(Бу эссе башта Hackers & Painters җыентыгында басылып чыккан иде.)
Әгәр сез баерга теләсәгез, моны ничек эшләр идегез? Минемчә, иң яхшы юл — стартап башлау яки аңа кушылу. Бу йөзләрчә еллар дәвамында баюның ышанычлы ысулы булып кала. «Стартап» сүзе 1960 нчы еллардан килә, әмма анда барган процесслар Урта гасырлардагы венчур белән финансланган сәүдә сәяхәтләренә бик нык охшаган.
Стартаплар гадәттә технологияләр белән бәйле, хәтта «югары технологияле стартап» дигән гыйбарә артык булып тоела башлый. Стартап — ул катлаулы техник мәсьәләне хәл итүче кечкенә компания.
Күп кенә кешеләр моңардан башка берни белмичә дә бая. Яхшы питчер булу өчен физика белү мәҗбүри түгел. Ләкин, минемчә, төп принципларны аңлау сезгә өстенлек бирергә мөмкин. Нигә стартаплар кечкенә булырга тиеш? Стартап үсә барган саен котылгысыз рәвештә стартап булудан туктыймы? Һәм ни өчен алар еш кына яңа технологияләр эшләү белән шөгыльләнә? Нигә яңа дарулар яки компьютер программалары сатучы стартаплар шулкадәр күп тә, ә кукуруз мае яки кер юу порошогы сатучылар бөтенләй юк?
Тәкъдим
Икътисадый яктан караганда, стартапка бөтен хезмәт гомерегезне берничә елга кысу ысулы дип карарга мөмкин. Кырык ел буе түбән көчәнештә эшләгәнче, дүрт ел буе булдыра алганча тырышып эшлисез. Бу бигрәк тә технологияләр өлкәсендә яхшы нәтиҗә бирә, чөнки тиз эшләгән өчен сез өстәмә акча аласыз.
Әлеге икътисадый тәкъдимнең кыскача сызымы менә нинди. Егерме биш яшьләр тирәсендәге яхшы хакер булсагыз, елына якынча $80,000 түләнә торган эш таба аласыз. Димәк, уртача алганда, андый хакер компания өчен, чыгымнарны каплар өчен генә дә, елына ким дигәндә $80,000 күләмендә эш башкарырга сәләтле булырга тиеш. Сез, мөгаен, корпорация хезмәткәренә караганда ике тапкыр күбрәк сәгать эшли аласыз, ә игътибарыгызны тупласагыз, бер сәгать эчендә өч тапкыр күбрәк эш башкара аласыз. [1] Зур компаниядә сезнең түрәгез булачак, очлы чәчле урта буын җитәкчесеннән котылу исәбенә нәтиҗәлелекне ким дигәндә тагын ике тапкыр арттырырга тиешсез. Аннары тагын бер тапкырлаучы: сез үзегезнең вазифаи тасвирламагызда көтелгәннән күпмегә акыллырак? Моны тагын өчкә тапкырлау дип фараз итик. Барлык бу тапкырлаучыларны берләштерсәк, мин сезне очраклы корпоратив эштә көтелгәннән 36 тапкыр нәтиҗәлерәк була аласыз дип раслыйм. [2] Әгәр зур компаниядә уртача яхшы хакер елына $80,000 торса, аны акрынайта торган бернинди корпоратив сафсатасыз, бик нык эшләгән акыллы хакер елына якынча $3 миллионлык эш башкара алырга тиеш.
Барлык якынча исәпләүләр кебек үк, монда да иркен үзгәрү урыны бар. Мин төгәл саннарны якларга җыенмыйм. Әмма мин исәпләүнең структурасын яклыйм. Мин тапкырлаучы нәкъ менә 36 дип расламыйм, ләкин ул һичшиксез 10 нан зуррак һәм, мөгаен, бик сирәк очракта гына 100 гә җитәдер.
