Осыдан екі ай бұрын рекрутерден жаңа венчурлық қорда «штаттағы технолог» (technologist in residence) болуға қызығушылығым бар-жоғын сұраған хат келді. Меніңше, идея венчурлық инвесторлардың Джордж Бушына Карл Роувтың рөлін ойнау болса керек.
Мен бұл туралы төрт секундтай ойландым. Венчурлық қорда жұмыс істеу? Фу, жоқ.
Біздің стартап кезіндегі ең есте қалған сәттердің бірі — Бостонның атақты венчурлық инвесторлары Greylock-ке барғаным. Олар өмірімде кездестірген ең менмен адамдар болды. Ал мен өмірімде менмен адамдарды аз көрген жоқпын. [1]
Әрине, бұлай ойлайтын тек мен емеспін. Тіпті венчурлық инвестор болып істейтін бір досымның өзі әріптестерін ұнатпайды. «Оңбағандар», — дейді ол.
Бірақ соңғы кездері мен венчурлық әлемнің қалай жұмыс істейтіні туралы көбірек біліп жүрмін, сөйтіп бірнеше күн бұрын венчурлық инвесторлардың осындай болуының белгілі бір себебі бар екенін түсіндім. Мәселе бұл бизнестің жағымсыз адамдарды тартатынында немесе тіпті олардың қолындағы биліктің оларды бұзатынында емес. Нағыз мәселе — оларға төленетін ақының төлену тәсілінде.
Венчурлық қорлардың басты мәселесі — олардың қор болуында. Өзара инвестициялық қорлардың немесе хедж-қорлардың менеджерлері сияқты, венчурлық инвесторлар өздері басқаратын ақшаның белгілі бір пайызын алады: басқару ақысы ретінде жылына шамамен 2%, плюс табыстың бір пайызы. Сондықтан олар қордың үлкен болғанын қалайды — мүмкін болса, жүздеген миллион доллар. Бірақ бұл әрбір серіктес өте көп ақша салуға жауапты болады дегенді білдіреді. Ал бір адам тек белгілі бір саннан аспайтын мәмілелерді ғана басқара алатындықтан, әрбір мәміле бірнеше миллион долларды құрауы тиіс.
Бұл стартап негізін қалаушылар жек көретін венчурлық инвесторлардың барлық дерлік қасиеттерін түсіндіріп береді.
Бұл венчурлық инвесторлардың шешім қабылдауға неліктен соншалықты ұзақ уақыт жұмсайтынын және олардың due diligence тексеруі неге дененің ішкі қуыстарын тінту сияқты сезілетінін түсіндіреді. [2] Бәске соншалықты көп нәрсе тігілгендіктен, олар тым күдікшіл болуға мәжбүр.
Бұл олардың сіздің идеяларыңызды неліктен ұрлайтынын түсіндіреді. Әрбір негізін қалаушы біледі: егер венчурлық инвесторлар сіздің бәсекелестеріңізге инвестиция салатын болса, құпияларыңызды соларға айтып қояды. Тіпті венчурлық инвесторлардың сізді қаржыландыруға ешқандай ниеті болмаса да, жай ғана бәсекелесі үшін ақылыңызды сұрап-білу мақсатында кездесуі де таңсық емес. Бұл жайт аңғал негізін қалаушыларды орынсыз тығырыққа тіреп, жасырын әрекет етуге мәжбүрлейді. Тәжірибелі негізін қалаушылар мұны бизнесті жүргізудің шығыны ретінде қабылдайды. Қалай болғанда да, бұл өте жағымсыз. Бірақ қайталап айтамын, венчурлық инвесторлардың осыншалықты қу болуының жалғыз себебі — олар жасайтын алып мәмілелер. Бәске соншалықты көп нәрсе тігілгендіктен, олар айлакер болуға мәжбүр.
Бұл венчурлық инвесторлардың неліктен өздері инвестиция салған компаниялардың ісіне араласуға бейім екенін түсіндіреді. Олар сіздің директорлар кеңесінде тек кеңес беру үшін ғана емес, сізді бақылап отыру үшін болғысы келеді. Көбінесе олар тіпті жаңа бас директорды (CEO) тағайындайды. Иә, оның бизнестегі тәжірибесі мол болуы мүмкін. Бірақ ол сонымен бірге олардың адамы: бұл жаңадан қойылған бас директорлар әрдайым Қызыл Армия бөліміндегі саяси комиссардың рөліндей рөл атқарады. Бәске соншалықты көп нәрсе тігілгендіктен, венчурлық инвесторлар микроменеджменттен бас тарта алмайды.
