(Был эссе башлап Hackers & Painters китабында баҫылып сыҡҡайны.)
Байығығыҙ килһә, быны нисек эшләр инегеҙ? Минеңсә, иң яҡшы юл — стартап башлау йәки уға ҡушылыу. Был йөҙҙәрсә йылдар дауамында байыуҙың ышаныслы ысулы булып тора. «Стартап» һүҙе 1960-сы йылдарҙа барлыҡҡа килһә лә, унда барған хәлдәр Урта быуаттарҙағы венчур нигеҙендә финансланған сауҙа сәйәхәттәренә бик оҡшаш.
Стартаптар, ғәҙәттә, технология менән бәйле, шул дәрәжәлә хатта «юғары технологиялы стартап» тигән һүҙбәйләнеш артыҡ һымаҡ тойола. Стартап — ул ҡатмарлы техник мәсьәләне хәл итеүгә алынған бәләкәй компания.
Күп кенә кешеләр бынан артыҡ бер нимә белмәйенсә лә байый. Яҡшы питчер булыу өсөн физиканы белеү мотлаҡ түгел. Ләкин, минеңсә, төп принциптарҙы аңлау һеҙгә өҫтөнлөк бирә ала. Ни өсөн стартаптар бәләкәй булырға тейеш? Стартап үҫкән һайын ҡотолғоһоҙ рәүештә стартап булыуҙан туҡтармы? Һәм ни өсөн улар шул тиклем йыш яңы технологиялар эшләү менән шөғөлләнә? Ни өсөн яңы дарыуҙар йәки компьютер программалары һатыусы стартаптар шул тиклем күп тә, ә кукуруз майы йәки кер йыуыу порошогы һатыусылар бөтөнләй юҡ?
Тәҡдим
Иҡтисади күҙлектән ҡарағанда, стартапҡа бөтә эш ғүмерегеҙҙе бер нисә йылға ҡыҫыу ысулы тип ҡарарға мөмкин. Ҡырҡ йыл буйы түбән көсөргәнеш менән эшләгәнсе, һеҙ дүрт йыл буйы бар көсөгөҙгә эшләйһегеҙ. Был бигерәк тә технология өлкәһендә үҙен аҡлай, сөнки унда тиҙ эшләгән өсөн өҫтәмә түләнә.
Бына иҡтисади тәҡдимдең ҡыҫҡаса һүрәтләнеше. Егерме биш йәштәр тирәһендәге яҡшы хакер булһағыҙ, йылына яҡынса $80,000 түләнә торған эш таба алаһығыҙ. Тимәк, компания зыян күрмәһен өсөн генә лә, ундай хакер уртаса алғанда йылына кәм тигәндә $80,000 торошло эш башҡарырға тейеш. Һеҙ, моғайын, корпоратив хеҙмәткәргә ҡарағанда ике тапҡырға күберәк сәғәт эшләй алаһығыҙ, әгәр иғтибарығыҙҙы туплаһағыҙ, бер сәғәт эсендә өс тапҡырға күберәк эш башҡара алаһығыҙҙыр. [1] Оло компанияла етәксегеҙ булырлыҡ наҙан урта звено етәксеһенең ҡамасаулауын алып ташлау аша һеҙ, кәм тигәндә, тағы ике тапҡыр отош алырға тейешһегеҙ. Һуңынан тағы бер тапҡырлаусы бар: һеҙ үҙегеҙҙең вазифа тасуирламаһы көткәндән күпмегә аҡыллыраҡһығыҙ? Уны тағы өс тапҡыр тип уйлайыҡ. Был тапҡырлаусыларҙың барыһын бергә ҡушһағыҙ, мин раҫлауымса, һеҙ ғәҙәти корпоратив эштә көтөлгәндән 36 тапҡырға һөҙөмтәлерәк була алаһығыҙ. [2] Әгәр ҙур компанияла ярайһы уҡ яҡшы хакер йылына $80,000 торһа, уны яйлатҡан бер ниндәй ҙә корпоратив һафсатаһыҙ ныҡ тырышып эшләгән аҡыллы хакер йылына яҡынса $3 миллион торошло эш башҡара алырға тейеш.
Ҡул аҫтындағы ҡағыҙ киҫәгендә эшләнгән барлыҡ иҫәпләүҙәр кеүек, бында ла хаталаныу мөмкинлеге ҙур. Мин теүәл һандарҙы яҡларға тырышмаҫ инем. Ләкин мин иҫәпләүҙең структураһын дөрөҫ тип һанайым. Тапҡырлаусы теүәл 36 тип раҫламайым, әммә ул һис шикһеҙ 10-дан күберәк, һәм, бәлки, бик һирәк кенә 100-гә етәлер.
Йылына $3 миллион артыҡ ҙур күренһә, иҫегеҙҙә тотоғоҙ: беҙ сикке осраҡ тураһында һөйләшәбеҙ — буш ваҡытығыҙ бөтөнләй булмаған ғына түгел, ә һаулығығыҙға хәүеф янатырлыҡ дәрәжәлә ауыр эшләгән осраҡ тураһында.
Стартаптар — мөғжизә түгел. Улар байлыҡ булдырыу ҡанундарын үҙгәртмәй. Улар кәкре һыҙыҡтың иң ситке нөктәһен генә сағылдыра. Бында һаҡланыу ҡануны эшләй: әгәр бер миллион доллар эшләргә теләһәгеҙ, бер миллион долларлыҡ ғазапҡа түҙергә тейешһегеҙ. Мәҫәлән, миллион доллар эшләүҙең бер юлы — ғүмер буйы почтала эшләү һәм эш хаҡының һәр тинен һаҡлап барыу булыр ине. Почтала илле йыл эшләү стрессын күҙ алдына килтерегеҙ. Стартапта һеҙ был бөтә стрессты өс-дүрт йылға ҡыҫаһығыҙ. Әгәр һеҙ ғазапты күпләп алһағыҙ, билдәле бер ташлама алаһығыҙ, әммә фундаменталь һаҡланыу ҡанунынан ҡаса алмайһығыҙ. Әгәр стартап асыу еңел булһа, уны һәр кем эшләр ине.
Миллиардтар түгел, миллиондар
Әгәр йылына $3 миллион ҡайһы берәүҙәргә ҙур күренһә, башҡаларға ул аҙ булып тойоласаҡ. Өс миллион? Мин нисек Билл Гейтс кеүек миллиардер була алам һуң?
Шуға күрә Билл Гейтсты хәҙер үк ситкә ҡуяйыҡ. Билдәле бай кешеләрҙе өлгө итеп алыу — яҡшы фекер түгел, сөнки матбуғат тик иң байҙар тураһында ғына яҙа, ә улар ғәҙәттә сикке тайпылыштар булып тора. Билл Гейтс — аҡыллы, тәүәккәл һәм тырыш кеше, ләкин ул эшләгән тиклем аҡса эшләү өсөн былар ғына етмәй. Һеҙгә шулай уҡ сиктән тыш бәхетле булыу ҙа кәрәк.
Һәр компанияның уңышында ҙур осраҡлылыҡ факторы бар. Шуға күрә гәзиттәрҙә һеҙ уҡыған егеттәр — бик аҡыллы, эшенә тулыһынса бирелгән һәм лотерея отҡан кешеләр. Билл, әлбиттә, аҡыллы һәм фиҙаҡәр, ләкин Microsoft шулай уҡ бизнес тарихындағы иң шаҡ ҡатырғыс хаталарҙың береһенән файҙа күреүсе лә булып сыҡты: ул да булһа DOS өсөн лицензия килешеүе. Һис шикһеҙ, Билл IBM-ды ошо хатаны эшләргә этәреү өсөн ҡулынан килгәндең барыһын да эшләне, һәм унан оҫта файҙаланды, әммә IBM яғында башлы бер генә кеше булған булһа ла, Microsoft-тың киләсәге бөтөнләй икенсе төрлө булыр ине. Был этапта Microsoft-тың IBM-ға йоғонто яһарлыҡ көсө аҙ ине. Улар, асылда, компоненттар менән тәьмин итеүсе генә булды. Әгәр IBM, тейеш булғанса, эксклюзив лицензия талап иткән булһа, Microsoft барыбер килешеүгә ҡул ҡуйыр ине. Был улар өсөн барыбер ҙур аҡса булыр ине, ә IBM операцион системаны башҡа урындан еңел генә таба алыр ине.
Уның урынына IBM баҙарҙағы бөтә ҡеүәтен Microsoft-ҡа персоналлы компьютер (PC) стандарты өҫтөнән контроль биреү өсөн ҡулланды. Ошо мәлдән алып Microsoft-ҡа бары тик башҡарыу ғына ҡалды. Уларға компанияның яҙмышын ҡыйыу ҡарарға һалып хәүеф аҫтына ҡуйырға тура килмәне. Уларға лицензиаттар менән ҡаты уйнау һәм инновацион продукттарҙы ваҡытында күсереп яһау ғына кәрәк ине.
Әгәр IBM был хатаны эшләмәгән булһа, Microsoft барыбер уңышлы компания булыр ине, әммә ул шул тиклем тиҙ һәм ҙур булып үҫә алмаҫ ине. Билл Гейтс бай булыр ине, ләкин ул үҙ йәштәштәре булған башҡа егеттәр менән Forbes 400 исемлегенең төбөнә яҡын берәй урында булыр ине.
Байыуҙың күп төрлө юлдары бар, һәм был эссе уларҙың береһе тураһында ғына. Был эссе байлыҡ булдырып һәм уның өсөн хаҡ алып аҡса эшләү тураһында. Аҡса табыуҙың башҡа күп юлдары бар, шул иҫәптән осраҡлылыҡ, спекуляция, никах, мираҫ, урлыҡ, ҡаҡшатыу, мутлашыу, монополия, ришүәтселек, лоббизм, аҡса яһау һәм файҙалы ҡаҙылмалар эҙләү. Иң ҙур байлыҡтарҙың күбеһе, моғайын, ошоларҙың бер нисәһен үҙ эсенә алғандыр.
Байыу юлы булараҡ байлыҡ булдырыуҙың өҫтөнлөгө — уның законлыраҡ булыуында ғына түгел (башҡа ысулдарҙың күбеһе хәҙер законһыҙ), ә уның турараҡ булыуында. Һеҙгә бары тик кешеләр теләгән нәрсәне эшләргә кәрәк.