Әгәр елына $3 миллион бик күп булып күренсә, онытмагыз: сүз иң чик очрак турында бара, сезнең буш вакытыгыз бөтенләй булмаган гына түгел, ә сәламәтлегегезгә куркыныч янарлык дәрәҗәдә каты эшләгән очрак хакында.
Стартаплар — сихер түгел. Алар байлык булдыру кануннарын үзгәртми. Алар бары тик кәкре сызыкның иң чик ноктасын гына күрсәтә. Монда саклану кануны эшли: әгәр сез бер миллион доллар эшләргә телисез икән, бер миллион долларлык газапка түзәргә тиешсез. Мәсәлән, бер миллион доллар эшләүнең бер юлы — гомерегез буе Почтада эшләү һәм хезмәт хакыгызның һәр тиенен саклап калу. Илле ел буе Почтада эшләү стрессын күз алдыгызга китерегез. Стартапта сез бу бөтен стрессны өч яки дүрт елга кысасыз. Әлбәттә, газапны «күмәртәләп» сатып алганда сез билгеле бер ташлама аласыз, ләкин төп саклану кануныннан качып булмый. Әгәр стартап ачу җиңел булса, моны һәркем эшләр иде.
Миллиардлар түгел, миллионнар
Елына $3 миллион кайберәүләргә күп күренсә, икенчеләргә аз тоелыр. Өч миллион? Билл Гейтс кебек миллиардер ничек булырга соң?
Шуңа күрә әйдәгез Билл Гейтсны хәзер үк читкә алып куйыйк. Танылган байларны мисал итеп алу яхшы фикер түгел, чөнки матбугат иң байлар турында гына яза, ә алар гадәттә гомуми рәттән чыккан тайпылышлар булып тора. Билл Гейтс — акыллы, максатчан һәм эшчән кеше, ләкин аның кебек күп акча эшләү өчен бу гына җитми. Сезгә шулай ук бик нык бәхетле булу кирәк.
Теләсә кайсы компаниянең уңышында очраклылык факторы бик зур. Шуңа күрә сез газеталарда укый торган егетләр — бик акыллы, бөтен барлыгы белән бирелгән һәм лотерея откан кешеләр. Әлбәттә, Билл акыллы һәм фидакарь, ләкин Microsoft бизнесы тарихындагы иң шаккатыргыч хаталарның берсеннән отып калган: DOS өчен лицензия килешүе. Һичшиксез, Билл IBM-ны бу хатаны ясауга этәрү өчен кулыннан килгәннең барысын да эшләде һәм аннан искиткеч оста файдаланды, әмма IBM ягында башлы бер генә кеше булса да, Microsoft-ның киләчәге бөтенләй башкача булыр иде. Ул этапта Microsoft-ның IBM өстеннән бернинди йогынты көче юк иде диярлек. Алар, асылда, компонентлар белән тәэмин итүче генә иде. Әгәр IBM, тиеш булганча, эксклюзив лицензия таләп иткән булса, Microsoft барыбер килешүгә кул куйган булыр иде. Бу алар өчен барыбер зур акча дигән сүз булыр иде, ә IBM операция системасын башка җирдән дә җиңел генә таба алыр иде.
Моның урынына IBM базардагы бөтен көчен кулланып, PC стандартын контрольдә тотуны Microsoft кулына бирде. Шул мизгелдән башлап, Microsoft-ка бары тик башкару гына калды. Аларга беркайчан да батыр карар белән бөтен компанияне куркыныч астына куярга туры килмәде. Аларга бары тик лицензиатлар белән кырыс уйнарга һәм яңарак, инновацион продуктларны тиз генә күчереп ясарга гына кирәк иде.
Әгәр IBM бу хатаны ясамаган булса, Microsoft барыбер уңышлы компания булыр иде, әмма ул шулкадәр тиз һәм зур булып үсә алмас иде. Билл Гейтс бай булыр иде, әмма ул Forbes 400 исемлегенең аскы өлешендә үзе яшьтәш башка егетләр белән бер рәттә барыр иде.