Алып инвестициялардың өзі — негізін қалаушылар оның қаншалықты зиянды болуы мүмкін екенін түсінсе, мүлдем ұнатпайтын нәрсе. Венчурлық инвесторлар сізге қанша миллион доллар қажет болғандықтан емес, өз бизнесінің құрылымы сондай соманы инвестициялауды талап ететіндіктен салады. Стероидтар сияқты, бұл кенеттен құйылған орасан зор инвестициялар пайдадан гөрі зиянын көбірек тигізуі мүмкін. Google алып венчурлық қаржыландырудан аман қалды, себебі ол үлкен көлемдегі ақшаны орынды сіңіре алды. Олар бүкіл Ғаламторды шарлап шығу үшін көптеген серверлер мен орасан зор өткізу қабілетін сатып алуға мәжбүр болды. Ал жолы онша болмаған стартаптар жиналыс өткізіп босқа отыратын адамдардың қалың әскерін жалдаумен аяқтайды.
Негізінде сіз үлкен венчурлық инвестицияны алып, оны қазынашылық облигацияларға салып қойып, үнемді түрде жұмыс істей беруіңізге болады. Тек соны істеп көріңізші.
Әрине, алып инвестициялар алып бағалауды білдіреді. Солай болуы тиіс те, әйтпесе негізін қалаушылардың қызығушылығын сақтап қалатындай акция қалмайды. Сіз жоғары бағалау керемет нәрсе деп ойлауыңыз мүмкін. Көптеген негізін қалаушылар солай ойлайды. Бірақ қағазды жей алмайсыз. Бизнестегілер «өтімділік оқиғасы» (liquidity event) деп атайтын нәрсеге қандай да бір жолмен қол жеткізбейінше, жоғары бағалаудан пайда көре алмайсыз, ал бағалауыңыз неғұрлым жоғары болса, оған қол жеткізу мүмкіндіктеріңіз соғұрлым тарыла түседі. Көптеген негізін қалаушы өз компаниясын 15 миллион долларға қуана сатар еді, бірақ жаңа ғана оны инвестицияға дейінгі 8 миллион долларлық бағалаумен қаржыландырған венчурлық инвесторлар мұны естігісі де келмейді. Ұнаса да, ұнамаса да, сүйекті қайта лақтыруға мәжбүр боласыз.
1997 жылы біздің бәсекелестеріміздің бірі венчурлық қаржыландырудың бір ғана раундында 20 миллион доллар тартты. Бұл сол кезде біздің бүкіл компаниямыздың бағалауынан да көп еді. Мен уайымдадым ба? Әрине, жоқ: мен қуандым. Бұл өзіңіз қуып келе жатқан көліктің тұйық көшеге бұрылып бара жатқанын көріп тұрғандай сезім еді.
Сол сәтте олардың ең ақылды қадамы — 20 миллион доллардың әрбір тиынын алып, оған бізді сатып алу болар еді. Біз сатылар едік. Әрине, олардың инвесторлары ашуға булығып жарылар еді. Бірақ олардың мұны ешқашан ойламауының басты себебі — бізді соншалықты арзанға алуға болады деп ешқашан елестете алмағандығында деп ойлаймын. Олар бізді де өздері сияқты венчурлық молшылық пойызында келе жатыр деп ойлаған шығар.
Шындығында, біз бүкіл өмір сүрген уақытымызда бар болғаны 2 миллион доллар шамасында ғана қаражат жұмсадық. Және бұл бізге икемділік берді. Біз өзімізді Yahoo-ға 50 миллион долларға сата алдық және бәрі риза болды. Егер біздің бәсекелесіміз дәл осылай істегенде, инвесторлардың соңғы раунды ақшасынан айырылар еді. Олар мұндай мәмілеге вето қоя алар еді деп шамалаймын. Бірақ ол күндері Yahoo-дан әлдеқайда көп төлейтін ешкім болмаған еді. Сондықтан, егер олардың негізін қалаушылары IPO жасай алмаса (бұл бәсекелес ретінде Yahoo тұрғанда қиын болар еді), олардың түбіне дейін құлдыраудан басқа амалы қалмады.