Аҡса — байлыҡ түгел
Әгәр һеҙ байлыҡ булдырырға теләһәгеҙ, уның нимә икәнен аңлау ярҙам итер. Байлыҡ һәм аҡса — бер үк нәмә түгел. [3] Байлыҡ кешелек тарихы кеүек үк боронғо. Ысынында иһә күпкә боронғораҡ; ҡырмыҫҡаларҙың да байлығы бар. Аҡса иһә — сағыштырмаса яңы уйлап табыу.
Байлыҡ — ул төп нәмә. Байлыҡ — ул беҙ теләгән нәмәләр: аҙыҡ-түлек, кейем, йорттар, автомобилдәр, гаджеттар, ҡыҙыҡлы урындарға сәйәхәт һ.б. Һеҙ аҡсаһыҙ ҙа байлыҡҡа эйә була алаһығыҙ. Әгәр һеҙҙең бойороҡ буйынса машина эшләй, йәки аш бешерә, йә кер йыуа, йә үҙегеҙ теләгән башҡа берәй нәмәне эшләй торған тылсымлы машинағыҙ булһа, һеҙгә аҡса кәрәк булмаҫ ине. Әгәр һеҙ һатып алырлыҡ бер нимә лә булмаған Антарктиданың уртаһында булһағыҙ, һеҙҙең күпме аҡсағыҙ булыуы мөһим булмаҫ ине.
Һеҙ теләгән нәмә — аҡса түгел, ә байлыҡ. Ләкин әгәр мөһим нәмә байлыҡ икән, ни өсөн барыһы ла аҡса эшләү тураһында һөйләй? Был үҙенә күрә бер ҡыҫҡартыу: аҡса — байлыҡты күсереү ысулы, һәм ғәмәлдә улар ғәҙәттә бер-береһен алмаштыра ала. Ләкин улар бер үк нәмә түгел, һәм әгәр һеҙ ялған аҡса яһап байырға уйламаһағыҙ, аҡса эшләү тураһында һөйләшеү аҡсаны нисек эшләргә икәнен аңлауҙы ҡатмарлаштырыуы мөмкин.
Аҡса — махсуслашыуҙың ситләтелгән эҙемтәһе. Махсуслашҡан йәмғиәттә үҙегеҙгә кәрәкле нәмәләрҙең күбеһен үҙегеҙ яһай алмайһығыҙ. Әгәр картуф, ҡәләм йәки йәшәр урын кәрәк булһа, уны башҡаларҙан алырға тура килә.
Картуф үҫтереүсе кешенең уны һеҙгә биреүенә нисек өлгәшергә? Уға алмашҡа үҙе теләгән берәй нәмә биреп. Ләкин кәрәкле нәмәләрҙе уларға мохтаж кешеләр менән туранан-тура алмашып, әллә ҡайҙа китеп булмай. Әгәр һеҙ скрипкалар эшләһәгеҙ, ә урындағы крәҫтиәндәрҙең береһенә лә скрипка кәрәк булмаһа, һеҙ нисек тамаҡ туйҙырырһығыҙ?
Йәмғиәттәр махсуслашҡан һайын тапҡан сиселеш — сауҙаны ике аҙымлы процессҡа әйләндереү. Скрипкаларҙы туранан-тура картуфҡа алмаштырыу урынына, һеҙ скрипкаларҙы, әйтәйек, көмөшкә алмаштыраһығыҙ, ә һуңынан уны үҙегеҙгә кәрәкле башҡа берәй нәмәгә тағы алмаштыра алаһығыҙ. Был аралаш нәмә — алмашыу сараһы — һирәк осрай торған һәм йөрөтөүгә уңайлы теләһә ниндәй нәмә була ала. Тарихи яҡтан металдар иң таралғаны булған, ләкин һуңғы ваҡытта беҙ физик яҡтан булмаған доллар тип аталған алмашыу сараһын ҡулланабыҙ. Шулай ҙа ул алмашыу сараһы булып эшләй, сөнки уның һирәклеге АҠШ хөкүмәте тарафынан гарантиялана.
Алмашыу сараһының өҫтөнлөгө — ул сауҙаны эшләтә. Етешһеҙлеге — ул сауҙаның ысын мәғәнәһен тоноҡландыра. Кешеләр бизнес аҡса эшләү менән шөғөлләнә тип уйлай. Ләкин аҡса — бары тик кешеләр теләгән нәмәнең аралыҡ этабы, ҡыҫҡартылған тамғаһы ғына. Күпселек бизнестар ысынында байлыҡ булдыра. Улар кешеләр теләгән нәрсәне эшләй. [4]
Бәлеш хатаһы
Ғәжәп күп кеше бала саҡтан донъяла байлыҡтың билдәләнгән күләме бар тигән фекерҙе һаҡлап ҡала. Теләһә ниндәй ғәҙәти ғаиләлә һәр мәлдә билдәле бер күләмдә аҡса бар. Ләкин был бер үк нәмә түгел.
Был контекстта байлыҡ тураһында һүҙ барғанда, уны йыш ҡына бәлеш тип тасуирлайҙар. «Һеҙ бәлеште ҙурайта алмайһығыҙ», — ти сәйәсмәндәр. Бер ғаиләнең банк иҫәбендәге аҡса күләме йәки хөкүмәттең бер йыллыҡ һалым килемдәренән ҡул аҫтында булған аҡса тураһында һөйләгәндә, был дөрөҫ. Әгәр бер кеше күберәк алһа, икенсе кешегә аҙыраҡ ҡалырға тейеш.
Мин бала саҡта, бер нисә бай кеше бөтә аҡсаны үҙенә алһа, башҡаларға аҙыраҡ ҡала, тип ышанғанымды хәтерләйем. Күп кеше олоғайғас та шуға оҡшаш нәмәгә ышаныуын дауам итә кеүек. Кемдер халыҡтың x проценты байлыҡтың y процентына эйә булыуы тураһында һөйләгәндә, ғәҙәттә, ошо яңылышыу ята. Әгәр һеҙ стартап башларға йыйынаһығыҙ икән, аңлайһығыҙмы-юҡмы, һеҙ ошо «Бәлеш хатаһы»н кире ҡағырға ниәтләйһегеҙ.
Бында кешеләрҙе аҙаштырған нәмә — аҡсаның абстракцияһы. Аҡса — байлыҡ түгел. Был бары тик байлыҡты йөрөтөү өсөн ҡулланылған нәмә. Шуға күрә, билдәле бер мәлдәрҙә (мәҫәлән, был айҙа һеҙҙең ғаиләгеҙҙә) үҙегеҙ теләгән нәмәләргә башҡалар менән алмашыу өсөн аҡсаның билдәләнгән күләме булһа ла, донъяла байлыҡтың билдәләнгән сиге юҡ. Һеҙ күберәк байлыҡ булдыра алаһығыҙ. Кешелек тарихы буйына байлыҡ барлыҡҡа килеп һәм юҡҡа сығып торған (әммә дөйөм алғанда, барлыҡҡа килгән).
Әйтәйек, һеҙҙең иҫке, туҙған машинағыҙ бар. Киләһе йәйҙә тик ятыу урынына, һеҙ ваҡытығыҙҙы машинағыҙҙы тәүге яңы торошона ҡайтарыуға сарыф итә алаһығыҙ. Бының менән һеҙ байлыҡ булдыраһығыҙ. Донъя — һәм шәхсән һеҙ — бер яңы кеүек иҫке машинаға байынығыҙ. Һәм ниндәйҙер метафорик мәғәнәлә генә түгел. Әгәр машинағыҙҙы һатһағыҙ, уның өсөн күберәк аҡса аласаҡһығыҙ.
Иҫке машинағыҙҙы яңыртып, һеҙ үҙегеҙҙе байыттығыҙ. Һеҙ башҡа берәүҙе лә ярлыландырманығыҙ. Тимәк, бер ниндәй ҙә билдәләнгән күләмдәге бәлеш юҡ. Һәм ысынында, мәсьәләгә ошо күҙлектән ҡараһағыҙ, ниңә кемдер уны бар тип уйлай икән тип аптырайһығыҙ. [5]
Балалар үҙҙәренең белеүен аңламаһа ла, байлыҡ булдыра алыуҙарын белә. Әгәр берәйһенә бүләк бирергә кәрәк булһа, ә аҡсағыҙ булмаһа, уны үҙегеҙ яһайһығыҙ. Ләкин балалар нәмәләрҙе шул тиклем насар яһай, хатта үҙ ҡулдары менән яһалған бүләктәрҙе магазиндан һатып алынғандарҙан айырмалы, түбәнерәк кимәлдәге бер нәмә — мәҡәлдәгесә «иғтибар мөһим» тигән фекерҙең генә кәүҙәләнеше тип иҫәпләйҙәр. Һәм ысында ла, беҙ ата-әсәйҙәребеҙ өсөн яһаған кәкре-бөкрө көл һауыттарының ҡайтанан һатыу баҙары ҙур түгел ине.
Һөнәрмәндәр
Байлыҡ булдырып булыуын иң ныҡ төшөнгән кешеләр — әйберҙәрҙе яҡшы яһаусылар, һөнәрмәндәр. Уларҙың ҡулдан яһалған әйберҙәре магазинда һатыла торғанға әйләнә. Ләкин индустриялаштырыу үҫеше менән һөнәрмәндәр кәмей бара. Ҡалған иң ҙур төркөмдәрҙең береһе — компьютер программистары.
Программист компьютер алдына ултырып, байлыҡ булдыра ала. Яҡшы программа тәьминәте — үҙе үк ҡиммәтле нәмә. Мәсьәләне бутарлыҡ бер ниндәй ҙә етештереү юҡ. Һеҙ яҙған ул тамғалар — тулы, әҙер продукт. Әгәр кемдер ултырып, насар булмаған веб-браузер яҙһа (әйткәндәй, шәп идея), донъя шуның тиклем байыраҡ булыр ине. [5b]
Компаниялағы һәр кем кешеләр теләгән әйберҙәрҙе күберәк эшләү мәғәнәһендә байлыҡ булдырыу өсөн бергә эшләй. Күп хеҙмәткәрҙәр (мәҫәлән, почта бүлегендә йәки кадрҙар бүлегендә эшләгәндәр) әйберҙәрҙең үҙен яһауҙан бер аҙым ситтәрәк эшләй. Программистар түгел. Улар һүҙҙең тура мәғәнәһендә продуктты юл артынан юл төҙөп уйлап сығара. Шуға күрә программистарға байлыҡтың ниндәйҙер хыялый Атай тарафынан бәлеш киҫәктәре кеүек бүленмәйенсә, яһала торған нәмә икәне асығыраҡ күренә.
