Алдагы берничә елда венчур фондлары дүрт яктан кысылуга дучар булачак. Алар болай да сатучы базарына эләгеп тоткарландылар, чөнки «күбек» (доткомнар бумы) ахырында бик күп акча җыйдылар һәм аларны әле дә инвестицияләмәделәр. Моның үзе генә әле дөнья бетү түгел. Чынлыкта, бу VC (венчур капиталы) бизнесындагы гадәти норманың тагын да кискенрәк формасы гына: артык күп акча артык аз сандагы килешүләр артыннан куа.
Кызганычка каршы, ул аз санлы килешүләр хәзер барган саен азрак акча сорый, чөнки стартап башлау бик арзанга төшә башлады. Моның дүрт сәбәбе бар: ачык кодлы программалар (open source), алар программа тәэминатын бушлай итә; Мур законы, ул җиһазларны (hardware) геометрик яктан бушлай булуга якынайта; Интернет, ул эшеңне яхшы белсәң, алга этәрүне бушлай итә; һәм яхшырак программалау телләре, алар эшкәртүне күпкә арзанрак итә.
Без 1995 елда үз стартапыбызны башлаганда, беренче өч нәрсә иң зур чыгымнарыбыз булды. Безгә хәвефсез http-тоташуларны тәэмин итүче бердәнбер программа булган Netscape Commerce Server өчен 5000 доллар түләргә туры килде. Без 90 МГц процессорлы һәм 32 Мб хәтерле сервер өчен 3000 доллар түләдек. Һәм стартны алга этәрү өчен PR-фирмага якынча 30 000 доллар бирдек.
Хәзер сез бу өчесен дә бер тиенсез ала аласыз. Программа тәэминатын бушлай алырга була; кешеләр безнең беренче сервердан да көчлерәк санакны чүпкә ташлый; әгәр яхшы әйбер ясасагыз, челтәрдәге сүз аша таралу (сарафан радиосы) ярдәмендә безнең беренче PR-фирма басма матбугат аша җыйганнан ун тапкыр күбрәк трафик булдыра аласыз.
Һәм, әлбәттә, уртача стартап өчен тагын бер зур үзгәреш — программалау телләренең яхшыруы, ягъни медиана теле яхшырды. Ун ел элек күпчелек стартапларда программа эшкәртү C++ телендә код язучы ун программист дигәнне аңлата иде. Хәзер шул ук эшне Python яки Ruby кулланучы бер яки ике кеше башкара ала.
«Күбек» вакытында күпләр стартаплар үз эшкәртүләрен Һиндстанга аутсорсингка бирер дип фаразлаган иде. Минемчә, киләчәк өчен яхшырак модель — Дэвид Хайнемайер Ханссон (David Heinemeier Hansson), ул үз эшкәртүен аутсорсингка түгел, ә тагын да көчлерәк телгә тапшырды. Хәзер бик күп танылган кушымталар, BaseCamp кебек үк, бер генә программист тарафыннан языла. Ә бер кеше ун кешегә караганда 10 тапкырдан да арзанракка төшә, чөнки (а) ул вакытын җыелышларда әрәм итми, һәм (б) ул, мөгаен, нигезләүче булганлыктан, үзенә берни дә түләмәскә мөмкин.
Стартап башлау бик арзан булганга, венчур инвесторлары хәзер стартаплар алырга теләгәннән күбрәк акча бирергә тели. VC-лар берьюлы берничә миллион инвестицияләргә ярата. Ләкин үзе финанслаган стартап якынча ярты миллион гына алгач, бер венчур инвесторы миңа әйткәнчә: «Без нәрсә эшләрбез инде, белмим. Бәлки, кайберсен кире кайтарырга туры килер». Бу акчаны тулысынча инвестицияләү мөмкин булмаганлыктан, фондның бер өлешен аны биргән институциональ инвесторларга кире кайтару дигәнне аңлата.
Болай да начар булган бу вәзгыятькә өченче проблема килеп өстәлә: Сарбейнс-Оксли (Sarbanes-Oxley) законы. Сарбейнс-Оксли — «күбек»тән соң кабул ителгән закон, ул ачык акционерлык җәмгыятьләренә регулятор йөкләмәсен кискен арттыра. Тәләпләргә туры килү чыгымнарыннан тыш (бу елына кимендә ике миллион доллар), әлеге закон корпоратив җитәкчеләр өчен куркыныч юридик җаваплылык кертә. Мин белгән тәҗрибәле бер баш финанс директоры (CFO) турыдан-туры: «Хәзер мин бернинди ачык компаниянең финанс директоры булырга теләмәс идем», — диде.
