Бер-нисә ай элек мин яңы венчур фондында «штаттағы технолог» булыу менән ҡыҙыҡһыныуымды һораған рекрутерҙан хат алдым. Күрәһең, идея венчур капиталистарының Джордж Бушы янында Карл Роув ролен уйнауҙан ғибәрәт ине.
Мин был турала дүрт секунд самаһы уйланым. Венчур фондында эшләү? Йәнең көйөрлөк.
Беҙҙең стартап осорондағы иң сағыу хәтирәләрҙең береһе — Бостондың билдәле венчур капиталистары булған Greylock-ҡа барыу. Улар минең ғүмеремдә осратҡан иң тәкәббер кешеләр ине. Ә мин бик күп тәкәббер кешеләрҙе күрҙем. [1]
Әлбиттә, был йәһәттән мин генә бындай тойғолар кисермәйем. Хатта венчур өлкәһендәге бер танышым да үҙенең коллегаларын яратмай. «Уңбаштар», — ти ул.
Тик һуңғы арала мин венчур донъяһының нисек эшләүен нығыраҡ аңлай башланым, һәм бер-нисә көн элек миңә венчур капиталистарының ни сәбәпле шундай булыуҙарының асылы төшөндө. Эш был өлкәгә әҙәпһеҙ кешеләр йыйылыуында йәки ҡулдарындағы властың уларҙы боҙоуында ғына түгел. Төп проблема — уларҙың нисек түләү алыуында.
Венчур фондтарының проблемаһы — уларҙың нәҡ фонд булыуында. Пай фондтары йәки хедж-фондтар менеджерҙары кеүек үк, венчур капиталистары идара иткән аҡсаларының процентын ала: идара итеү өсөн йылына яҡынса 2%, өҫтәүенә табыштан өлөш. Шуға күрә улар фондтың ғәйәт ҙур — мөмкин булһа, йөҙҙәрсә миллион долларлыҡ булыуын теләй. Ләкин был һәр партнерға бик ҙур күләмдәге аҡсаны инвестициялау яуаплылығы йөкмәтелә тигәнде аңлата. Ә бер кеше бары тик сикләнгән һандағы килешеүҙәрҙе генә алып бара алғанлыҡтан, һәр килешеү мотлаҡ күп миллион долларлыҡ булырға тейеш.
Был яҡынса нигеҙләүселәр нәфрәт иткән барлыҡ венчур сифаттарын аңлата булып сыға.
Был венчур капиталистарының ҡарар ҡабул итеүгә ни өсөн шул тиклем оҙаҡ яфаланыуын һәм уларҙың ентекле тикшереүе (due diligence) ни өсөн тән ҡыуышлыҡтарын тентеү кеүек тойолоуын аңлата. [2] Ҡуйылған ставка шул тиклем ҙур булғас, уларға шиксел-параноик булыуҙан башҡа сара ҡалмай.
Был уларҙың ни өсөн һеҙҙең идеяларығыҙҙы урлауын аңлата. Һәр нигеҙләүсе белә: әгәр венчур инвесторҙары һеҙҙең конкуренттарығыҙға аҡса һалырға ҡарар итһә, серҙәрегеҙҙе уларға һөйләп бирәсәк. Венчур капиталистарының һеҙгә аҡса бирергә бер ниндәй ҙә ниәте булмаған килеш, бары тик конкурент файҙаһына һеҙҙең уй-фекерҙәрегеҙҙе һурып алыу өсөн генә осрашыуҙары яңылыҡ түгел. Был хәүеф сәбәпле тәжрибәһеҙ нигеҙләүселәр йүнһеҙ рәүештә сер һаҡларға тырыша. Тәжрибәле нигеҙләүселәр иһә быны бизнестың ҡотолғоһоҙ сығымы тип ҡабул итә. Нисек кенә булмаһын, был күңелһеҙ. Ләкин тағы ла шул: венчур капиталистарының бындай мәкерле булыуының берҙән-бер сәбәбе — уларҙың гигант килешеүҙәр төҙөүе. Барыһы ла хәл ителгән ҙур уйында мәкерле булырға тура килә.
Был уларҙың ни өсөн үҙҙәре инвестиция һалған компанияларҙың эшенә тығылырға тырышыуын аңлата. Улар һеҙгә кәңәш биреү өсөн генә түгел, ә һеҙҙе күҙәтеп тороу өсөн директорҙар советында ултырырға теләй. Йыш ҡына улар хатта яңы генераль директор (CEO) ҡуя. Эйе, бәлки, уның ҙур бизнес тәжрибәһе барҙыр. Ләкин ул шулай уҡ уларҙың кешеһе: был яңы ҡуйылған CEO-лар һәр ваҡыт Ҡыҙыл Армия частарындағы сәйәси комиссар ролен хәтерләтә. Уйын бик ҙур булғанлыҡтан, венчур капиталистары һеҙҙе һәр ваҡ-төйәктә контролдә тотоуҙан (микроменеджменттан) тыйыла алмай.