Шулай уҡ программистар өсөн байлыҡ булдырыу тиҙлегендә ҙур айырмалар барлығы асыҡ күренә. Viaweb-та беҙҙә етештереүсәнлек яғынан бер яуыз бәһлеүән кеүек программист бар ине. Бер оҙон көндә уның нимә эшләгәнен күҙәтеп, уның компанияның баҙар хаҡына бер нисә йөҙ мең доллар өҫтәүен иҫәпләгәнемде хәтерләйем. Тулҡынға эләккән шәп программист ике аҙна эсендә миллион долларлыҡ байлыҡ булдыра ала. Шул уҡ осорҙа уртаса программист нуль йәки хатта кире байлыҡ тыуҙырасаҡ (мәҫәлән, хаталар өҫтәп).
Бына ни өсөн иң яҡшы программистарҙың күбеһе либертариандар булып тора. Беҙҙең донъяла һин йә йөҙөп сығаһың, йә батаһың, һәм бер ниндәй ҙә һылтауҙар юҡ. Байлыҡ булдырыуҙан алыҫ торғандар — студенттар, репортерҙар, сәйәсмәндәр — кешеләрҙең иң бай 5%-ы бөтә байлыҡтың яртыһына эйә тигәнде ишеткәс, ғәҙелһеҙлек! тип уйларға тартыла. Тәжрибәле программист иһә, бары шул ғынамы? тип уйлар ине. Программистарҙың иң яҡшы 5%-ы, моғайын, яҡшы программаларҙың 99%-ын яҙаларҙыр.
Байлыҡ уны һатмайынса ла булдырыла ала. Ғалимдар, кәм тигәндә һуңғы ваҡытҡа тиклем, үҙҙәре булдырған байлыҡты ғәмәлдә бушлай бирҙе. Пенициллин тураһында белгәнгә күрә беҙ барыбыҙ ҙа байыраҡ, сөнки инфекцияларҙан үлеү ихтималлығыбыҙ кәмерәк. Байлыҡ — кешеләр теләгән теләһә ниндәй нәмә, ә үлмәү — һис шикһеҙ беҙ теләгән нәмә. Хакерҙар йыш ҡына теләһә кем бушлай ҡуллана алған асыҡ кодлы программалар яҙып, үҙ хеҙмәтен бүләк итә. Мин үҙем хәҙер ҡулланған компьютерҙа эшләгән FreeBSD операцион системаһы арҡаһында күпкә байыраҡмын, һәм уны бөтә серверҙарында йөрөткән Yahoo ла шулай уҡ.
Эш нимә ул
Индустриаль илдәрҙә кешеләр кәм тигәндә егерме йәштәренә тиклем ниндәйҙер бер ойошмаға ҡарай. Ошо йылдарҙан һуң һеҙ иртәнсәк тороп, ниндәйҙер биналар төркөмөнә барып, ғәҙәттә үҙҙәре эшләргә яратмаған эштәрҙе башҡарған кешеләр төркөмөнә ҡарау фекеренә күнегәһегеҙ. Бындай төркөмгә ҡарау һеҙҙең оҡшашлығығыҙҙың бер өлөшөнә әйләнә: исем, йәш, вазифа, ойошма. Үҙегеҙҙе таныштырырға тура килһә йәки башҡа берәү һеҙҙе тасуирлаһа, был яҡынса ошондай булыр: Джон Смит, 10 йәш, фәлән башланғыс мәктәп уҡыусыһы, йәки Джон Смит, 20 йәш, фәлән колледж студенты.
Джон Смит уҡыуын тамамлағас, унан эш табыуын көтәләр. Һәм эш табыу тигәндең мәғәнәһе — башҡа бер ойошмаға инеү кеүек тойола. Тышҡы яҡтан был колледжға бик оҡшаған. Һеҙ эшләргә теләгән компанияларҙы һайлайһығыҙ һәм уларға ғариза бирәһегеҙ. Әгәр береһенә оҡшаһағыҙ, һеҙ ошо яңы төркөмдөң ағзаһы булып китәһегеҙ. Һеҙ иртәнсәк тороп, яңы биналар комплексына бараһығыҙ һәм ғәҙәттә үҙегеҙ башҡарырға яратмаған эштәрҙе эшләйһегеҙ. Бер нисә айырма бар: тормош шул тиклем үк күңелле түгел, һәм колледждағы кеүек түләү урынына һеҙгә аҡса түләйҙәр. Ләкин оҡшашлыҡтар айырмаларға ҡарағанда ҙурыраҡ тойола. Джон Смит хәҙер — Джон Смит, 22 йәш, фәлән корпорацияла программалар эшләүсе.
Ысынында иһә Джон Смиттың тормошо ул аңлағандан күпкә нығыраҡ үҙгәргән. Социаль йәһәттән компания колледжға бик оҡшаған, ләкин төп ысынбарлыҡҡа тәрәнерәк ингән һайын, ул шул тиклем нығыраҡ айырыла бара.
Компания эшләгән һәм, йәшәүен дауам итергә теләһә, эшләргә тейеш булған нәмә — аҡса табыу. Күпселек компанияларҙың аҡса эшләү юлы — байлыҡ булдырыу. Компаниялар шул тиклем махсуслашҡан булыуы мөмкин, хатта был оҡшашлыҡ йәшеренеп ҡала, ләкин байлыҡты етештереү компаниялары ғына булдырмай. Байлыҡтың ҙур бер өлөшө — урынлашыу. Машиналар яһай, аш бешерә һәм башҡаларҙы эшләй алған теге тылсымлы машинаны хәтерләйһегеҙме? Әгәр ул һеҙҙең төшкө ашығыҙҙы Үҙәк Азияның осраҡлы бер еренә килтерһә, ул шул тиклем файҙалы булмаҫ ине. Әгәр байлыҡ кешеләр теләгән нәмәне аңлата икән, әйберҙәрҙе ташыусы компаниялар ҙа байлыҡ булдыра. Физик бер нимә лә етештермәгән башҡа күп төрлө компаниялар тураһында ла ошоно уҡ әйтергә була. Бөтә компаниялар тиерлек кешеләр теләгән берәй нәмәне эшләү өсөн йәшәй.
Һәм компанияға эшкә барғанда һеҙ ҙә шуны уҡ эшләйһегеҙ. Ләкин бында төп ысынбарлыҡты йәшерергә ынтылған тағы бер ҡатлам бар. Компанияла һеҙ эшләгән эш башҡа бик күп кешеләрҙең эше менән уртасалаштырыла. Һеҙ кешеләр теләгән берәй нәмәне эшләгәнегеҙҙе хатта аңламауығыҙ ҙа мөмкин. Һеҙҙең өлөшөгөҙ ситләтелгән булыуы ихтимал. Ләкин дөйөм алғанда компания кешеләргә улар теләгән нәрсәне бирергә тейеш, юғиһә улар аҡса эшләй алмаясаҡ. Һәм әгәр улар һеҙгә йылына x доллар түләй икән, уртаса алғанда һеҙ йылына кәм тигәндә x долларлыҡ хеҙмәт менән өлөш индерергә тейешһегеҙ, юғиһә компания тапҡанынан күберәк тотонасаҡ һәм бөлгөнлөккә төшәсәк.
Колледж тамамлаусы кеше, иң мөһиме ойошма ағзаһы булыу һымаҡ, үҙенә эш табырға кәрәк тип уйлай һәм уға шулай тип әйтәләр. Быны асығыраҡ итеп әйткәндә: һеҙгә кешеләр теләгән берәй нәмәне эшләй башларға кәрәк. Бының өсөн компанияға инеү мотлаҡ түгел. Компания — ул кешеләр теләгән берәй нәмәне эшләү өсөн бергә эшләгән кешеләр төркөмө генә. Мөһиме төркөмгә ҡушылыу түгел, ә кешеләр теләгән нәмәне эшләү. [6]
Күпселек кешеләр өсөн иң яҡшы план, бәлки, булған берәй компанияға эшкә барыуҙыр. Ләкин быны эшләгәндә нимә килеп сыҡҡанын аңлау файҙалы. Эш — ул ошо компаниялағы башҡалар менән бергә уртасалаштырылған, кешеләр теләгән берәй нәмәне эшләү тигәнде аңлата.
Нығыраҡ эшләү
Был уртасалаштырыу проблемаға әйләнә. Минеңсә, эре компанияларҙы йонсотҡан иң ҙур берҙән-бер проблема — һәр кешенең хеҙмәтенең ҡиммәтен баһалауҙың ҡатмарлылығы. Күпселектә улар бынан баш тарта. Оло компанияла һеҙгә ярайһы уҡ тырышып эшләгән өсөн ярайһы уҡ алдан фаразлап булған хеҙмәт хаҡы түләнә. Һеҙҙән асыҡтан-асыҡ һәләтһеҙ йәки ялҡау булмауығыҙ көтөлә, ләкин бөтә ғүмерегеҙҙе үҙ эшегеҙгә бағышлауығыҙ талап ителмәй.
Ләкин ғүмерегеҙҙең күпме өлөшөн эшегеҙгә бағышлауығыҙҙа масштаб эффекты барлығы асыҡлана. Дөрөҫ бизнес төрөндә үҙен ысынлап та эшкә бағышлаған кеше уртаса хеҙмәткәргә ҡарағанда ун, хатта йөҙ тапҡырға күберәк байлыҡ булдыра ала ине. Мәҫәлән, программист булған программаны яйлап ҡына тәьмин итеп һәм яңыртып ултырыу урынына, бөтөнләй яңы программа яҙа һәм шул рәүешле яңы килем сығанағы булдыра алыр ине.
Компаниялар быны эшләргә теләгән кешеләрҙе бүләкләрлек итеп ҡоролмаған. Һеҙ етәксегеҙгә барып: «Мин ун тапҡырға көсөргәнешлерәк эшләргә теләр инем, шуға күрә миңә ун тапҡырға күберәк түләрһегеҙме?» — тип әйтә алмайһығыҙ. Бер яҡтан, рәсми уйҙырма буйынса һеҙ инде ҡулығыҙҙан килгәнсә ныҡ эшләйһегеҙ. Ләкин етдирәк проблема шунда: компанияның һеҙҙең эшегеҙҙең ҡиммәтен үлсәү мөмкинлеге юҡ.
Һатыусылар (сауҙа агенттары) — бынан ташлама. Уларҙың күпме килем килтергәнен үлсәүе еңел, һәм уларға ғәҙәттә шул килемдең бер проценты түләнә. Әгәр һатыусы тырышыраҡ эшләргә теләһә, ул быны башлай ғына ала, һәм автоматик рәүештә пропорциональ рәүештә күберәк эш хаҡы аласаҡ.
