Яҡынса 9 йәшемдән алып мине алдан билдәле рәүештә эш иткән матдәнән яралыу менән үҙем теләгәнсә эш итә алыуымды тойғоһо араһындағы асыҡ ҡаршылыҡ аптырашта ҡалдырҙы. Ул ваҡытта был һорауҙы өйрәнеү өсөн үҙ мәнфәғәтем дә бар ине. Ул йәштә (һәм унан һуңғы йәштәрҙең күбеһендәге кеүек) мин етәкселек менән һәр ваҡыт ҡаршылыҡҡа осрай инем, һәм үҙ ҡылыҡтарым өсөн яуаплы түгелмен тип иҫбатлап, язанан ҡотолоуҙың ниндәйҙер юлы булыуы ихтимал кеүек тойолдо. Тора-бара мин был өмөттө юғалттым, әммә сер ҡалды: матдәнән эшләнгән машина булыу менән нимә эшләүеңде үҙең һайлай алыу тойғоһон нисек яраштырырға? [1]
Яуапты аңлатыуҙың иң яҡшы юлы — башта саҡ ҡына хаталы версиянан башлап, унан һуң уны төҙәтеүҙер. Хаталы версия былай яңғырай: Һеҙ үҙегеҙ теләгәнде эшләй алаһығыҙ, әммә үҙегеҙ теләгәнде теләй алмайһығыҙ. Эйе, һеҙ нимә эшләгәнегеҙҙе контролдә тота алаһығыҙ, әммә һеҙ үҙегеҙ теләгәнде эшләйәсәкһегеҙ, ә быны контролдә тота алмайһығыҙ.
Бының хата булыуының сәбәбе — кешеләр ҡайһы ваҡытта үҙҙәренең нимә теләүен үҙгәртәләр. Берәй нәмәне теләргә теләмәгән кешеләр — мәҫәлән, наркомандар — ҡайһы ваҡытта үҙҙәрен уны теләүҙән туҡтатырға мәжбүр итә ала. Ә берәй нәмәне теләргә теләгән кешеләр — классик музыканы йәки брокколины яратырға теләгәндәр — ҡайһы берҙә быға ирешә.
Шуға күрә беҙ тәүге раҫлауыбыҙҙы үҙгәртәбеҙ: Һеҙ үҙегеҙ теләгәнде эшләй алаһығыҙ, әммә үҙегеҙ теләгәнде теләргә теләй алмайһығыҙ.
Был әле лә тулыһынса дөрөҫ түгел. Һеҙ нимәне теләргә теләгәнегеҙҙе лә үҙгәртергә мөмкин. Мин кемдеңдер «Мин классик музыканы яратырға теләүҙән туҡтарға булдым» тип әйтеүен күҙ алдына килтерә алам. Әммә беҙ хәҡиҡәткә яҡынлаша барабыҙ. Кешеләрҙең нимә теләргә теләгәнен үҙгәртеүе һирәк осрай, һәм «теләргә» һүҙен күберәк өҫтәгән һайын, был тағы ла һирәгерәк күренешкә әйләнә.
Унлы кәсер өтөрөнән һуң 9-ҙар теҙмәһенә тағы ла 9 өҫтәп, 1 һанына теләһә ни тиклем яҡынлашып булған кеүек, «теләргә» һүҙен күберәк өҫтәп, беҙ хәҡиҡәткә теләһә ни тиклем яҡынлаша алабыҙ. Ғәмәлдә өс йәки дүрт «теләргә» һүҙе тулыһынса етәлер. Теләргә теләргә теләргә теләгәнде үҙгәртеүҙе тормошҡа ашырыу түгел, хатта уның нимә аңлатыуын күҙ алдына килтереүе лә ауыр.
Шулай итеп, дөрөҫ яуапты белдереүҙең бер юлы — регуляр аңлатма (regular expression) ҡулланыу. Һеҙ үҙегеҙ теләгәнде эшләй алаһығыҙ, әммә «һеҙ нимә теләгәнегеҙҙе (теләргә)* теләй алмайһығыҙ» тигән формалағы ниндәйҙер раҫлау дөрөҫ булып сыға. Һөҙөмтәлә һеҙ үҙегеҙ контролдә тотмаған теләккә барып тоташаһығыҙ. [2]
Иҫкәрмәләр
[1] 9 йәшемдә мин матдәнең үҙен осраҡлы тота алыуы ихтималлығын белмәй инем, әммә был мәсьәләгә ҙур йоғонто яһай тип уйламайым. Осраҡлылыҡ машиналағы рухты детерминизм кеүек үк уңышлы юҡҡа сығара.
[2] Әгәр регуляр аңлатманы ҡулланыу оҡшамаһа, шул уҡ фекерҙе юғары тәртиптәге теләктәр аша белдерергә була: ниндәйҙер бер n һаны бар, унда һеҙ үҙегеҙҙең n-сы тәртиптәге теләктәрегеҙҙе контролдә тотмайһығыҙ.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа һәм Майкл Нильсенға рәхмәт белдерәм.