Якынча 9 яшемнән бирле мине алдан фаразлап була торган рәвештә эш итүче матдәдән яратылу белән үзем теләгән нәрсәне сайлый алам кебек тоелу арасындагы ачык каршылык аптырашта калдырды. Ул вакытта минем бу сорауны өйрәнүдә шәхси кызыксынуым бар иде. Ул яшьтә (алдагы күпчелек яшьләрдәге кебек үк) минем өлкәннәр һәм җитәкчеләр белән даими кыенлыкларым чыга торган иде, һәм мин үз гамәлләрем өчен җаваплы түгел идем дип дәлилләп, җәзадан котылуның нинди дә булса юлы бардыр кебек тоелды. Тора-бара мин бу өметемне югалттым, ләкин табышмак сакланып калды: матдәдән ясалган машина булу белән нәрсә эшләргә ирекле булуыңны тоюны ничек яраштырырга? [1]
Җавапны аңлатуның иң яхшы ысулы, мөгаен, башта бераз хаталырак варианттан башлап, аннары аны төзәтү булыр. Хаталы вариант мондый: сез үзегез теләгәнне эшли аласыз, ләкин үзегез теләгән нәрсәне тели алмыйсыз. Әйе, сез ни эшләгәнегезне контрольдә тота аласыз, ләкин сез үзегез теләгәнне эшләячәксез, ә аны сез контрольдә тота алмыйсыз.
Моның ялгыш булуының сәбәбе шул: кешеләр кайвакыт үзләренең нәрсә теләгәннәрен үзгәртә алалар. Нәрсинедер теләргә теләмәгән кешеләр — мәсәлән, наркоманнар — кайвакыт аны теләүдән туктый алалар. Һәм ниндидер нәрсәне теләргә теләүчеләр — классик музыканы яисә брокколины яратырга теләүчеләр — кайвакыт моңа ирешәләр.
Шуңа күрә без башлангыч раславыбызны үзгәртәбез: сез үзегез теләгәнне эшли аласыз, ләкин үзегез теләгән нәрсәне теләргә тели алмыйсыз.
Бу да әле тулысынча дөрес түгел. Сез нәрсә теләргә теләгәнегезне үзгәртү мөмкин. Мин кемнеңдер: «Мин классик музыканы яратырга теләүдән туктарга булдым», — дип әйтүен күз алдына китерә алам. Ләкин без хакыйкатькә якынлашабыз. Кешеләрнең нәрсә теләргә теләгәннәрен үзгәртүләре бик сирәк очрый, һәм без күбрәк «теләргә» өстәгән саен, бу тагын да сирәгрәк була бара.
Уннар вагыннан соң 9 саннарын өсти барып 1 гә чиксез якынлашып булган кебек, без күбрәк «теләргә» сүзен өстәп, дөрес раслауга теләсә нинди якынлыкта якынлаша алабыз. Гамәлдә өч яки дүрт «теләргә» сүзе, һичшиксез, җитәрлек булырга тиеш. Сез теләргә теләргә теләргә теләгән нәрсәне үзгәртүнең нәрсә аңлатканын күз алдына китерүе дә кыен, аны тормышка ашыру турында әйткән дә юк.
Шуңа күрә дөрес җавапны белдерүнең бер юлы — регуляр аңлатма куллану. Сез үзегез теләгәнне эшли аласыз, ләкин «сез үзегез теләгәнне теләргә (тели)* алмыйсыз» формасындагы ниндидер бер дөрес раслау бар. Ахыр чиктә сез үзегез контрольдә тотмый торган теләккә барып җитәсез. [2]
Искәрмәләр
[1] 9 яшемдә мин матдәнең очраклы рәвештә эш итә алуын белми идем, ләкин бу проблеманы артык нык үзгәртә дип уйламыйм. Очраклылык машинадагы рухны детерминизм кебек үк нәтиҗәле юкка чыгара.
[2] Әгәр регуляр аңлатма куллану ошамаса, шул ук фикерне югарырак дәрәҗәдәге теләкләр аша да белдереп була: сез үзегезнең n-чы дәрәҗәдәге теләкләрегезне контрольдә тотмый торган ниндидер n бар.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска һәм Майкл Нильсенга рәхмәт белдерәм.