Ҙур компаниялар беренсе класлы кешеләрҙе яллай алған һатыуҙан тыш тағы бер эш бар: юғары етәкселек вазифалары. Һәм шул уҡ сәбәп арҡаһында: уларҙың эш һөҙөмтәһен үлсәп була. Юғары етәкселәр бөтә компанияның һөҙөмтәләре өсөн яуаплы. Төп хеҙмәткәрҙең эш һөҙөмтәһен үлсәп булмағанлыҡтан, унан тырышлыҡ һалыуҙан артыҡты көтмәйҙәр. Шул уҡ ваҡытта юғары етәкселек, һатыусылар кеүек үк, ысынында теүәл һандарҙы күрһәтергә тейеш. Түбәнгә тәгәрәгән компанияның генераль директоры (CEO) үҙенең тырышҡанлығын һылтау итә алмай. Әгәр компания насар эшләһә, ул үҙ эшен насар башҡарған.
Бөтә хеҙмәткәрҙәренә лә шундай асыҡтан-асыҡ түләй алған компания сиктән тыш уңышлы булыр ине. Күп кенә хеҙмәткәрҙәр, әгәр бының өсөн аҡса түләнһә, тырышыраҡ эшләй алыр ине. Иң мөһиме, бындай компания айырыуса ныҡ эшләргә теләгән кешеләрҙе йәлеп итер ине. Ул үҙ дәғүәселәрен ҡыйратыр ине.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, компаниялар һәр кемгә һатыусыларға түләгән кеүек түләй алмай. Һатыусылар яңғыҙ эшләй. Күпселек хеҙмәткәрҙәрҙең хеҙмәте бер-береһенә үрелгән. Әйтәйек, бер компания ниндәйҙер ҡулланыусылар гаджеты етештерә. Инженерҙар төрлө яңы функциялары булған ышаныслы гаджет төҙөй; сәнәғәт дизайнерҙары уға матур корпус эшләй; ә маркетологтар барыһын да был уларға һис шикһеҙ кәрәк булған нәмә икәненә ышандыра. Гаджет һатыуҙың күпме өлөшө һәр төркөм тырышлығы менән бәйле булыуын нисек белергә? Йәки, шул уҡ мәғәнәлә, компанияға сифат буйынса абруй биргән элекке гаджеттарҙы булдырыусылар өлөшө ни тиклем? Уларҙың барыһының да индергән өлөшөн айырып алып булмай. Ҡулланыусыларҙың уйын уҡый алһағыҙ ҙа, был факторҙарҙың барыһы ла бер-береһенә ҡушылып буталғанын күрер инегеҙ.
Әгәр тиҙерәк алға барырға теләһәгеҙ, эшегеҙҙең башҡа күп кешеләрҙең эше менән үрелеп барыуы проблема булып тора. Оло төркөмдә һеҙҙең һөҙөмтәгеҙ айырым үлсәнмәй — һәм төркөмдөң ҡалған өлөшө һеҙҙе яйлата.
Үлсәү һәм йоғонто ҡулсаһы (рычаг)
Байыу өсөн һеҙгә ике нәмә булған шарттарға эләгергә кәрәк: үлсәү һәм рычаг (көсәйткес йоғонто). Һеҙҙең эш һөҙөмтәгеҙ үлсәнә торған позицияла булыуығыҙ кәрәк, юғиһә күберәк эшләп күберәк аҡса алыу мөмкин түгел. Һәм һеҙҙең рычагығыҙ булырға тейеш, йәғни һеҙ ҡабул иткән ҡарарҙар ҙур йоғонтоға эйә булырға тейеш.
Үлсәү үҙе генә етмәй. Үлсәү бар, әммә рычаг булмаған эшкә миҫал — насар шартлы оҫтаханала (потогонкала) киҫәксәләп эшләү. Һеҙҙең эш һөҙөмтәгеҙ үлсәнә һәм шуға ярашлы түләнә, ләкин ҡарар ҡабул итеү өсөн бер ниндәй ҙә иррек юҡ. Һеҙ ҡабул итә алған берҙән-бер ҡарар — ни тиклем тиҙ эшләүегеҙ, ә был һеҙҙең табышығыҙҙы бары тик ике йәки өс тапҡырға ғына арттыра алалыр.
Үлсәү ҙә, рычаг та булған эшкә миҫал — кинолағы төп роль уйнаусы актер. Һеҙҙең эш һөҙөмтәгеҙҙе фильмдың тулайым килеме менән үлсәп була. Һәм һеҙҙең рычагығыҙ бар, сөнки һеҙҙең уйынығыҙ уны йә уңышлы итә, йә ҡыйрата ала.
Генераль директорҙарҙа (CEO) ла үлсәү һәм рычаг бар. Улар үлсәнә, сөнки компанияның эш һөҙөмтәһе — уларҙың үҙ һөҙөмтәһе. Һәм уларҙың рычагы бар, сөнки уларҙың ҡарарҙары бөтә компанияны теге йәки был йүнәлештә хәрәкәткә килтерә.
Минеңсә, үҙ тырышлығы менән байыған һәр кем үлсәү һәм рычаг булған шарттарҙа булып сығасаҡ. Минең башыма килгән һәр кем шулай: компания етәкселәре, кино йондоҙҙары, хедж-фонд идарасылары, профессиональ спортсылар. Рычагтың булыуына яҡшы ишара — уңышһыҙлыҡҡа осрау ихтималлығы. Өҫтөнлөктәр етешһеҙлектәр менән балансланырға тейеш, шуға күрә ҙур табыш алыу ихтималлығы бар икән, ҡот осҡос юғалтыу хәүефе лә булырға тейеш. Етәкселәр, йондоҙҙар, фонд идарасылары һәм спортсылар барыһы ла баштары өҫтөндә ҡылыс эленеп торған килеш йәшәй; улар насар сығыш яһай башлау менән, уларҙы ҡыуалар. Әгәр һеҙ хәүефһеҙ тойолған эштә эшләһәгеҙ, байый алмаясаҡһығыҙ, сөнки хәүеф юҡ икән, тимәк, моғайын, рычаг та юҡ.
Ләкин үлсәү һәм рычаг булған шарттарҙа булыу өсөн CEO йәки кино йондоҙо булыу мотлаҡ түгел. Һеҙгә бары тик ҡатмарлы проблема өҫтөндә эшләгән бәләкәй төркөмдөң бер өлөшө булыу ҙа етә.
Бәләкәйлек = Үлсәү
Айырым хеҙмәткәрҙәр башҡарған эштең ҡиммәтен үлсәй алмаһағыҙ ҙа, уға яҡынлаша алаһығыҙ. Һеҙ бәләкәй төркөмдәр башҡарған эштең ҡиммәтен үлсәй алаһығыҙ.
Эшкәртеүселәр индергән килемде теүәл үлсәп булған кимәл — бөтә компания кимәле. Компания бәләкәй булғанда, һеҙ һәр айырым хеҙмәткәрҙең өлөшөн үлсәүгә ярайһы уҡ яҡын тораһығыҙ. Йәшәп китә алған стартапта барлығы ун ғына хеҙмәткәр булыуы мөмкин, был иһә һеҙҙе шәхси тырышлыҡты үлсәүгә яҡынлаштыра (унға бүлеү йә тапҡырлау сиктәрендә).
Шулай итеп, стартап башлау йә уға ҡушылыу — күпселек кешеләр өсөн етәксеһенә «Мин ун тапҡырға тырышыраҡ эшләргә теләйем, шуға күрә миңә ун тапҡырға күберәк түләгеҙ» тиеүгә иң яҡын мөмкинлек. Бында ике айырма бар: һеҙ быны етәксегеҙгә түгел, ә туранан-тура клиенттарға әйтәһегеҙ (етәксегеҙ бит улар өсөн бары тик вәкил генә), һәм һеҙ быны яңғыҙығыҙ түгел, ә башҡа ынтылышлы кешеләрҙең бәләкәй төркөмө менән бергә эшләйһегеҙ.
Ғәҙәттә, был төркөм буласаҡ. Актёрлыҡ йә китап яҙыу кеүек бер нисә ғәҙәти булмаған эш төрөнән башҡа, бер үҙегеҙ генә тотош бер компания була алмайһығыҙ. Һәм һеҙҙең менән эшләгән кешеләрҙең оҫта булыуы шарт, сөнки һеҙҙең хеҙмәтегеҙ тап уларҙыҡы менән бергә уртаҡлаштырыласаҡ.
Ҙур компания — мең ишкәксе хәрәкәткә килтергән ғәйәт ҙур галера кеүек. Ике нәмә был галераның тиҙлеген кәметә. Беренсеһе — айырым ишкәкселәр тырышыраҡ эшләүҙән бер ниндәй ҙә һөҙөмтә күрмәй. Икенсеһе — мең кешелек төркөмдә уртаса ишкәксе, моғайын, бик уртаса ғына буласаҡ.
Әгәр ҙур галеранан осраҡлы рәүештә ун кешене алып, айырым кәмәгә ултыртһағыҙ, улар, моғайын, шәберәк йөҙә алыр ине. Уларҙы дәртләндереү өсөн ҡамсы ла, ҡалас та булыр ине. Энергиялы ишкәксе кәмәнең тиҙлегенә күренеп торған йоғонто яһай алыуы тураһындағы уйҙан илһамланыр ине. Әгәр кемдер ялҡауланһа, башҡалар быны тиҙерәк күреп ҡалып, зарланыр ине.
Ләкин ун кешелек кәмәнең ысын өҫтөнлөгө — ҙур галеранан иң яҡшы ун ишкәксене алып, бер кәмәгә ултыртҡанда асыла. Улар бәләкәй төркөмдә булыуҙан килгән өҫтәмә мотивацияға эйә буласаҡ. Иң мөһиме — шул тиклем бәләкәй төркөм һайлап, һеҙ иң яҡшы ишкәкселәрҙе йыя алаһығыҙ. Уларҙың һәр береһе иң яҡшы 1% иҫәбенә инәсәк. Үҙ хеҙмәтен бөтә кеше менән түгел, ә үҙҙәре кеүек бәләкәй төркөм менән уртаҡлаштырыу улар өсөн күпкә отошлораҡ килешеү булып тора.
