландырған періште-инвесторлар (angel investors) негізін қалаушыларға өздеріне тікелей кейбір акцияларды сатуға рұқсат берді және бұл бәріне тиімді мәміле болды. Періштелер бұл инвестициядан орасан зор табыс тапты, сондықтан олар риза. Ал біз сияқты негізін қалаушылар үшін бұл стартаптың «не бар, не жоқ» дейтін қорқынышты қысымын жеңілдетті, өйткені таза түрінде бұл қысым ынталандырудан гөрі көбірек көңілді бөледі.
Егер инвесторлар негізін қалаушыларға ақшаның бір бөлігін шешіп алуға мүмкіндік беру идеясынан қорықса, мен оларға бұдан да қорқынышты нәрсені айтайын: сіздер қазір тікелей Google-мен бәсекелесіп жатырсыздар.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге (Trevor Blackwell), Сара Харлинге (Sarah Harlin), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston) және Роберт Морриске (Robert Morris) алғыс айтамын.