Берничә ай элек миңа бер рекрутердан хат килде, ул яңа венчур фондында «штаттагы технолог» булырга теләмимме дип сорый иде. Минемчә, идея венчур капиталчыларына карата Джордж Буш янындагы Карл Роув ролен уйнау иде.
Мин моның турында дүрт секунд чамасы уйладым. Венчур фондында эшләргәме? Их, юк инде.
Безнең стартап чорыннан иң ачык хатирәләремнең берсе — Бостонның танылган Greylock венчур капиталчыларына бару. Алар гомеремдә очраткан иң тәкәббер кешеләр иде. Ә мин бик күп тәкәббер кешеләр күрдем. [1]
Әлбәттә, бу яктан мин генә түгел. Хәтта венчур капиталчысы булган бер дустым да венчурчыларны яратмый. «Үгезбозаулар», — ди ул.
Ләкин соңгы вакытта мин венчур дөньясының ничек эшләве турында күбрәк белә башладым, һәм берничә көн элек миңа бер ачыш килде: венчур капиталчыларының нәкъ менә шундый булуының сәбәбе бар. Эш бу бизнесның начар кешеләрне үзенә тартуында да түгел, хәтта аларның кулындагы хакимият аларны бозуында да түгел. Төп проблема — аларга түләү тәртибендә.
Венчур фондларының проблемасы — аларның фонд булуында. Пай фондлары яки хедж-фондлар идарәчеләре кебек үк, венчур капиталчылары идарә иткән акчаларының процентын ала: идарә итү өчен елына якынча 2%, плюс кергән табышның проценты. Шуңа күрә алар фондның гаять зур булуын тели — мөмкин булса, йөзләрчә миллион доллар. Ләкин бу дигән сүз: һәр партнер бик зур акчалар салу өчен җаваплы булып чыга. Һәм бер кеше бары тик билгеле бер сандагы гына килешүләрне алып бара алганлыктан, һәрбер килешү берничә миллион долларлык булырга тиеш.
Һәм бу нәрсә нигезләүчеләргә ошамаган венчур капиталчыларының барлык диярлек сыйфатларын аңлата булып чыга.
Бу венчур капиталчыларының ни өчен шулай җәфалы озак карар кабул итүен һәм ни өчен аларның комплекслы тикшерүләре (due diligence) тән куышлыкларын җентекләп тикшерүгә охшавын аңлата. [2] Куелган акча шулкадәр зур булгач, аларга шикчел, параноик булырга туры килә.
Бу аларның ни өчен сезнең идеяләрегезне урлавын аңлата. Һәрбер нигезләүче белә: әгәр венчурчылар сезнең көндәшләрегезгә инвестиция салсалар, сезнең серләрегезне аларга сөйләячәкләр. Венчур капиталчыларының сезгә акча бирергә бөтенләй нияте булмыйча, бары тик көндәшегез өчен сезнең фикерләрегезне белергә дип очрашуга килүләре бер дә ишетелмәгән хәл түгел. Бу куркыныч беркатлы нигезләүчеләрне урынсыз яшеренүчән итә. Тәҗрибәле нигезләүчеләр исә моңа бизнес чыгымнарының берсе дип карый. Ничек кенә булмасын, бу җирәнгеч. Ләкин тагын да кабатлыйм: венчурчыларның шулай мәкерле булуының бердәнбер сәбәбе — алар төзи торган галәмәт зур килешүләр. Куелган акча шулкадәр зур булгач, аларга хәйләкәр булырга туры килә.
Бу венчур капиталчыларының ни өчен үзләре инвестицияләгән компанияләрнең эшенә тыгылырга яратуларын аңлата. Алар сезнең директорлар советында киңәш бирер өчен генә түгел, ә сезне күзәтеп торыр өчен утырырга тели. Еш кына алар хәтта яңа генераль директор (CEO) куялар. Әйе, бәлки аның зур бизнес тәҗрибәсе бардыр. Ләкин ул шулай ук аларның кешесе дә: мондый яңа куелган директорлар һәрвакыт Кызыл Армия бүлегендәге политрукка охшаш роль уйный. Куелган акча шулкадәр зур булгач, венчур капиталчылары сезне микроменеджментка буйсындыру теләгеннән тыела алмый.