Баюның бик күп юллары бар, һәм бу эссе аларның берсе турында гына. Бу эссе — байлык булдырып һәм аның өчен түләү алып ничек акча эшләү турында. Акча табуның башка күп юллары бар, шул исәптән очраклылык, спекуляция, никах, мирас, карарлык, талау, мошенниклык, монополия, ришвәтчелек, лоббизм, ялган акча ясау һәм ятмалар эзләү. Иң зур байлыкларның күбесе, мөгаен, шуларның берничәсен эченә алгандыр.
Баю ысулы буларак байлык булдыруның өстенлеге аның легитимрак булуында гына түгел (башка күп кенә ысуллар хәзер законсыз), ә аның турыдан-турырак булуында. Сезгә бары тик кешеләргә кирәкле нәрсәне генә эшләргә кирәк.
Акча ул байлык түгел
Әгәр сез байлык булдырырга телисез икән, аның нәрсә икәнен аңлау файдалы булыр. Байлык белән акча — бер үк нәрсә түгел. [3] Байлык кешелек тарихы кебек үк борынгы. Дөресен генә әйткәндә, күпкә борынгырак; кырмыскаларның да байлыгы бар. Акча исә чагыштырмача яңа уйлап табылган нәрсә.
Байлык — төп төшенчә. Байлык — без теләгән әйберләр: ризык, кием, йортлар, машиналар, гаджетлар, кызыклы урыннарга сәяхәтләр һәм башкалар. Акчагыз булмыйча да байлыкка ия булырга мөмкин. Әгәр сезнең боерык буенча машина ясый, яисә аш пешерә, я кер юа яки сез теләгән башка берәр нәрсәне эшли торган тылсымлы машинасы булса, сезгә акча кирәк булмас иде. Ә менә сатып алырлык берни булмаган Антарктида уртасында калсагыз, күпме акчагыз булуының бернинди әһәмияте булмас иде.
Сез теләгән нәрсә ул — байлык, акча түгел. Ләкин байлык шулкадәр мөһим нәрсә икән, нигә барысы да акча эшләү турында сөйли? Бу бер төрле кыскартма: акча — байлыкны күчерү ысулы, һәм гамәлдә алар гадәттә бер-берсен алыштыра ала. Ләкин алар бер үк нәрсә түгел, һәм сез ялган акча ясап баерга җыенмыйсыз икән, акча эшләү турында сөйләшү акча эшләү юлын аңлауны катлауландырырга гына мөмкин.
Акча — махсуслашуның өстәмә нәтиҗәсе. Махсуслашкан җәмгыятьтә үзегезгә кирәкле әйберләрнең күбесен үзегез ясый алмыйсыз. Бәрәңге, карандаш яки яшәр урын кирәк булса, сез аны башка берәүдән алырга тиешсез.
Бәрәңге үстерүчене сезгә аны бирергә ничек күндермәк кирәк? Аңа үзе теләгән берәр нәрсәне алмашка биреп. Ләкин әйберләрне аларга ихтыяҗы булган кешеләр белән турыдан-туры алышып ерак китеп булмый. Әгәр сез скрипкалар ясасагыз, ә җирле игенчеләрнең берсенә дә ул кирәк булмаса, сез ничек тамак туйдырырсыз?
Җәмгыятьләр махсуслашкан саен таба торган чишелеш — алмашуны ике баскычлы процесс итү. Скрипкаларны турыдан-туры бәрәңгегә алыштыру урынына, сез аларны, әйтик, көмешкә алыштырасыз, ә аннары аны кирәкле теләсә кайсы әйбергә алыштыра аласыз. Бу арадашчы матдә — алмашу чарасы — сирәк очрый торган һәм йөртүгә уңайлы теләсә нинди нәрсә була ала. Тарихи яктан металлар иң таралганнары булган, әмма күптән түгел без доллар дип аталган, физик яктан мәүҗүд булмаган алмашу чарасын куллана башладык. Шулай да ул алмашу чарасы булып эшли, чөнки аның сирәклеге АКШ Хөкүмәте тарафыннан гарантияләнә.