Бына ошонда стартаптарҙың төп асылы ята. Ҡулай осраҡта, һеҙ ҙур компаниялағыға ҡарағанда күпкә ҡатыраҡ эшләргә һәм күпкә күберәк аҡса алырға теләгән башҡа кешеләр менән берләшәһегеҙ. Һәм стартаптарҙы ғәҙәттә бер-береһен инде белгән (кәмендә абруйы буйынса) ынтылышлы кешеләрҙең үҙ-үҙен һайлап алған төркөмдәре асҡанға күрә, үлсәү кимәле бары тик бәләкәйлектән генә алынғанға ҡарағанда теүәлерәк була. Стартап — ул ун кеше генә түгел, ә тап һеҙҙең кеүек ун кеше.
Стив Джобс бер тапҡыр стартаптың уңышы йә уңышһыҙлығы тәүге ун хеҙмәткәргә бәйле, тигәйне. Мин бының менән килешәм. Хатта тәүге бишәүгәлер тип әйтергә була. Стартаптарҙы еңеүсе иткән нәмә уларҙың бәләкәй булыуы ғына түгел, ә бәләкәй төркөмдәрҙе ентекләп һайлап алып булыуы. Һеҙгә ауыл мәғәнәһендәге бәләкәйлек түгел, ә йондоҙҙар йыйылма командаһы мәғәнәһендәге бәләкәйлек кәрәк.
Төркөм ни тиклем ҙурыраҡ булһа, уның уртаса ағзаһы дөйөм халыҡтың уртаса кимәленә шул тиклем яҡыныраҡ буласаҡ. Шуға күрә башҡа шарттар тигеҙ булғанда, ҙур компаниялағы бик һәләтле кеше насар шарттарға эләгә, сөнки уның һөҙөмтәлелеге башҡаларҙың дөйөм түбәнерәк етештереүсәнлеге менән түбәнгә тартыла. Әлбиттә, башҡа шарттар йыш ҡына тигеҙ булмай: һәләтле кешегә аҡса мөһим булмауы йә ул ҙур компанияның тотороҡлолоғон өҫтөн күреүе мөмкин. Ләкин аҡсаны ҡәҙерләгән бик һәләтле кеше өсөн китеп, үҙе кеүек оҫталарҙың бәләкәй төркөмө менән эшләү ғәҙәттә күпкә яҡшыраҡ һөҙөмтә бирәсәк.
Технология = Рычаг
Стартаптар һәр кемгә үлсәү һәм рычаг булған шарттарҙа эшләргә мөмкинлек бирә. Улар бәләкәй булғанға күрә үлсәүгә юл аса, ә яңы технология уйлап табып аҡса эшләгәнгә күрә рычаг менән тәьмин итә.
Технология нимә ул? Был — ысул, техника. Был — беҙҙең барыбыҙҙың да эште башҡарыу ысулы. Һәм һеҙ эште башҡарыуҙың яңы ысулын тапҡанда, уның ҡиммәте уны ҡулланған барлыҡ кешеләр һанына ҡабатлана. Был — балыҡ түгел, ә шул билдәле ҡармаҡ. Бына ошонда стартап менән ресторан йә сәс алыу салоны араһындағы айырма ята. Һеҙ йомортҡаны ҡураһығыҙ йә сәсте бер ваҡытта бер генә клиент өсөн алаһығыҙ. Әгәр һеҙ бик күп кеше өсөн мөһим булған техник мәсьәләне хәл итһәгеҙ, һеҙ үҙ сиселешегеҙҙе ҡулланған һәр кемгә ярҙам итәһегеҙ. Бына шул рычаг инде.
Тарихҡа ҡараһағыҙ, байлыҡ булдырып байыған күпселек кешеләр быны яңы технологиялар үҫтереү аша эшләгән. Һеҙ сәсте йә йомортҡаны етерлек дәрәжәлә тиҙ ҡура йә ала алмайһығыҙ. 1200 йылда флоренциялыларҙы бай иткән нәмә — ул замандың юғары технологиялы продукцияһы булған нәфис туҡылған туҡыманы етештереүҙең яңы ысулдарын асыу булған. 1600 йылда голландтарҙы бай иткән нәмә — уларға Алыҫ Көнсығыш диңгеҙҙәрендә өҫтөнлөк итергә мөмкинлек биргән караптар төҙөү һәм навигация техникаһын асыу булған.
Бәхеткә күрә, бәләкәй булыу менән ҡатмарлы мәсьәләләрҙе сисеү араһында тәбиғи ярашыу бар. Технологияның алдынғы сиге тиҙ хәрәкәт итә. Бөгөн ҡиммәтле булған технология бер-ике йылдан һуң бер ни тормаҫҡа ла мөмкин. Бәләкәй компаниялар был донъяла үҙҙәрен яҡшыраҡ тоя, сөнки уларҙы яйлатҡан бюрократия ҡатламдары юҡ. Бынан тыш, техник алға китеш ғәҙәти булмаған алымдарҙан килергә ярата, ә бәләкәй компаниялар ҡалыптарға аҙыраҡ бәйләнгән.
Ҙур компаниялар технологиялар үҫтерә ала. Тик улар быны тиҙ эшләй алмай. Күләмдәре уларҙы яй итә һәм талап ителгән ғәҙәттән тыш тырышлыҡ өсөн хеҙмәткәрҙәргә лайыҡлы түләүгә ҡамасаулай. Шуға күрә ғәмәлдә ҙур компаниялар тик ҙур капитал талаптары стартаптарға улар менән ярышырға ҡамасаулаған өлкәләрҙә генә технологиялар үҫтерә ала — мәҫәлән, микропроцессорҙар, электр станциялары йә пассажир самолёттары. Һәм хатта был өлкәләрҙә лә улар компоненттар һәм идеялар буйынса стартаптарға ныҡ бәйле.
Биотехнология йә программа менән тәьмин итеү өлкәһендәге стартаптарҙың ҡатмарлы техник мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн йәшәүе көн кеүек асыҡ, ләкин, минеңсә, был технологияға бәйһеҙ кеүек күренгән бизнестарҙа ла дөрөҫ булып сығасаҡ. Мәҫәлән, McDonald's бөтә ер шары буйынса теләгәнсә ҡабатлап булған სისტеманы — McDonald's франшизаһын — проектлап ҙурайҙы. McDonald's франшизаһы шул тиклем теүәл ҡағиҙәләр менән идара ителә, хатта ғәмәлдә программа тәьминаты киҫәген хәтерләтә. Бер тапҡыр яҙ, һәр ерҙә эшләт. Wal-Mart өсөн дә шул уҡ. Сэм Уолтон ваҡлап һатыусы булып түгел, ә яңы төрҙәге магазин проектлап байыған.
Ҡатмарлыҡты компанияғыҙҙың дөйөм маҡсатын һайлағанда ғына түгел, юлдағы ҡарар ҡабул итеү мәлдәрендә лә күрһәткес итеп ҡулланығыҙ. Viaweb-та беҙҙең төп ҡағиҙәләрҙең береһе үрге ҡатҡа йүгереү ине. Төҫмөрләгеҙ: һеҙ бәләкәй һәм етеҙ кеше, ә арттығыҙҙан ҙур, һимеҙ хәшәрәт ҡыуа. Һеҙ ишекте асаһығыҙ һәм баҫҡыс күрәһегеҙ. Өҫкә йүгерәһегеҙме, әллә аҫҡамы? Мин өҫкә тир инем. Һимеҙ әҙәм аҫҡа табан да һеҙҙең кеүек үк тиҙ йүгерә алалыр. Ә өҫкә менгәндә уның кәүҙә ауырлығы ҙурыраҡ ҡамасау буласаҡ. Өҫкә йүгереү һеҙгә ауыр, ләкин уға тағы ла ауырыраҡ.
Ғәмәлдә был беҙҙең аңлы рәүештә ҡатмарлы мәсьәләләр эҙләүебеҙҙе аңлата ине. Әгәр программабыҙға өҫтәй алырлыҡ, ҡатмарлылығына ҡарата бер үк файҙа биргән ике функция булһа, беҙ һәр ваҡыт ҡатмарлырағын һайлай торған инек. Файҙалыраҡ булғанға ғына түгел, ә ҡатмарлыраҡ булғанға күрә. Ҙурыраҡ, яй конкренттарыбыҙҙы ауыр юлдар буйлап беҙҙең арттан эйәрергә мәжбүр итеү беҙгә рәхәтлек бирә ине. Партизандар кеүек, стартаптар ҙа тауҙарҙың ҡатмарлы ерҙәрен өҫтөн күрә — унда үҙәк хөкүмәт ғәскәрҙәре үтә алмай. Бер ниндәйҙер ҡурҡыныс техник мәсьәлә менән көнө буйы алышып, тамам хәлдән тайған мәлдәремде хәтерләйем. Һәм мин шатлана инем, сөнки беҙгә ауыр булған нәмә конкуренттарыбыҙ өсөн бөтөнләй мөмкин түгел ине.
Был стартап менән идара итеүҙең яҡшы ысулы ғына түгел. Стартаптың үҙе тап ошо була ла инде. Венчур инвесторҙары быны белә һәм бының өсөн махсус һүҙбәйләнеш ҡуллана: инеү кәртәләре. Әгәр һеҙ венчур инвесторына яңы идея менән килеп, аҡса һалыуын һораһағыҙ, уның тәүге һорауҙарының береһе: быны башҡа берәү эшләп сығарыуы ни тиклем ҡатмарлы буласаҡ? Йәғни, үҙегеҙ менән ихтимал булған эҙәрләүселәр араһында ни тиклем ауыр арауыҡ ҡалдырҙығыҙ? [7] Һәм һеҙҙең технологияғыҙҙы ҡабатлау ни өсөн ауыр буласағына ышандырырлыҡ аңлатмағыҙ булырға тейеш. Кире осраҡта, берәй ҙур компания бының тураһында белеп ҡалыу менән, улар үҙҙәренә яһап аласаҡ, һәм үҙ бренд исеме, капиталы һәм бүлеү көсө менән һеҙҙең баҙарҙы бер төндә тартып аласаҡ. Һеҙ далала регуляр армия көстәре ҡулға төшөргән партизандар кеүек булып ҡалырһығыҙ.
