Шамамен 9 жасымнан бері мені алдын ала болжауға болатын тәртіппен әрекет ететін материядан жаралғандығымыз бен өзім қалаған кез келген нәрсені таңдап істей аламын деген сезімнің арасындағы көзге көрініп тұрған қарама-қайшылық мазалайтын. Ол кезде бұл сұрақты зерттеуге менің жеке мүддем де бар еді. Сол жаста (кейінгі көптеген жастарымдағы сияқты) мен үнемі үлкендермен және билік иелерімен келіспей қалатынмын, сондықтан өз әрекеттеріме өзім жауапты емеспін деп дауласу арқылы жазадан құтылудың қандай да бір амалы табылып қалар ма екен деп ойлайтынмын. Уақыт өте келе мен бұдан үмітімді үздім, бірақ жұмбақ сол күйі қалды: материядан құралған машина болу мен не істейтініңді еркін таңдай аласың деген сезімді қалай үйлестіруге болады? [1]
Жауапты түсіндірудің ең жақсы жолы — алдымен сәл қате нұсқадан бастап, содан кейін оны түзету шығар. Қате нұсқа мынадай: сіз қалаған нәрсеңізді істей аласыз, бірақ нені қалайтыныңызды қалай алмайсыз. Иә, сіз не істейтініңізді бақылай аласыз, бірақ бәрібір өзіңіз қалаған нәрсені істейсіз, ал бұл қалауды бақылай алмайсыз.
Бұлай деудің қате болу себебі — адамдар кейде өз қалауларын өзгертіп жатады. Бір нәрсені қалағысы келмейтін адамдар — мысалы, нашақорлар — кейде өздерін оны қалауды қоюға мәжбүрлей алады. Ал бір нәрсені қалағысы келетін адамдар — мәселен, классикалық музыканы немесе брокколиді ұнатқысы келетіндер — кейде соған қол жеткізеді.
Сондықтан біз бастапқы тұжырымымызды түзетеміз: сіз қалаған нәрсеңізді істей аласыз, бірақ нені қалайтыныңызды қалауды қалай алмайсыз.
Бұл да әлі толық шындық емес. Қалауды қалайтын нәрсеңізді өзгертуге әбден болады. Мен біреудің: «Мен классикалық музыканы ұнатуды қалауымды қоюды ұйғардым», — деп айтқанын елестете аламын. Бірақ біз шындыққа жақындап келеміз. Адамдардың нені қалауды қалайтынын өзгертуі сирек кездеседі, ал біз «қалауды» неғұрлым көп қосқан сайын, бұл соғұрлым сирей түседі.
Ондық бөлшектегі нүктеден кейінгі тоғыздықтар қатарына тоғыздықтарды қоса беру арқылы 1-ге қалағанымызша жақындай алатынымыз сияқты, біз «қалауды» сөзін көбейте отырып, ақиқат тұжырымға еркін түрде барынша жақындай аламыз. Іс жүзінде үш немесе төрт «қалау» әбден жеткілікті болары сөзсіз. Қалауды қалауды қалауды қалауыңды өзгерту дегеннің өзі нені білдіретінін елестетудің өзі қиын, ал оны іс жүзінде жасау тіпті мүмкін емес.
Сондықтан дұрыс жауапты білдірудің бір жолы — тұрақты тіркесті (regular expression) пайдалану. Сіз қалаған нәрсеңізді істей аласыз, бірақ «сіз не қалайтыныңызды (қалауды)* қалай алмайсыз» деген сияқты қандай да бір тұжырым ақиқат болып табылады. Түптеп келгенде, сіз өзіңіз бақылай алмайтын қалауға тірелесіз. [2]
Ескертпелер
[1] 9 жасымда мен материяның кездейсоқ әрекет етуі мүмкін екенін білмедім, бірақ бұл мәселеге айтарлықтай әсер етеді деп ойламаймын. Кездейсоқтық машина ішіндегі рухты (ghost in the machine) детерминизм сияқты дәл сондай тиімділікпен жояды.
[2] Егер өрнекті қолданған ұнамаса, дәл осы ойды жоғары ретті қалаулар арқылы да жеткізуге болады: сіз өзіңіздің n-ретті қалауларыңызды бақылай алмайтындай қандай да бір n табылады.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққандары үшін Тревор Блэквеллге (Trevor Blackwell), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston), Роберт Морриске (Robert Morris) және Майкл Нильсенге (Michael Nielsen) алғыс айтамын.