Ҙур инвестициялар үҙҙәре үк, әгәр күпме зыян килтерә алыуын төшөнһәләр, нигеҙләүселәргә оҡшамаҫ ине. Венчур инвесторҙары һеҙгә миллионлаған долларҙы һеҙгә шул тиклем кәрәк булғанға түгел, ә уларҙың бизнес структураһы шулай талап иткәнгә һала. Стероидтар кеүек үк, был ҡапыл килгән гигант инвестициялар файҙаға ҡарағанда күберәк зыян килтерергә мөмкин. Google ҙур венчур финанслауын күтәрә алды, сөнки ул ҙур күләмдәге аҡсаны нигеҙле рәүештә үҙләштерә алды. Бөтә Селтәрҙе сканерлау өсөн уларға бик күп серверҙар һәм ғәйәт ҙур селтәр үткәреү һәләте (bandwidth) һатып алырға кәрәк ине. Уңышы аҙыраҡ булған стартаптар иһә көнө буйы кәңәшмәләрҙә ултырыр өсөн кешеләр өйөрөн яллай башлай.
сынында, һеҙ ҙур күләмдәге венчур инвестицияһын алып, уны ҡаҙна облигацияларына һалып, элеккесә һаҡсыл эшләй алаһығыҙ кеүек. Ҡарағыҙ әле, эшләп ҡарағыҙ.
Һәм, әлбиттә, гигант инвестициялар гигант баһалауҙарҙы (valuations) аңлата. Был мәжбүри, сөнки юғиһә нигеҙләүселәрҙең ҡыҙыҡһыныуын һаҡлап ҡалырлыҡ акциялар тороп ҡалмаясаҡ. Һеҙ юғары баһалау шәп нәмә тип уйларһығыҙ. Күп кенә нигеҙләүселәр шулай уйлай. Ләкин ҡағыҙҙы ашап булмай. Был бизнеста «ликвидлылыҡ ваҡиғаһы» (liquidity event) тип аталған нәмәгә өлгәшмәйенсә тороп, һеҙ юғары баһалауҙан файҙа күрә алмайһығыҙ, ә баһағыҙ ни тиклем юғары булһа, быны башҡарыу юлдары ла шул тиклем тарая. Күп кенә нигеҙләүселәр үҙ компанияһын 15 миллион долларға һатыуға шат булыр ине, әммә уға тиклемге баһаһы 8 миллион доллар булғанда инвестиция һалған венчур капиталистары бының тураһында ишетергә лә теләмәйәсәк. Һеҙ, теләйһегеҙме-юҡмы, һөйәктәрҙе тағы ташларға мәжбүрһегеҙ.
1997 йылда беҙҙең конкуренттарҙың береһе бер венчур раундында 20 миллион доллар йәлеп итте. Был ул ваҡытта беҙҙең бөтә компанияның хаҡынан күберәк ине. Мин борсолдоммо? Бер ҙә юҡ: мин шатландым. Был үҙең ҡыуып барған машинаның тыҡрыҡҡа — сығыу юлы булмаған урамға боролоуын күҙәтеү кеүек ине.
Ул мәлдә уларҙың иң аҡыллы аҙымы — шул 20 миллион долларҙың һәр тинен алып, беҙҙе һатып алыу булыр ине. Беҙ һатылыр инек. Әлбиттә, уларҙың инвесторҙарының асыуы ҡабар ине. Ләкин минең уйымса, уларҙың быны бер тапҡыр ҙа уйламауының төп сәбәбе — беҙҙе шул тиклем арзанға алырға мөмкинлеген күҙ алдына ла килтерә алмауҙарында ине. Күрәһең, улар беҙҙе үҙҙәре кеүек үк венчурҙың муллыҡ поезында бара тип уйлағандарҙыр.
сынында иһә беҙ бөтә ғүмеребеҙ эсендә ни бары 2 миллион доллар самаһы аҡса тоттоҡ. Һәм был беҙгә һығылмалылыҡ бирҙе. Беҙ Yahoo-ға 50 миллион долларға һатыла алдыҡ, һәм бөтәһе лә шат ине. Әгәр беҙҙең конкурент шулай эшләһә, инвесторҙарҙың һуңғы раунды, моғайын, аҡса юғалтыр ине. Һәм улар бындай килешеүгә вето ҡуйыр ине, тип уйлайым. Ләкин ул заманда Yahoo-нан күберәк аҡса түләүсе булманы. Шуға күрә, әгәр уларҙың нигеҙләүселәре IPO яһай алмаһалар (был Yahoo кеүек конкурент булғанда ауыр булыр ине), уларға аҫҡа ҡарай шыуыуҙан башҡа сара ҡалманы.