Галәмәт зур инвестицияләр үзе үк нигезләүчеләргә ошамас иде, әгәр алар моның ни дәрәҗәдә зарарлы була алуын аңласалар. Венчурчылар сезгә x миллион долларны нәкъ шул кадәр кирәк булганга түгел, ә үзләренең бизнесы төзелеше алардан нәкъ менә шуның кадәр акча салуны таләп иткәнгә сала. Стероидлар кебек, бу кинәт килгән зур инвестицияләр файдага караганда күбрәк зыян китерергә мөмкин. Google бик зур күләмдәге венчур акчаларын уңышлы кичерде, чөнки ул зур акчаларны чын-чыннан сеңдерә ала иде. Бөтен пәрәвезне индексацияләү өчен аларга бик күп серверлар һәм зур үткәрү сыйфаты сатып алырга кирәк иде. Уңышы азрак булган стартаплар исә бары тик җыелышларда утырыр өчен кешеләр армиясен яллау белән тәмамлана.
Теориядә сез зур венчур инвестициясен алып, аны казна векселләренә сала һәм экономияләп яшәүне дәвам итә аласыз. Сез карагыз әле эшләп.
Һәм, әлбәттә, галәмәт зур инвестицияләр галәмәт зур бәяләүләр дигән сүз. Алар шулай булырга тиеш, югыйсә нигезләүчеләрнең кызыксынуын саклап калыр өчен җитәрлек акцияләр калмаячак. Югары бәяләү — шәп нәрсә дип уйларга мөмкинсездер. Күп кенә нигезләүчеләр шулай уйлый да. Ләкин сез кәгазьне ашый алмыйсыз. Бу тармактагылар «ликвидлык вакыйгасы» дип атый торган нәрсәне булдырмасагыз, югары бәяләүдән файда күрә алмыйсыз, ә сезнең бәяләү никадәр югарырак булса, моны эшләү мөмкинлекләрегез шулкадәр тарая. Күп кенә нигезләүче үз компаниясен 15 миллион долларга шатланып сатыр иде, ләкин аны акча кертелгәнче 8 миллион долларга бәяләп инвестиция салган венчурчылар бу хакта ишетергә дә теләми. Сез, телисезме-юкмы, яңадан шакмак ташларын ташлыйсыз.
Элек, 1997 елда, безнең көндәшләребезнең берсе бер венчур раундында 20 миллион доллар җыйды. Бу ул вакытта безнең бөтен компаниянең бәясеннән дә зуррак иде. Мин борчылдыммы? Бөтенләй юк: мин бик шатландым. Бу сез куа торган машинаның үзегезгә таныш тыкрыкка — чыгу юлы булмаган җиргә борылуын карап торуга охшаган иде.
Ул вакытта аларның иң акыллы адымы — шул 20 миллион долларның һәр тиенен алып, безне сатып алу булыр иде. Без сатар идек. Аларның инвесторлары, әлбәттә, ярсыр иде. Ләкин, минемчә, аларның моның турында беркайчан да уйламавының төп сәбәбе — алар безнең шулкадәр арзанга төшә алуыбызны күз алдына да китерә алмады. Алар, мөгаен, безне дә үзләре кебек венчур акчаларының майлы өлешендә утыра дип уйлагандыр.
Чынлыкта исә без бөтен барлыгыбыз дәвамында нибары 2 миллион доллар чамасы акча тоттык. Һәм бу безгә сыгылмалылык бирде. Без үзебезне Yahoo компаниясенә 50 миллион долларга сата алдык, һәм барысы да шат иде. Әгәр безнең көндәшебез шулай эшләгән булса, соңгы раунд инвесторлары акча югалткан булыр иде. Минемчә, алар андый килешүгә вето куя алыр иде. Ләкин ул көннәрдә беркем дә Yahoo-дан күбрәк түләми иде. Шуңа күрә, әгәр аларның нигезләүчеләре IPO үткәрә алмаса (ә бу Yahoo көндәш булганда авыр булыр иде), аларга бары тик аска таба тәгәрәүдән башка чара калмый иде.