Алмашу чарасының өстенлеге — ул сәүдәне мөмкин итә. Җитди җитешсезлеге — ул сәүдәнең чын мәгънәсен каплый. Кешеләр бизнес акча эшләү белән шөгыльләнә дип уйлый. Ләкин акча — кешеләр теләгән нәрсәнең арадаш этабы, кыскартмасы гына. Күпчелек бизнес чынлыкта байлык булдыру белән шөгыльләнә. Алар кешеләр теләгән нәрсәне эшли. [4]
Бәлеш турында ялгыш караш
Күпмедер сандагы кеше балачактан дөньяда байлыкның күләме тотрыклы һәм үзгәрми дигән фикерне саклап кала. Һәр нормаль гаиләдә теләсә кайсы мизгелдә билгеле бер күләмдә акча бар. Ләкин бу бер үк нәрсә түгел.
Бу контекстта байлык турында сөйләгәндә, аны еш кына бәлеш итеп тасвирлыйлар. «Сез бәлешне зуррак итә алмыйсыз», — ди сәясәтчеләр. Бер гаиләнең банк хисабындагы акча күләме яки хөкүмәткә бер еллык салым кеременнән җыелган сумма турында сүз барганда, бу дөрес. Бер кеше күбрәк алса, икенчесенә азырак калырга тиеш.
Мин балачакта берничә бай кешедә бөтен акча тупланса, калган һәркемгә азрак кала дип ышанганымны хәтерлим. Күп кешеләр инде өлкән яшькә җиткәч тә шундый нәрсәгә ышануларын дәвам итә кебек. Берәүләр халыкның x процентында байлыкның y проценты тупланган дип сөйләгәндә, бу ялгыш фикер гадәттә шунда ята. Әгәр стартап ачарга ниятлисез икән, сез аңлыйсызмы моны, юкмы — «Бәлеш ялгышын» кире кагарга җыенасыз.
Кешеләрне монда адаштыручы нәрсә — акчаның абстрактлыгы. Акча — байлык түгел. Бу бары тик байлыкны күчерү өчен кулланыла торган нәрсә генә. Шуңа күрә, билгеле бер аерым мизгелләрдә (мәсәлән, бу айда сезнең гаиләдә) үзегез теләгән әйберләргә алмашу өчен акчаның билгеле күләме генә булса да, дөньяда байлыкның билгеле генә күләме юк. Сез күбрәк байлык булдыра аласыз. Байлык бөтен кешелек тарихы буена яратыла һәм юк ителә (әмма, гомумән алганда, яратыла) килде.
Сездә иске, какшаган бер машина бар дип уйлагыз. Киләсе җәйне бушка ятып үткәргәнче, сез бу вакытны машинагызны өр-яңа хәлгә китерүгә багышлый аласыз. Моны эшләп, сез байлык булдырасыз. Дөнья — һәм аерым алганда сез үзегез — бер яңа сыман иске машинага баерак була. Һәм бу ниндидер күчерелмә мәгънәдә генә түгел. Әгәр машинагызны сатсагыз, аның өчен күбрәк акча алырсыз.
Иске машинагызны төзәтеп, сез үзегезне баеттыгыз. Берәүне дә ярлырак итмәдегез. Димәк, монда бернинди үзгәрмәс бәлеш юк. Һәм чынлыкта, моңа шулай карасагыз, нигә кемдер аны бар дип уйлый икән дип гаҗәпләнәсез. [5]
Балалар моны белгәннәрен белмичә дә байлык булдыра алуларын аңлый. Берәрсенә бүләк бирергә кирәк булып, акчагыз булмаса, аны үзегез ясыйсыз. Ләкин балалар әйберләр ясауда шулкадәр оста түгел ки, алар өйдә ясалган бүләкләрне кибеттән алынганнардан аерылып торган, сыйфатсызрак әйбер дип саный — «иң мөһиме игътибар» дигән әйтемнең гади чагылышы гына. Һәм чыннан да, ата-аналарыбыз өчен без ясаган кыйшайган көлсалгычларны икенче кешегә сатып булмый иде.