Дотком күбеге (Bubble) осоронда асыҡ баҙарға сыҡҡан (IPO үткәргән) ҡабартма компаниялар быны выжданһыҙ инвестиция банкирҙары уларҙы ҡыҙыҡтырған өсөн генә эшләмәне. Күптәрен икенсе яҡтан юғары баһалауҙар менән инвестиция һалған венчур капиталистары тап шулай уҡ эттәрҙе, сөнки берҙән-бер ҡотолоу юлы булып IPO ғына ҡалғайны. Уларҙан ахмағыраҡ тик ваҡ инвесторҙар ғына ине. Шулай итеп, был тура мәғәнәлә «IPO йәки емерелеү» тигәнде аңлата ине. Дөрөҫөрәге, «IPO, шунан һуң емерелеү», йәки ябай ғына «емерелеү».
Венчур капиталистарының үҙ-үҙен тотошо тураһындағы бөтә дәлилдәрҙе ҡушһаң, килеп сыҡҡан образ бер ҙә һөйкөмле булмай.сынында, был классик яуыз персонаж: бер үк ваҡытта ҡурҡаҡ, ҡомһоҙ, мәкерле һәм баҫым яһаусан.
Элек мин венчур капиталистарының нәҡ шундай булыуын ғәҙәти хәл тип ҡабул итә инем. Венчур инвесторҙарының әҙәпһеҙлеге хаҡында зарланыу миңә ҡулланыусыларҙың ҡулланманы уҡымауына зарланыу кеүек үк ябай күренә торғайны. Әлбиттә, венчур капиталистары насар кешеләр ине. Башҡаса нисек булһын инде?
Ләкин хәҙер аңлайым: улар тәбиғәттәренән үк насар түгел. Венчур капиталистары — автомобилдәр һатыусылар йәки бюрократтар кеүек: уларҙың эшенең асылы үҙе уларҙы шундайға әйләндерә.
Мин үҙемә оҡшаған бер нисә венчур инвесторын осраттым. Майк Мориц яҡшы кеше һымаҡ. Уның хатта юмор тойғоһо ла бар, был венчур капиталистары араһында тиерлек ишетелмәгән нәмә. Джон Дорр тураһында уҡығандарымдан сығып фекер йөрөткәндә, ул да яҡшы егеткә оҡшаған, хатта хәкергә оҡшаш. Ләкин улар иң яҡшы венчур фондтарында эшләй. Һәм минең теориям уларҙың ни өсөн башҡаса булыуын аңлата: иң популяр балаларға ботаниктарҙы кәмһетеү кәрәк булмаған кеүек, иң яҡшы венчур капиталистарына ла үҙҙәрен ғәҙәти венчур капиталистары кеүек тотоу кәрәкмәй. Иң яҡшы килешеүҙәр уларға эләгә. Шуға күрә уларға шул тиклем шиксел һәм хәйләкәр булырға кәрәкмәй, һәм улар Google кеүек һирәк компанияларҙы һайлай ала, сөнки улар үҙҙәренә һалырға мәжбүр булған ғәйәт ҙур аҡсанан ысынлап та файҙа аласаҡ.
Венчур капиталистары үҙ бизнестарында килешеүҙәр аҙ, ә аҡса саманан тыш күп тип йыш зарлана. Был хәлдең айырым фирмалар кимәлендә лә финанслау эшенең етешһеҙлеген сағылдырыуын аңлаусылар һирәк.
Бәлки, тап ошондай стратегик аңлауҙы минән «штаттағы технолог» булараҡ көткәндәрҙер. Әгәр шулай булһа, яҡшы яңылыҡ шул: улар быны бушлай ала. Насар яңылыҡ шул: әгәр һеҙ иң юғары баҫҡыстағы фондтар рәтенә инмәйһегеҙ икән, һеҙ яуыз персонаж булыуға хөкөм ителгәнһегеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Greylock нигеҙләүсе Филип Гринспанды ArsDigita-нан ҡыуып сығарғандан һуң, ул был турала бик көлкөлө, ләкин шул уҡ ваҡытта бик мәғлүмәтле эссе яҙҙы.
[2] Венчур капиталистарының күбеһе техник булмағанлыҡтан, уларҙың due diligence сиктәрендәге технологик тикшереүе кеше анатомияһын насар белгән кешенең тән ҡыуышлыҡтарын тентеүен хәтерләтә. Бер аҙ ваҡыт үткәс, венчур инвесторҙарының булмаған мәғлүмәттәр базаһы тишеген тикшерергә маташыуынан беҙҙең ныҡ ҡына хәлебеҙ бөттө.
Юҡ, беҙ Oracle ҡулланмайбыҙ. Беҙ мәғлүмәтте ябай файлдарҙа һаҡлайбыҙ. Беҙҙең серебеҙ — мәғлүмәттәребеҙҙе юғалтмай торған операцион системаны ҡулланыуҙа. Ҡайһы ОС? FreeBSD. Ни өсөн уны Windows NT урынына ҡулланаһығыҙ? Сөнки ул яҡшыраҡ һәм бушлай. Нисек, һеҙ бушлай таратылған (freeware) ОС ҡулланаһығыҙмы?
Был һөйләшеү күпме ҡабатланды. Һуңынан, Yahoo-ға барып еткәс, уларҙың да FreeBSD ҡулланыуын һәм мәғлүмәттәрен файлдарҙа һаҡлауын күрҙек.