«Кабартылган куык» чорында ачык сатуга чыккан (IPO ясаган) кабартма компанияләр моны намуссыз инвестиция банкирлары котыртканга гына эшләмәде. Күбесен икенче яктан нәкъ шундый ук көч белән югары бәяләүләрдә акча керткән венчурчылар этеп торды, һәм бердәнбер чыгу юлы булып IPO гына калды. Алардан акылсызрак бердәнбер төркем — ваклап сату инвесторлары (гади кешеләр) иде. Шуңа күрә бу сүзнең туры мәгънәсендә «я IPO, я һәлакәт» иде. Дөресрәге, «я IPO һәм аннан соң һәлакәт, я турыдан-туры һәлакәт».
Венчур капиталчыларының үз-үзләрен тотышы турындагы барлык дәлилләрне бергә җыйсагыз, барлыкка килгән шәхес образы бер дә сөйкемле булмый. Чынлыкта, бу классик явыз каһарман: чиратлашып куркак, саран, мәкерле һәм үзсүзле, кысучан.
Элек мин венчурчыларның шундый булуын табигый дип кабул итә идем. Венчурчыларның явыз булуына зарлану миңа кулланучыларның кулланманы укымавына зарлану кебек үк беркатлы тоела иде. Әлбәттә, венчур капиталчылары надан һәм дорфа иде. Ничек инде башкача булсын?
Ләкин мин хәзер аңлыйм: алар табигатьтән үк начар түгел. Венчур капиталчылары — машина сатучылар яки түрәләр кебек: аларны начар кешегә әйләндерә торган нәрсә — үзләренең эше табигате.
Мин үземә ошаган берничә венчурчыны очраттым. Майк Мориц яхшы кеше булып күренә. Аның хәтта юмор хисе дә бар, бу венчурчылар арасында бик сирәк очрый торган нәрсә. Джон Дорр турында укыганнарымнан чыгып караганда, ул да яхшы егеткә охшаган, хәтта хакер төсле. Ләкин алар иң яхшы венчур фондларында эшли. Һәм минем теория аларның ни өчен башка булырга омтылуын аңлата: иң популяр балаларга ботаникларны кыерсытырга кирәкмәгән кебек үк, иң яхшы венчурчыларга да үзләрен типик венчурчы кебек тотарга кирәкми. Иң яхшы килешүләрнең иң башында алар тора. Шуңа күрә аларга шулкадәр шикчел һәм мәкерле булырга кирәкми, һәм алар үзләре салырга мәҗбүр булган галәмәт зур суммалардан чыннан да файда күрәчәк сирәк компанияләрне (Google кебек) сайлап ала ала.
Венчур капиталчылары үз бизнесларында яхшы проектлар аз, ә алар артыннан чабучы акча артык күп дип еш зарлана. Аерым фирмалар дәрәҗәсендә финанслау системасының төзелешендәге җитешсезлекне нәкъ менә шул нәрсә тасвирлавын бик азлар гына аңлый.
Бәлки, миңа «штаттагы технолог» буларак нәкъ менә шундый стратегик фикер уйлап табарга кирәк булгандыр. Әгәр шулай булса, яхшы яңалык шул: алар моны бушлай ала. Начар яңалык шул: әгәр сез иң югары катлам фондлар рәтендә булмасагыз, сез мәңгелеккә «явызлар» булырга хөкем ителгәнсез.
Искәрмәләр
[1] Greylock компаниясе аның нигезләүчесе Филип Гринспенны ArsDigita-дан куып чыгарганнан соң, ул бу турыда бик көлке, ләкин шулай ук бик мәгълүмати эссе язды.
[2] Венчур капиталчыларының күбесе техник кешеләр булмаганлыктан, аларның технологик due diligence үткәрүләре кеше анатомиясен начар белгән кешенең тән куышлыкларын тикшерүенә охшаган. Күпмедер вакыттан соң без венчурчыларның бездә бөтенләй булмаган мәгълүматлар базасы тишеген тикшерергә омтылуларыннан шактый газап чиктек.
Юк, без Oracle кулланмыйбыз. Без мәгълүматны гади файлларда саклыйбыз. Безнең сер — мәгълүматларны югалтмый торган операция системасын куллануда. Нинди ОС? FreeBSD. Нигә сез аны Windows NT урынына кулланасыз? Чөнки ул яхшырак һәм бернинди акча да тормый. Ничек, сез бушлай ОС кулланасызмы?
Бу сөйләшү ничә тапкыр кабатланды икән. Аннары Yahoo-га килгәч, без аларның да FreeBSD кулланганын һәм мәгълүматларын шулай ук файлларда саклаганын күрдек.