Һөнәрчеләр
Байлык булдырып булуын иң яхшы аңлаучы кешеләр — әйберләрне яхшы ясый белүчеләр, һөнәрчеләр. Аларның кулдан ясалган әйберләре кибеттә сатыла торганга әверелә. Ләкин индустрияләштерү арту белән һөнәрчеләр саны көннән-көн кими бара. Калган иң зур төркемнәрнең берсе — компьютер программистлары.
Программист санак алдына утырып байлык булдыра ала. Яхшы программа тәэминаты — үзеннән-үзе кыйммәтле нәрсә. Мәсьәләне бутарлык бернинди җитештерү процессы да юк. Сез баскан ул символлар — тулы, әзер продукт. Әгәр берәү утырып начар булмаган веб-браузер язса (искиткеч яхшы фикер, сүз уңаеннан), дөнья шуның кадәргә баерак булыр иде. [5b]
Компаниядә һәркем кешеләр теләгән әйберләрне күбрәк ясау мәгънәсендә байлык булдыру өчен бергә эшли. Күп кенә хезмәткәрләр (мәсәлән, хат ташу бүлегендәге яки кадрлар бүлегендәге кешеләр) әйберләрне чыннан да ясаудан бер адым читтәрәк эшли. Программистлар алай түгел. Алар продуктны туры мәгънәдә юл саен уйлап чыгара. Шуңа күрә программистларга байлыкның ниндидер хыялый Әти кеше тарафыннан бәлеш кисәкләре кебек өләшенмичә, ә җитештерелә торган нәрсә булуы аңлашыларак.
Программистларга шулай ук байлык булдыру темпындагы зур аермалар да ачык күренә. Viaweb-та бездә нәтиҗәлелек буенча коточкыч көчле бер программист бар иде. Аның бер озын көн эчендә эшләгәнен карап торганымны һәм аның компаниянең базар бәясенә берничә йөз мең доллар өстәвен исәпләгәнемне хәтерлим. Яхшы программист, илһамланып китсә, ике атна эчендә миллион долларлык байлык булдыра ала. Шул ук вакыт эчендә уртача программист берни дә булдырмаячак яки хәтта тискәре байлык китерәчәк (мәсәлән, хаталар кертеп).
Иң яхшы программистларның күбесенең либертариан булуының сәбәбе дә шунда. Безнең дөньяда сез я батасыз, я йөзәсез, һәм бернинди сылтаулар юк. Байлык булдырудан ерак торганнар — студентлар, журналистлар, сәясәтчеләр — халыкның иң бай 5 проценты бөтен байлыкның яртысына хуҗа дип ишеткәч, алар гаделсезлек! дип уйларга омтыла. Тәҗрибәле программист исә зур ихтимал белән бары шул гынамы? дип уйлар иде. Иң югары 5% программист, мөгаен, яхшы программаларның 99% ын яза.
Байлыкны сатмыйча да булдырып була. Галимнәр, ким дигәндә күптән түгел генә төгәлләнгән заманга кадәр, үзләре ясаган байлыкны бушлай диярлек бирә иде. Без барыбыз да пенициллин турында белгәнгә күрә баерак, чөнки инфекцияләрдән үлү куркынычыбыз азрак. Байлык — кешеләр теләгән теләсә нинди нәрсә, ә үлмәү — һичшиксез без теләгән нәрсә. Хакерлар еш кына үз эшләрен һәркем бушлай куллана алырлык ачык кодлы программалар язып бүләк итә. Хәзер мин куллана торган санакка куелган FreeBSD операция системасы аркасында мин күпкә баерак, һәм аны бөтен серверларында эшләтүче Yahoo да шулай ук.