Дотком көпіршігі кезінде биржаға шыққан (IPO жасаған) көпірме компаниялар мұны тек ар-ұяттан безген инвестициялық банкирлердің жетегіне ергендіктен істеген жоқ. Көпшілігін екінші жағынан жоғары бағалаумен инвестиция құйған венчурлық инвесторлар да дәл солай итермеледі, сөйтіп IPO жалғыз шығар жол болып қалды. Олардан ақымақтау болған тек бөлшек инвесторлар ғана еді. Сондықтан бұл тура мағынасында «не IPO, не құрдым» болды. Дәлірек айтқанда, «IPO, содан кейін құрдым», немесе жай ғана «құрдым».
Венчурлық инвесторлардың мінез-құлқының барлық дәлелдерін біріктіріп қарасаңыз, шығатын тұлға бейнесі мүлдем тартымды емес. Шын мәнінде, бұл классикалық зұлымның бейнесі: біресе қорқақ, біресе ашкөз, біресе қу, біресе өктем.
Бұрын мен венчурлық инвесторлардың осындай болуын қалыпты жағдай деп қабылдайтынмын. Маған венчурлық инвесторлардың оңбаған екеніне шағымдану — пайдаланушылардың нұсқаулықты оқымайтынына шағымдану сияқты аңғалдық болып көрінетін. Әрине, олар сондай болды. Басқаша қалай болуы мүмкін еді?
Бірақ енді түсіндім, олар тумысынан жаман адамдар емес. Венчурлық инвесторлар автокөлік сатушылары немесе бюрократтар сияқты: олардың жұмысының табиғаты оларды осындай жағымсыз етеді.
Мен өзіме ұнайтын бірнеше венчурлық инвесторды кездестірдім. Майк Мориц жақсы жігіт сияқты көрінеді. Оның тіпті әзіл сезімі де бар, бұл венчурлық инвесторлар арасында сирек кездесетін нәрсе. Джон Дорр туралы оқығандарымнан, ол да жақсы адам, тіпті хакерге жақын сияқты болып көрінеді. Бірақ олар ең үздік венчурлық қорларда жұмыс істейді. Менің теориям олардың неге басқаша болуға бейім екенін түсіндіреді: ең танымал балаларға ботаниктерді қудалаудың қажеті жоқ сияқты, ең үздік венчурлық инвесторларға да кәдімгі венчурлық инвесторлар сияқты әрекет етудің қажеті жоқ. Олар барлық ең жақсы мәмілелердің ішінен таңдау жасай алады. Сондықтан оларға соншалықты күдікшіл әрі қу болудың қажеті жоқ және олар өздері салуға мәжбүр болған орасан зор сомадан шынымен пайда көретін Google сияқты сирек кездесетін компанияларды таңдай алады.
Венчурлық инвесторлар өз бизнесінде мәмілелердің тым аздығына қарамастан, оларды қуып жүрген ақшаның тым көптігіне жиі шағымданады. Бұл жеке фирмалар деңгейінде қаржыландырудың жұмыс істеу тәсіліндегі кемшілікті де сипаттайтынын аз адам түсінеді.
Бәлкім, бұл мен «штаттағы технолог» ретінде ұсынуым керек болған стратегиялық түсінік шығар. Егер солай болса, жақсы жаңалығым — олар мұны тегін алып отыр. Жаман жаңалығым — егер сіз ең үздік қорлардың бірі болмасаңыз, жаман кейіпкер болуға мәжбүрсіз.
Ескертпелер
[1] Greylock компаниясы негізін қалаушы Филип Гринспанды ArsDigita-дан қуып шыққаннан кейін, ол бұл туралы өте күлкілі, бірақ сонымен бірге өте мазмұнды эссе жазды.
[2] Венчурлық инвесторлардың көпшілігі техникалық мамандар болмағандықтан, олардың due diligence тексеруінің технологиялық жағы адам анатомиясынан хабары жоқ біреудің дененің ішкі қуыстарын тінтуіне ұқсайды. Біраз уақыттан кейін венчурлық инвесторлардың біздің жоқ мәліметтер қоры тесігімізді зерттеу әрекеттерінен әбден шаршадық.
Жоқ, біз Oracle қолданбаймыз. Деректерді жай ғана файлдарда сақтаймыз. Біздің құпиямыз — деректерімізді жоғалтпайтын операциялық жүйені пайдалану. Қай ОЖ? FreeBSD. Неге Windows NT орнына соны қолданасыздар? Өйткені ол жақсырақ және оған ешнәрсе төлемейсіз. Не, сіздер тегін ОЖ қолданасыздар ма?
Бұл әңгіме қанша рет қайталанды десеңізші. Содан кейін Yahoo-ға барғанымызда, олардың да FreeBSD қолданып, деректерін файлдарда сақтайтынын білдік.