Инеү кәртәләре ҡуйыуҙың бер ысулы — патенттар. Ләкин патенттар ҙур яҡлау бирмәүе лә мөмкин. Конкуренттар ғәҙәттә патентты урап үтеү юлдарын таба. Әгәр таба алмаһалар, улар уны ябай ғына боҙа ала һәм һеҙгә судҡа бирергә тәҡдим итәсәк. Ҙур компания судҡа бирелеүҙән ҡурҡмай; был улар өсөн көндәлек эш. Улар судлашыуҙың ҡыйбат һәм оҙаҡҡа һуҙылыуын тәьмин итәсәк. Фило Фарнсуорт тураһында ишеткәнегеҙ бармы? Ул телевидениены уйлап тапҡан. Һеҙҙең уның тураһында бер ҡасан да ишетмәүегеҙҙең сәбәбе — унан аҡса эшләгән ойошма уның компанияһы булманы. [8] Аҡса эшләгән компания RCA булды, ә Фарнсуорттың үҙ тырышлығы өсөн алған бүләге — ун йыллыҡ патент судлашыуҙары булды.
Бында ла, йыш ҡына булғанса, иң яҡшы һаҡланыу — яҡшы һөжүм. Әгәр һеҙ конкуренттар ҡабатлай алмаҫлыҡ үтә ҡатмарлы технология эшләй алһағыҙ, башҡа һаҡланыу сараларына таянырға кәрәкмәй. Ҡатмарлы мәсьәлә һайлауҙан башлағыҙ, һәм һәр ҡарар ҡабул иткән һайын, ауырыраҡ юлды һайлағыҙ. [9]
Ҡапҡандар
Әгәр мәсьәлә бары тик ябай хеҙмәткәргә ҡарағанда тырышыраҡ эшләү һәм шуға ярашлы аҡса алыуҙа ғына булһа, стартап башлау һис шикһеҙ яҡшы килешеү булыр ине. Бер кимәлгә тиклем был күңеллерәк тә булыр ине. Күпселек кешегә ҙур компанияларҙың яй темпы, бөтмәҫ-төкәнмәҫ йыйылыштары, һыу һыуытҡысы эргәһендәге буш һөйләшеүҙәре, бер нәмә лә аңламаған урта звено етәкселәре һәм башҡалар оҡшай тип уйламайым.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бер нисә ҡапҡан бар. Беренсеһе — кәкре һыҙыҡта үҙегеҙ теләгән нөктәне һайлай алмайһығыҙ. Мәҫәлән, бары тик ике йә өс тапҡырға ғына тырышыраҡ эшләргә һәм шул тиклем күберәк аҡса алырға теләүегеҙҙе хәл итә алмайһығыҙ. Стартап алып барғанда, һеҙҙең ни тиклем ҡаты эшләйәсәгегеҙҙе конкуренттарығыҙ хәл итә. Һәм улар барыһы ла тиерлек бер үк ҡарарға килә: мөмкин тиклем тырыш эшләргә.
Икенсе ҡапҡан — табыш тик уртаса алғанда ғына һеҙҙең етештереүсәнлеккә пропорциональ. Мин алда әйткәнемсә, теләһә ҡайһы компанияның уңышында ҙур осраҡлыҡ ҡабатлаусыһы бар. Шуға күрә ғәмәлдә килешеү һеҙ 30 тапҡырға етештереүсән булып, 30 тапҡырға күберәк алаһығыҙ тигәнде аңлатмай. Был һеҙҙең 30 тапҡырға етештереүсән булыуығыҙҙы һәм нулдән алып мең тапҡырға тиклем күберәк түләү алыуығыҙҙы аңлата. Әгәр уртаса дәүмәл 30x булһа, медиана, моғайын, нуль булыр. Күпселек стартаптар бөлгөнлөккә төшә, һәм бары тик Интернет күбеге осоронда беҙ ишеткән эт аҙығы порталдары ғына түгел. Хатта ысынлап та яҡшы продукт эшләгән стартаптар ҙа яй эш итә, аҡсаһы бөтә һәм ябылырға мәжбүр була.
Стартап — серәкәй кеүек. Айыу һуғыуға бирешмәй, ҡыҫаланың көпшәһе бар, ә серәкәй бер генә нәмә өсөн яратылған: сәнсергә. Һаҡланыуға бер ниндәй ҙә көс сарыф ителмәй. Серәкәйҙәрҙең төр булараҡ һаҡланыуы — уларҙың күп булыуында, ләкин был айырым серәкәй өсөн ҙур йыуаныс түгел.
Стартаптар, серәкәйҙәр кеүек, «йә бөтәһе, йә бер ни ҙә юҡ» тигән тәҡдим булырға ярата. Һәм һуңғы минутҡа тиклем был икенең ҡайһыһы тап буласағын белмәйһегеҙ. Viaweb бер нисә тапҡыр саҡ батмай ҡалды. Беҙҙең траектория синусоида кеүек ине. Бәхеткә күрә, беҙҙе циклдың иң түбәһендә һатып алдылар, ләкин был үтә ҡыл өҫтөндә булды. Беҙ компанияны һатыу тураһында һөйләшеү өсөн Калифорнияла Yahoo-ға барғанда, йәшәп ҡалыуыбыҙ өсөн кәрәк булған яңы инвестиция этабынан сығып барыусы инвесторҙы тынысландырыр өсөн бер конференц-зал һорап торорға тура килде.
Стартаптарҙың «йә бөтәһе, йә бер ни ҙә юҡ» яғы беҙ теләгән нәмә түгел ине. Viaweb-тың бөтә хакерҙары ла хәүефтән ҡурҡа торғандар ине. Әгәр лотереяға ҡыҫылмайынса, үтә тырыш эшләп һәм шуның өсөн хаҡ алып тороу юлы булһа, беҙ бик шатланыр инек. Беҙ 10 миллион доллар табыуҙың 20%-лыҡ ихтималлығынан 1 миллион доллар табыуҙың 100%-лыҡ ихтималлығын күпкә өҫтөн күрер инек, теоретик яҡтан икенсеһе ике тапҡырға ҡиммәтерәк булһа ла. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әлегә бизнес донъяһында беренсе килешеүҙе алып булған бер ниндәй ҙә урын юҡ.
Быға иң яҡын юл — стартапты иртә осорҙа һатып, ҙур отоштан (һәм хәүефтән) бәләкәйерәк, ләкин гарантияланған түләү файҙаһына баш тартыу. Беҙҙең быны эшләү мөмкинлегебеҙ бар ине, һәм беҙ, ул ваҡытта уйлауыбыҙса, ахмаҡтарса уны ҡулдан ысҡындырҙыҡ. Бынан һуң беҙ компанияны һатыуға көлкөлө дәрәжәлә дәртләнеп киттек. Киләһе йыл йәки самаһы ваҡыт эсендә кемдер Viaweb менән әҙ генә ҡыҙыҡһынһа ла, беҙ уларға компанияны һатырға тырыштыҡ. Ләкин һатып алыусылар булманы, шуға күрә алға барыуҙы дауам итергә тура килде.
Беҙҙе иртә этапта һатып алыу бик арзанға төшөр ине, ләкин компанияларҙы йоторға теләүселәр осһоҙлоҡ эҙләмәй. Стартаптарҙы һатып алырлыҡ кимәлдәге ҙур компания ярайһы уҡ консерватив буласаҡ, ә компания эсендә һатып алыуҙар өсөн яуаплы кешеләр иң консервативтар араһында буласаҡ, сөнки улар компанияға һуң ҡушылған бизнес-мәктәп вәкилдәре булырға ярата. Улар хәүефһеҙ һайлау өсөн артыҡ түләүҙе өҫтөн күрәсәк. Шуға күрә нығынған стартапты, хатта ҙур өҫтәмә менән булһа ла, башланғыс этаптағыһына ҡарағанда һатыуы еңелерәк.
Ҡулланыусылар йыйығыҙ
Мөмкин булһа, һатылыу — яҡшы идея тип уйлайым. Бизнес алып барыу менән уны үҫтереү — төрлө нәмәләр. Билдәләнгән бейеклеккә еткәс, идараны ҙур компанияға биреү яҡшыраҡ. Был финанс йәһәтенән дә аҡыллыраҡ, сөнки һатыу һеҙгә диверсификация яһарға мөмкинлек бирә. Үҙ клиентының бөтә активтарын бер тотороҡһоҙ акцияға һалған финанс кәңәшсеһе тураһында нимә уйлар инегеҙ?
Һеҙҙе нисек һатып алалар? Күбеһенсә компанияны һатырға ниәтләмәгән осраҡта нимә эшләһәгеҙ, шуны эшләп. Мәҫәлән, килемле булып. Ләкин һатылыу үҙе лә айырым сәнғәт, һәм беҙ уны үҙләштереүгә күп ваҡыт бүлдек.
Потенциаль һатып алыусылар, мөмкин булһа, һәр ваҡыт һуҙасаҡ. Һатылыуҙың иң ауыр яғы — уларҙы эш итергә мәжбүр итеү. Күпселек кешеләр өсөн иң көслө дәртләндереүсе көс — табыш өмөтө түгел, ә юғалтыу ҡурҡыуы. Потенциаль һатып алыусылар өсөн иң көслө дәртләндереүсе сәбәп — уларҙың конкуренттарының береһе һеҙҙе һатып алыуы ихтималлығы. Беҙ күреүебеҙсә, тап ошо сәбәп етәкселәрҙе төн уртаһында оса торған самолёттарға ултырта. Икенсе ҙур сәбәп — әгәр улар һеҙҙе хәҙер һатып алмаһа, һеҙ тиҙ үҫеүҙе дауам итәсәкһегеҙ һәм һуңыраҡ һатып алыу ҡыйбатыраҡҡа төшәсәк, йәки хатта конкурентҡа әйләнәсәкһегеҙ тигән хәүеф.
Ике осраҡта ла барыһы ла ҡулланыусыларға ҡайтып ҡала. Һеҙҙе һатып алырға йыйынған компания ентекле тикшеренеү үткәрер һәм технологияғыҙҙың ни тиклем ҡиммәтле икәнен үҙе хәл итер тип уйларһығыҙ. Бөтөнләй улай түгел. Улар һеҙҙең күпме ҡулланыусығыҙ барлығына ҡарап баһалай.
Ысынында, һатып алыусылар иң яҡшы технологияның кемдә икәнен клиенттар белә тип фараз итә. Һәм был күренгән кеүек ахмаҡлыҡ түгел. Ҡулланыусылар — һеҙҙең байлыҡ булдырыуығыҙҙың берҙән-бер ысын дәлиле. Байлыҡ — был кешеләр теләгән нәмә, һәм әгәр кешеләр программағыҙҙы ҡулланмай икән, бәлки, был һеҙҙең маркетингта насар булыуығыҙға ғына бәйле түгелдер. Бәлки, һеҙ улар теләгән нәмәне эшләмәгәнһегеҙҙер.