Эш нәрсә ул
Индустриаль илләрдә кешеләр ким дигәндә егерме яшьләренә кадәр теге яки бу учреждениегә карый. Шулкадәр еллардан соң сез иртән торып, ниндидер биналар комплексына бара торган һәм гадәттә үзләре яратмаган эшләр белән шөгыльләнә торган кешеләр төркеменә карау фикеренә ияләшәсез. Андый төркемгә керү сезнең шәхесегезнең бер өлешенә әверелә: исем, яшь, вазифа, оешма. Әгәр үзегезне таныштырырга туры килсә яки башка берәү сезне тасвирласа, бу якынча болай яңгырар: Джон Смит, 10 яшь, фәлән башлангыч мәктәп укучысы, яисә Джон Смит, 20 яшь, фәлән көллият студенты.
Джон Смит мәктәпне тәмамлагач, ул эш табар дип көтелә. Ә эшкә урнашу башка бер учреждениегә кушылуны аңлата кебек. Тышкы яктан бу көллияткә бик охшаган. Сез үзегез эшләргә теләгән компанияләрне сайлыйсыз һәм аларга гариза бирәсез. Әгәр берәрсенә ошасагыз, сез бу яңа төркемнең әгъзасы буласыз. Сез иртән торасыз һәм яңа биналар комплексына барасыз, һәм гадәттә сезгә ошамаган эшләр белән шөгыльләнәсез. Берничә аерма бар: тормыш алай ук күңелле түгел, һәм сез көллияттәге кебек түләү урынына үзегез түләү аласыз. Ләкин охшашлыклар аермалардан күбрәк тоела. Джон Смит хәзер Джон Смит, 22 яшь, фәлән корпорациядә программалар эшләүче.
Чынлыкта Джон Смитның тормышы ул аңлаганнан да ныграк үзгәрде. Иҗтимагый яктан компания көллияткә бик охшаган, ләкин эчке асылына тирәнрәк кергән саен, ул күбрәк аерыла бара.
Компания нәрсә эшли һәм яшәвен дәвам итәргә теләсә нәрсә эшләргә тиеш — ул акча таба. Ә күпчелек компанияләр байлык булдыру аша акча эшли. Компанияләр шулкадәр махсуслашкан булырга мөмкин, хәтта бу охшашлык яшерелеп кала, ләкин байлыкны җитештерү компанияләре генә булдырмый. Байлыкның зур бер өлеше — урын. Машиналар ясый, сезгә аш пешерә һәм башкаларны эшли ала торган теге тылсымлы машинаны хәтерлисезме? Әгәр ул сезнең кичке ашыгызны Үзәк Азиядәге очраклы бер урынга китереп куйса, ул бик файдалы булмас иде. Байлык кешеләр теләгән нәрсәне аңлата икән, әйберләрне күчерүче компанияләр дә байлык булдыра. Физик яктан берни дә эшләмәүче башка күп төрле компанияләр өчен дә шул ук нәрсә дөрес. Барлык компанияләр диярлек кешеләр теләгән нәрсәне эшләү өчен бар.
Һәм сез дә компаниягә эшкә баргач нәкъ шуны эшлисез. Ләкин монда төп чынбарлыкны каплый торган тагын бер катлам бар. Компаниядә сезнең эшләгән эшегез башка бик күп кешеләрнең эше белән бергә уртаклаштырыла. Сез хәтта кешеләр теләгән нәрсәне эшләвегезне дә аңламаска мөмкинсез. Сезнең өлешегез турыдан-туры булмаска мөмкин. Ләкин компания тулаем алганда кешеләргә алар теләгән нәрсәне бирергә тиеш, югыйсә алар акча эшли алмаячак. Әгәр алар сезгә елына x доллар түли икән, димәк, уртача алганда сез ким дигәндә елына x долларлык эш кертергә тиешсез, югыйсә компания эшләп алганнан күбрәк тотыначак һәм бөлгенлеккә төшәчәк.