Сез җаваплы корпоратив идарәдә артык кыланып булмый дип уйларга мөмкинсез. Ләкин һәр законда да чаманы узып китәргә була, һәм бу сүзләр мине Сарбейнс-Окслиның чаманы узганлыгына ышандырды. Бу CFO — мин белгән финансчылар арасында иң акыллысы да, иң намуслысы да. Әгәр Сарбейнс-Оксли аның кебек кешеләрне ачык компанияләрнең баш финанс директоры булудан биздерә икән, димәк, бу канунның бозык булуын исбатлау өчен җитәрлек дәлил.
Нигездә Сарбейнс-Оксли аркасында, хәзер стартаплар бик сирәк IPO-га чыга (биржада сатыла башлый). Гамәли яктан караганда, бүген уңышка ирешү — сатып алыну белән тигез. Димәк, VC-лар хәзер 2-3 кешелек өметле кечкенә стартапларны табып, аларны сатып алу өчен 100 миллион доллар тора торган компанияләргә әверелдерү бизнесында тора. Алар бу бизнеста булырга ниятләмәгән иде; аларның бизнесы шулай үзгәреп үсте.
Моннан дүртенче проблема килеп чыга: сатып алучылар күмәртәләп сатып ала алуларын аңлый башлады. Сатып алырга теләгән стартапларын венчур инвесторлары кыйммәтрәк иткәнне алар нигә көтәргә тиеш? VC-лар өсти торган әйберләрнең күбесе сатып алучыларга кирәк тә түгел. Сатып алучыларның болай да танылган бренды һәм кадрлар бүлеге бар. Аларга чынлыкта программа тәэминаты һәм эшкәртүчеләр кирәк, ә стартап үзенең башлангыч этабында нәкъ менә шуннан гыйбарәт: тупланган программа һәм эшкәртүчеләр.
Гадәттәгечә, моны беренче булып Google аңлаган кебек. «Стартапларыгызны безгә иртәрәк китерегез», — диде Google спикеры Startup School конференциясендә. Алар бу турыда ачыктан-ачык әйтә: алар стартапларны нәкъ менә А раундына (Series A) җиткән вакытта сатып алырга яраталар. (Series A раунды — беренче чын венчур финанславы раунды; ул гадәттә беренче елда була.) Бу — искиткеч стратегия, һәм башка зур технология компанияләре дә, һичшиксез, аны кабатларга тырышачак. Әгәр алар үз икмәкләрен Google-га тагын да күбрәк тартып алырга рөхсәт итәргә теләмиләр икән, әлбәттә.
Әлбәттә, стартаплар сатып алуда Google-ның өстенлеге бар: андагы күп кешеләр бай яки опционнары гамәлгә кергәч бай булачагын көтә. Гади хезмәткәрләргә исә сатып алуны тәкъдим итү бик кыен; син үзең әле дә хезмәт хакына эшләп ятканда, егерме яшьлек бер төркем яшьләрнең байый башлавын күрү бик ачуны чыгара. Хәтта бу сезнең компания өчен иң дөрес адым булса да.
Чишелеш(ләр)
Эшләр никадәр начар күренсә дә, VC-ларның үз-үзләрен саклап калу юлы бар. Аларга ике нәрсә эшләргә кирәк, шуларның берсе аларны гаҗәпләндермәс, ә икенчесе каргыш (анафема) булып күренер.
Ачык күренеп торганыннан башлыйк: Сарбейнс-Окслины йомшарту буенча лобби ясау. Бу закон киләчәктә Enron кебек хәлләрне булдырмас өчен кабул ителгән иде, IPO базарын юк итү өчен түгел. Ул кабул ителгәндә IPO базары гамәлдә үле булганлыктан, аның нинди начар нәтиҗәләргә китерәчәген азлар гына күрде. Ләкин хәзер, технология соңгы таркалудан соң аякка баскач, без Сарбейнс-Окслиның нинди зур киртәгә әверелгәнен ачык күрәбез.
Стартаплар — нәфис үсемлекләр, дөресрәге үсентеләр. Бу үсентеләрне сакларга кирәк, чөнки алар икътисадның агачларына әйләнәчәк. Икътисад үсешенең күп өлеше — аларның үсеше. Минемчә, күпчелек сәясәтчеләр моны аңлый. Ләкин алар стартапларның никадәр нәфис булуын һәм башка берәр проблеманы хәл итәргә тиешле законнарның янәшә зыянына никадәр җиңел әверелүен аңламыйлар.