Венчур инвесторҙарының һаҡланырға тейешле ҡурҡыныс билдәләре исемлеге бар. Иң өҫтә — ҡулланыусыларҙы бәхетле итеү урынына ҡыҙыҡлы техник мәсьәләләрҙе сисеү менән генә мауыҡҡан техно-фанаттар идара иткән компания. Стартапта һеҙ мәсьәләләрҙе генә сисергә тырышмайһығыҙ. Һеҙ ҡулланыусылар өсөн мөһим булған мәсьәләләрҙе сисергә тырышаһығыҙ.
Шуға күрә, һатып алыусылар кеүек үк, һеҙгә лә төп һынау итеп ҡулланыусыларҙы алырға кәрәк тип уйлайым. Стартапҡа һөҙөмтәлелеге ҡулланыусылар һаны менән үлсәнгән оптималләштереү мәсьәләһе кеүек ҡарағыҙ. Программа тәьминатын яҡшыртырға тырышҡан һәр кем белгәнсә, төп нәмә — үлсәү. Программағыҙ ҡайҙа яй эшләгәнен һәм уны нимә шәберәк итәсәген самаларға тырышҡанда, һеҙ һәр ваҡыт тиерлек хаталанаһығыҙ.
Ҡулланыусылар һаны камил һынау булмаҫҡа ла мөмкин, ләкин ул уға бик яҡын буласаҡ. Был һатып алыусыларға мөһим булған нәмә. Был килем бәйле булған нәмә. Был конкуренттарҙың кәйефен төшөрә торған нәмә. Был журналистарҙа һәм яңы потенциаль ҡулланыусыларҙа тәьҫорат ҡалдырған нәмә. Һис шикһеҙ, был һеҙҙең ниндәй мәсьәләләрҙе сисеү мөһим тигән алдан булған төшөнсәләрегеҙгә ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ һынау, һеҙ техник яҡтан ни тиклем генә оҫта булһағыҙ ҙа.
Башҡа нәмәләр менән бер рәттән, стартапҡа оптималләштереү мәсьәләһе кеүек ҡарау һеҙгә венчур инвесторҙары хаҡлы рәүештә борсолған тағы бер ҡазанан ҡотолорға ярҙам итәсәк — продуктты үҫтереүгә оҙаҡ ваҡыт сарыф итеүҙән. Хәҙер беҙ быны хакерҙар ҡасырға белгән нәмә тип таный алабыҙ: ваҡытынан алда оптималләштереү. 1.0 версияһын мөмкин тиклем тиҙерәк сығарығыҙ. Үлсәрлек ҡулланыусыларығыҙ булғанға тиклем, һеҙ самалауҙарға таянып кына оптималләштерәһегеҙ.
Бында күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа тейешле төп нәмә — байлыҡ кешеләр теләгән нәмә ул тигән төп принцип. Әгәр байлыҡ булдырып байырға теләһәгеҙ, кешеләрҙең нимә теләгәнен белергә тейешһегеҙ. Бик аҙ бизнестар клиенттарҙы ҡәнәғәтләндереүгә ысынлап та иғтибар итә. Күңелегеҙҙә ниндәйҙер шом менән магазинға ингәнегеҙ йә берәй компанияға шылтыратҡанығыҙ бармы? «Һеҙҙең шылтыратыуығыҙ беҙҙең өсөн бик мөһим, зинһар, бәйләнештә ҡалығыҙ» тигәнде ишеткәс, «ай, яҡшы, хәҙер барыһы ла яҡшы буласаҡ» тип уйлайһығыҙмы?
Ресторан ваҡыты-ваҡыты менән янып киткән ашты табынға бирергә юл ҡуя ала. Ләкин технология өлкәһендә һеҙ бер генә аш бешерәһегеҙ, һәм бөтә кеше лә шуны ашай. Шуға күрә кешеләр теләгән менән һеҙ тәҡдим иткән араһындағы теләһә ниндәй айырма ҡабатлана. Һеҙ клиенттарҙы күпләп ҡыуандыраһығыҙ йәки асыуландыраһығыҙ. Улар теләгән нәмәгә ни тиклем яҡыныраҡ була алһағыҙ, шул тиклем күберәк байлыҡ булдыраһығыҙ.
Байлыҡ һәм Хөкүмәт
Байлыҡ булдырыу — байыуҙың берҙән-бер юлы түгел. Кешелек тарихының күпселек өлөшөндә был хатта иң таралғаны ла булмаған. Бер нисә быуат элеккә тиклем байлыҡтың төп сығанаҡтары булып шахталар, ҡолдар һәм крепостнойҙар, ер һәм мал торған, ә уларҙы тиҙ генә ҡулға төшөрөүҙең берҙән-бер юлы мираҫ, никах, яулап алыу йәки тартып алыу булған. Тәбиғи, байлыҡтың абруйы насар булған.
Ике нәмә үҙгәрҙе. Беренсеһе — закон өҫтөнлөгө. Донъя тарихының күп өлөшөндә, әгәр һеҙ нисектер байлыҡ туплаһағыҙ, хаким йә уның хеҙмәтселәре уны урлау юлын тапҡан. Ләкин урта быуаттарҙағы Европала яңы бер нәмә барлыҡҡа килде. Сауҙагәрҙәр һәм етештереүселәрҙең яңы синыфы ҡалаларға йыйыла башланы. [10] Улар бергәләп урындағы феодалға ҡаршы тора алды. Шулай итеп, беҙҙең тарихта тәүге тапҡыр яуыздар аҡыллыларҙың төшкө ашҡа бирелгән аҡсаһын тартып алыуҙан туҡтаны. Был тәбиғи рәүештә ҙур дәртләндереү булды һәм, бәлки, икенсе ҙур үҙгәрештең — индустриалләшеүҙең төп сәбәбе булғандыр.
Сәнәғәт инҡилабының сәбәптәре тураһында бик күп яҙылды. Ләкин мотлаҡ, етәрлек булмаһа ла, шарттарҙың береһе — байлыҡ туплаған кешеләрҙең уны тыныслыҡта файҙалана алыуы ине. [11] Бының бер дәлиле — иҫке моделгә кире ҡайтырға тырышҡан илдәр менән булған хәл, мәҫәлән, Советтар Союзы йәки, аҙыраҡ кимәлдә, 1960-сы һәм 1970-се йылдар башында лейбористар хөкүмәте осорондағы Британия. Байлыҡ дәртен тартып алығыҙ — һәм техник яңылыҡтар туҡтап ҡаласаҡ.
Иҡтисади яҡтан стартаптың нимә булыуын иҫкә төшөрөгөҙ: был «Мин шәберәк эшләргә теләйем» тиеү алымы. Илленән ашыу йыл дауамында даими эш хаҡы алып, яйлап аҡса йыйғансы, мин быны мөмкин тиклем тиҙерәк тамамларға теләйем. Шуға күрә байлыҡ туплауҙы тыйған хөкүмәттәр, асылда, һеҙгә яй эшләргә ҡуша. Улар һеҙгә илле йыл эсендә 3 миллион доллар эшләргә рөхсәт итә, ләкин быны ике йыл эсендә эшләй алырлыҡ тырышлыҡ һалырға ирек бирмәй. Улар барып, «Мин ун тапҡырға тырышыраҡ эшләргә теләйем, шуға күрә миңә ун тапҡырға күберәк түләгеҙ» тип әйтеп булмай торған корпоратив етәксе кеүек. Тик был үҙ компанияңды асып ҡасып ҡотола алмаҫлыҡ етәксе.
Яй эшләү проблемаһы техник яңылыҡтарҙың яй барлыҡҡа килеүендә генә түгел. Уларҙың бөтөнләй булмауында. Бары тик тиҙлекте иң ҙур өҫтөнлөк итеп ҡулланыу юлы булараҡ аңлы рәүештә ҡатмарлы мәсьәләләр эҙләгәндә генә, һеҙ бындай проектҡа тотонаһығыҙ. Яңы технологиялар уйлап табыу — ҙур ғазап. Был, Эдисон әйткәнсә, бер процент илһам һәм туҡһан туғыҙ процент тир түгеү. Байлыҡ дәртенән башҡа бер кем дә быны эшләргә теләмәй. Инженерҙар истребителдәр һәм ай ракеталары кеүек шәп проекттарҙа ғәҙәти эш хаҡына эшләйәсәк, ләкин лампочкалар йәки ярымүткәргестәр кеүек ябайыраҡ технологиялар эшҡыуарҙар тарафынан үҫтерелергә тейеш.
Стартаптар — һуңғы бер нисә тиҫтә йылда Кремний үҙәнендә генә килеп сыҡҡан нәмә түгел. Байлыҡ булдырып байыу мөмкинлеге барлыҡҡа килгәндән бирле, быны эшләгән һәр кем асылда бер үк рецептты ҡулланды: үлсәү һәм рычаг; бында үлсәү бәләкәй төркөм менән эшләүҙән, ә рычаг яңы алымдар уйлап табыуҙан килә. Был рецепт 1200 йылда Флоренцияла ниндәй булһа, бөгөн Санта-Кларала ла тап шундай.
Быны аңлау мөһим һорауға яуап табырға ярҙам итә ала: ни өсөн Европа шул тиклем ҡеүәтле булып үҫте? Был Европаның географик урынына бәйлеме? Әллә европалылар раса яғынан нисектер өҫтөнмө? Әллә диндәреме? Яуап (йә кәм тигәндә тура сәбәп) европалыларҙың яңы ҡеүәтле идея тулҡынында йөҙөүендә булырға мөмкин: күп аҡса эшләгәндәргә уны үҙҙәрендә ҡалдырырға рөхсәт итеү.
Быны эшләргә рөхсәт ителгәс, байырға теләгән кешеләр быны урлау урынына байлыҡ етештереү аша эшләй ала. Һөҙөмтәлә барлыҡҡа килгән технологик үҫеш байлыҡҡа ғына түгел, хәрби ҡеүәткә лә әйләнә. «Стелс» самолётына килтергән теория совет математигы тарафынан эшләнгән. Ләкин Советтар Союзында компьютер сәнәғәте булмағанға күрә, был улар өсөн теория ғына булып ҡалды; уларҙа ысын самолёт проектлау өсөн иҫәпләүҙәрҙе етерлек тиҙ башҡарырлыҡ ҡорамалдар юҡ ине.