Көллиятне тәмамлаучы кеше, иң мөһиме берәр учреждение әгъзасы булу кебек, үзенә эш табарга кирәк дип уйлый һәм аңа шулай дип әйтәләр. Моны турырак әйтү юлы: сезгә кешеләр теләгән нәрсәне эшли башларга кирәк. Моны эшләү өчен сезгә компаниягә кушылу мәҗбүри түгел. Компания — ул нибары кешеләр теләгән нәрсәне эшләү өчен бергә җыелган кешеләр төркеме. Төркемгә кушылу түгел, ә кешеләр теләгән нәрсәне эшләү мөһим. [6]
Күпчелек кеше өчен иң яхшы план, мөгаен, гамәлдәге берәр компаниягә эшкә керүдер. Ләкин моны эшләгәндә нәрсә барганын аңлау файдалы. Эш — бу шул компаниядәге һәркем белән уртаклаштырылган, кешеләр теләгән нәрсәне эшләү дигән сүз.
Катырак эшләү
Бу уртачалаштыру бер проблемага әверелә. Минемчә, зур компанияләрне җәфалаган иң зур проблема — һәр кешенең эшенә кыйммәт билгеләүнең кыенлыгы. Күпчелек очракта алар моны читкә кага. Зур компаниядә сез җитәрлек тырышып эшләгән өчен шактый алдан фаразлап була торган хезмәт хакы аласыз. Сездән ачыктан-ачык сәләтсез яки ялкау булмау көтелә, ләкин бөтен гомерегезне эшегезгә багышлавыгыз көтелми.
Шулай да ачыкланганча, гомерегезнең күпме өлешен эшегезгә багышлауда масштаб эффекты бар. Дөрес бизнес төрендә, чыннан да үзен эшкә багышлаган кеше уртача хезмәткәргә караганда ун, хәтта йөз тапкыр күбрәк байлык булдыра ала. Программист, мәсәлән, гамәлдәге программа тәэминатын әкрен генә карап-яңартып утырганчы, бөтенләй яңа программа яза һәм шуның белән яңа керем чыганагы булдыра ала.
Компанияләр моны эшләргә теләгән кешеләрне бүләкләрлек итеп төзелмәгән. Сез җитәкчегезгә барып: «Мин ун тапкыр катырак эшли башларга телим, шуңа күрә сез миңа ун тапкыр күбрәк түләрсезме?» — дип әйтә алмыйсыз. Беренчедән, рәсми ялган буенча сез инде булдыра алганча тырышып эшлисез. Ләкин җитдирәк проблема шул: компаниянең сезнең эшегезнең кыйммәтен үлчәү ысулы юк.
Сатучылар — искәрмә. Аларның күпме керем китергәнен үлчәү җиңел, һәм аларга гадәттә шуның проценты түләнә. Сатучы тагын да тырышыбрак эшләргә теләсә, ул моны эшли генә башлый һәм автоматик рәвештә пропорциональ рәвештә күбрәк акча алачак.
Сатудан тыш, зур компанияләр беренче класслы кешеләрне яллый алырлык тагын бер эш бар: иң югары идарә вазифалары. Һәм шул ук сәбәп аркасында: аларның эш нәтиҗәлелеген үлчәп була. Югары җитәкчеләр бөтен компаниянең нәтиҗәлелеге өчен җаваплы дип санала. Гади хезмәткәрнең нәтиҗәлелеген гадәттә үлчәп булмаганга, аңыннан тырыш хезмәт куюдан артыгы көтелми. Ә югары җитәкчелек исә, сатучылар кебек үк, чынлыкта саннарны күрсәтергә тиеш. Түбәнгә тәгәрәгән компаниянең генераль директоры бар көчен куюын сылтау итеп китерә алмый. Компаниянең эшләре начар икән, ул үзе начар эшләгән.
Барлык хезмәткәрләренә дә шулкадәр турыдан-туры түли ала торган компания чиктән тыш уңышлы булыр иде. Күп хезмәткәрләр моның өчен акча алсалар, күбрәк эшләр иде. Иң мөһиме, мондый компания аеруча тырышып эшләргә теләгән кешеләрне үзенә җәлеп итәр иде. Ул үз көндәшләрен тар-мар итәр иде.