Тагын да куркынычырагы: сез стартапларны юк иткәндә, алар бик аз тавыш чыгара. Күмер сәнәгатенең аягына бассагыз, моны барысы да ишетәчәк. Ләкин сез ялгыш стартап тармагын изсәгез, бөтен булачак нәтиҗә — чираттагы Google-ны төзүчеләр компания ачу урынына аспирантурада гына калачак.
Минем икенче тәкъдимем венчур инвесторлары өчен шок булып күренер: нигезләүчеләргә А раундында акчаның бер өлешен нәтиҗәләштерергә (cash out) рөхсәт итегез. Хәзерге вакытта VC стартапка инвестиция салганда, алар алган барлык акцияләр яңа чыгарылган була һәм бөтен акча компаниягә китә. Алар шулай ук кайбер акцияләрне турыдан-туры нигезләүчеләрдән дә сатып ала алыр иде.
Күпчелек VC-лар моңа каршы диярлек дини кагыйдәгә ия. Компания сатылганчы яки ачык сатуга чыкканчы, алар нигезләүчеләрнең бер тиен дә алуын теләми. VC-лар контроль белән җенләнгән, һәм нигезләүчеләрдә акча булса, аларга карата йогынты рычаглары азрак булыр дип куркалар.
Бу — акылсыз план. Чынлыкта, нигезләүчеләргә иртәрәк вакытта бераз акция сатарга рөхсәт итү гадәттә компания өчен яхшырак булыр иде, чөнки бу нигезләүчеләрнең куркынычка карашын VC-ларныкы белән бертигезләштерер иде. Хәзерге вакытта аларның куркынычка карашы капма-каршы: бернәрсәсе дә булмаган нигезләүчеләр 10 миллион долларның 20% ихтималына караганда 1 миллион доллар алуның 100% ихтималын өстен күрер иде, шул ук вакытта VC-лар «рациональ» булырга мөмкинлек таба һәм соңгысын өстен күрә.
Нәрсә генә әйтмәсеннәр, нигезләүчеләрнең А раунды уздыру урынына компанияләрен иртә сатуларының сәбәбе — аларның алдан ук акча алуы. Шул беренче миллион аннан соң киләчәк миллионнарга караганда күпкә кадерлерәк. Әгәр нигезләүчеләр баштарак бераз акция сата алса, алар VC акчасын алырга һәм калганын зуррак нәтиҗәгә салырга шат булыр иде.
Нигә алайса нигезләүчеләргә шул беренче миллионны яки ким дигәндә ярты миллионны бирергә ярамый? VC-лар шул ук акчага шул ук күләмдә акция алыр иде. Акчаның бер өлеше компаниягә түгел, нигезләүчеләргә китсә ни булган?
Кайбер VC-лар моны күз алдына да китереп булмый дип әйтер — имеш, алар бөтен акчалары компанияне үстерүгә эшләүен тели. Ләкин чынбарлык шунда: хәзерге венчур инвестицияләренең гаять зур күләме стартапларның ихтыяҗлары белән түгел, ә венчур фондларының структурасы белән билгеләнә. Күп очракта бу зур инвестицияләр компанияне үстерүгә түгел, аны җимерүгә эшли.
Безнең стартапны финанслаган фәрештә-инвесторлар (business angels) нигезләүчеләргә кайбер акцияләрне турыдан-туры аларга сатарга рөхсәт итте, һәм бу барысы өчен дә яхшы килешү булды. Фәрештәләр бу инвестициядән гаять зур табыш алды, шуңа күрә алар канәгать. Ә безнең өчен, нигезләүчеләр өчен, бу стартапның «я бөтен нәрсә, я бернәрсә дә түгел» дигән куркыныч хисен йомшартты, чөнки үзенең саф рәвешендә ул мотивация бирүгә караганда күбрәк игътибарны читкә юнәлтә.
Әгәр венчур инвесторлары нигезләүчеләргә акчаның бер өлешен чыгарырга рөхсәт итү фикереннән курыксалар, мин аларга тагын да куркынычырак әйбер әйтим: хәзер сез турыдан-туры Google белән көч сынашасыз.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга (Trevor Blackwell), Сара Харлинга (Sarah Harlin), Джессика Ливингстонга (Jessica Livingston) һәм Роберт Морриска (Robert Morris) рәхмәт.