Был йәһәттән Һалҡын һуғыш Икенсе бөтә донъя һуғышы һәм, дөрөҫөн әйткәндә, яҡын тарихтағы күпселек һуғыштар менән бер үк һабаҡ бирә. Яугирҙар һәм сәйәсмәндәрҙең хакимлыҡ итеүсе синыфына эшҡыуарҙарҙы иҙергә юл ҡуймағыҙ. Айырым кешеләрҙе бай иткән шул уҡ рецепт илдәрҙе ҡеүәтле итә. Аҡыллыларға үҙҙәренең төшкө аш аҡсаһын ҡалдырығыҙ, һәм һеҙ донъя менән идара итерһегеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Ғәҙәттә стартаптарҙа ғына алып була торған ҡиммәтле нәмәләрҙең береһе — бүлдермәүсәнлек. Төрлө эш төрҙәренең төрлө ваҡыт кванттары бар. Ҡулъяҙманы төҙәтеүсе кешенең етештереүсәнлеген ныҡ юғалтмайынса һәр ун биш минут һайын бүлдереп тороуға булалыр. Ләкин программа яҙыу өсөн ваҡыт кванты бик оҙон: мәсьәләне башығыҙға һеңдереү өсөн генә бер сәғәт кәрәк булыуы мөмкин. Шуға күрә кадрҙар бүлегенән кемдеңдер тултырырға онотҡан бланк буйынса шылтыратыуының хаҡы ғәйәт ҙур булырға мөмкин.
Шуға күрә хакерҙар, һеҙҙең һорауға яуап бирер өсөн экрандан күҙҙәрен алғанда, шундай уҫал ҡараш ташлай. Уларҙың башында ҙур кәрт йорто ҡалтырап тора.
Бүлдереү ихтималлығы ғына ла хакерҙарҙы ауыр проекттарҙы башлауҙан дүн Conflictтәрә. Бына ни өсөн улар төн уртаһында эшләргә ярата, һәм ни өсөн офис бүлмәһендә (кубиклда) шәп программа тәьминаты яҙыуы мөмкин түгел тиерлек (төнгө ваҡыттан башҡа).
Стартаптарҙың иң ҙур өҫтөнлөктәренең береһе — унда әлегә һеҙҙе бүлдерә торған кешеләрҙең булмауы. Кадрҙар бүлеге юҡ, тимәк, бланктар ҙа, уның тураһында шылтыратыр кеше лә юҡ.
[2] Стартаптарҙа эшләгән кешеләрҙең ҙур компанияларҙағыларға ҡарағанда 20 йә 30 тапҡырға етештереүсәнерәк булыуы ихтималлығы тураһындағы уй менән осрашҡас, ҙур компанияларҙың етәкселәре тәбиғи рәүештә уйлана: минең өсөн эшләгән кешеләрҙе быны нисек эшләтә алам? Яуап ябай: бының өсөн уларға түләгеҙ.
Эске яҡтан күпселек компаниялар коммунистик дәүләттәр кеүек идара ителә. Әгәр ирекле баҙарға ышанаһығыҙ икән, ни өсөн үҙ компанияғыҙҙы шундайға әйләндермәҫкә?
Гипотеза: Компания һәр хеҙмәткәргә ул етештергән байлыҡҡа пропорциональ рәүештә түләгәндә максималь килемле буласаҡ.
[3] Күптән түгел генә хатта хөкүмәттәр ҙә ҡайһы берҙә аҡса менән байлыҡ араһындағы айырманы аңламай ине. Адам Смит (Халыҡтар байлығы, v:i) алтын йә көмөш сығарыуҙы тыйып, үҙ «байлығын» һаҡларға тырышҡан бер нисә илде телгә ала. Ләкин алыштырыу сараһының күберәк булыуы илде байыраҡ итмәй; шул уҡ күләмдәге матди байлыҡ артынан күберәк аҡса йүгерһә, берҙән-бер һөҙөмтә — хаҡтарҙың үҫеүе була.
[4] «Байлыҡ» һүҙенең мәғәнәләре күп, һәм уларҙың барыһы ла матди түгел. Мин бында уларҙың ҡайһыһы ысыныраҡ булыуы тураһында тәрән фәлсәфәүи фекер йөрөтөргә ынтылмайым. Мин «байлыҡ» һүҙенең бер аныҡ, нығыраҡ техник мәғәнәһе тураһында яҙам: кешеләр һеҙгә нимә өсөн аҡса бирәсәк. Был — өйрәнеү өсөн ҡыҙыҡлы байлыҡ төрө, сөнки тап ул һеҙҙе аслыҡтан ҡотҡара. Ә кешеләрҙең һеҙгә нимә өсөн аҡса биреүе һеҙҙән түгел, ә уларҙан тора.
Бизнес башлағанда, клиенттар һеҙ яратҡан нәмәне теләй тип уйлауға бирелеү бик еңел. Интернет күбеге (Internet Bubble) заманында мин бер ҡатын менән һөйләштем; ул, тәбиғәттә йөрөргә яратҡанға күрә, «тәбиғәт порталы» аса ине. Тәбиғәттә йөрөргә яратһағыҙ, ниндәй бизнес башларға кәрәклеген беләһегеҙме? Ватылған ҡаты дисктарҙан мәғлүмәтте тергеҙеү буйынса бизнес.
Бәйләнеш ниндәй? Бер ниндәй ҙә юҡ. Минең әйтергә теләгәнем дә тап шул. Әгәр байлыҡ булдырырға теләһәгеҙ (аслыҡтан үлмәүҙең тарыраҡ техник мәғәнәһендә), үҙегеҙ яратҡан шөғөлдәргә нигеҙләнгән теләһә ниндәй планға айырыуса шикләнеп ҡарарға тейешһегеҙ. Сөнки нәҡ ошонда һеҙҙең нимәне ҡиммәтле тип һанауығыҙ менән башҡа кешеләрҙең фекере тап килмәү ихтималлығы иң ҙуры.
[5] Ғәҙәттәге машинаны ремонтлап яңыртҡанда, һеҙ, бәлки, тирә-яҡ мөхиткә бер аҙ зыян килтереп, башҡаларҙың барыһын да микроскопик кимәлдә ярлыраҡ итәһегеҙҙер. Тирә-яҡ мөхит сығымдарын иҫәпкә алырға кәрәк булһа ла, улар байлыҡты нуль суммалы уйынға әйләндермәй. Мәҫәлән, әгәр һеҙ бер деталдең боролоп сығыуы арҡаһында ватылған машинаны ремонтлаһағыҙ, тирә-яҡ мөхиткә бер ниндәй ҙә зыян килтермәйенсә байлыҡ булдыраһығыҙ.
[5b] Был эссе Firefox сыҡҡанға тиклем яҙылған.
[6] Егерме йәштәр тирәһендә күптәр аптырашта ҡала һәм төшөнкөлөккә бирелә. Колледжда тормош күпкә күңеллерәк күренә ине. Әлбиттә, шулай булды ла. Тышҡы оҡшашлыҡтарға алданмағыҙ. Һеҙ ҡунаҡтан хеҙмәтсегә әйләндегеҙ. Был яңы донъяла ла күңел асырға мөмкин. Башҡа нәмәләр араһында, хәҙер һеҙгә «яттарға инеү тыйыла» тигән ишектәр артына инергә рөхсәт ителә. Ләкин был үҙгәреш тәүҙә шок тыуҙыра, ә әгәр һеҙ уны аңлы рәүештә аңламаһағыҙ, тағы ла насарыраҡ.
[7] Венчур инвесторҙары беҙҙән башҡа берәй стартаптың программа менән тәьминәтебеҙҙе күсереп яһауы өсөн күпме ваҡыт кәрәк булырын һорағанда, беҙ ғәҙәттә, улар быны бөтөнләй булдыра алмаясаҡ, тип яуап бирә торған инек. Минеңсә, был беҙҙе бер ҡатлы йәки ялғансы итеп күрһәткәндер.
[8] Һирәк кенә технологияларҙың бер генә асыҡ уйлап табыусыһы була. Шуға күрә, ғәҙәттә, һеҙ берәй нәмәнең «уйлап табыусыһын» (телефон, конвейер, самолет, электр лампочкаһы, транзистор) беләһегеҙ икән, сөнки уларҙың компанияһы бынан аҡса эшләгән һәм компанияның PR белгестәре был тарихты таратыу өсөн күп көс һалған. Әгәр һеҙ берәй нәмәне (автомобиль, телевизор, компьютер, реактив двигатель, лазер) кем уйлап тапҡанын белмәйһегеҙ икән, был бөтә аҡсаны башҡа компаниялар эшләгәнгә күрә.
[9] Дөйөм алғанда, был — тормош өсөн яҡшы план. Һеҙҙең ике вариантығыҙ булһа, ҡатмарлырағын һайлағыҙ. Әгәр йүгерергә сығырғамы, әллә өйҙә ултырып телевизор ҡарарғамы тип хәл итә алмай яфаланһағыҙ, йүгерергә сығығыҙ. Моғайын, был алымдың шул тиклем яҡшы эшләүенең сәбәбе шунда: ике һайлау булып, береһе ҡатмарлыраҡ булғанда, икенсеһен уйлауығыҙҙың берҙән-бер сәбәбе — ялҡаулыҡ. Күңелегеҙ түрендә һеҙ нисек эшләү дөрөҫ булырын беләһегеҙ, ә был алым һеҙҙе бары тик быны танырға ғына мәжбүр итә.
[10] Тәүге урта синыфтың көслө үҙәк хөкүмәттәр булмаған төньяҡ Италияла һәм Түбәнге Илдәрҙә барлыҡҡа килеүе осраҡлы түгелдер, моғайын. Был ике төбәк үҙ заманының иң бай ерҙәре булған һәм Яңырыу дәүере цивилизацияһы таралған ҡуш үҙәккә әйләнгән. Әгәр улар хәҙер был ролде уйнамай икән, был башҡа урындарҙың, мәҫәлән, Ҡушма Штаттарҙың, улар асҡан принциптарға тоғрораҡ булыуы арҡаһында.
[11] Был ысынлап та етерлек шарт булыуы ихтимал. Ләкин шулай булһа, Ни өсөн Сәнәғәт инҡилабы иртәрәк булмаған һуң? Ике ихтимал (һәм бер-береһенә ҡаршы килмәй торған) яуап: (a) Булған. Сәнәғәт инҡилабы бер-бер артлы килгән процестарҙың береһе генә булған. (b) Сөнки урта быуат ҡалаларында монополиялар һәм гильдия ҡағиҙәләре башта яңы етештереү сараларының үҫешен тотҡарлаған.
Был эссегә комментарий ҡалдырырға.