Кызганычка каршы, компанияләр һәркемгә сатучылар кебек түли алмый. Сатучылар ялгыз эшли. Хезмәткәрләрнең күбесенең хезмәте бергә үрелеп беткән. Берәр компания ниндидер кулланучылар гаджеты җитештерә дип уйлагыз. Инженерлар барлык төр яңа үзенчәлекләр белән ышанычлы гаджет ясый; сәнәгать дизайнерлары аның өчен матур корпус проектлый; ә аннары маркетинг бүлеге кешеләрне бу нәрсәне һичшиксез алырга кирәк дип ышандыра. Гаджет сатылуның күпме өлеше һәр төркем тырышлыгына бәйле икәнен сез кайдан беләсез? Яки, әйтик, компаниягә сыйфат буенча абруй казандырган элеккеге гаджетларны ясаучыларга күпме өлеш туры килә? Аларның барлык өлешләрен аерып алу мөмкин түгел. Кулланучыларның фикерләрен укый алсагыз да, бу факторларның барысы да бер-берсенә кушылган булып чыгар иде.
Әгәр сез тизрәк алга барырга теләсәгез, эшегезнең күп санлы башка кешеләр белән буталып торуы зур проблема булып тора. Зур төркемдә сезнең эш нәтиҗәлегез аерым үлчәнә алмый — һәм төркемнең калган өлеше сезне акрынайта.
Үлчәү һәм Идарә Көче (Рычаг)
Баер өчен сез ике нәрсә булган шартларга эләгергә тиешсез: үлчәү һәм рычаг. Сез үзегезнең эш нәтиҗәлелегегез үлчәнә алырлык урында булырга тиешсез, югыйсә күбрәк эшләп күбрәк акча алу мөмкинлеге булмаячак. Һәм сездә рычаг булырга тиеш, ягъни сез кабул иткән карарлар зур йогынты ясарга тиеш.
Үлчәү генә җитми. Үлчәве булып, әмма рычагы булмаган эшнең бер мисалы — куркыныч шартларда түбән түләүле цехта данәләп эшләү. Сезнең эшегез үлчәнә һәм сезгә шуңа күрә түләнә, ләкин сезнең карар кабул итү мөмкинлегегез юк. Сез кабул итә алган бердәнбер карар — нинди тизлектә эшләү, ә бу сезнең табышыгызны бары тик ике яки өч тапкырга гына арттыра аладыр.
Үлчәве дә, рычагы да булган эшнең мисалы — фильмдагы төп рольдәге актер. Сезнең нәтиҗәлелекне фильмның гомуми кереме белән үлчәп була. Һәм сездә рычаг бар, чөнки сезнең уйнау рәвешегез аны я бөек итә, я тар-мар итә ала.
Генераль директорларда да үлчәү һәм рычаг икесе дә бар. Алар үлчәнә, чөнки компаниянең нәтиҗәлелеге — аларның нәтиҗәлелеге. Һәм аларда рычаг бар, чөнки аларның карарлары бөтен компанияне теге яки бу юнәлештә хәрәкәткә китерә.
Минемчә, үз тырышлыгы белән баеган һәркем үлчәү һәм рычаг булган шартларда табылачак. Мин күз алдыма китерә алган һәркем шундый: генераль директорлар, кино йолдызлары, хедж-фонд идарәчеләре, профессиональ спортчылар. Рычаг булуының яхшы билгесе — уңышсызлыкка очрау ихтималы. Зур табыш алу потенциалы зур югалтуларның куркыныч мөмкинлеге белән тигезләнергә тиеш. Генераль директорлар, йолдызлар, фонд идарәчеләре һәм спортчылар баш очында кылыч асылынып торган хәлдә яши; алар начар эшли башлауга, аларны чыгарып җибәрәләр. Әгәр сез үзегезне тыныч тоя торган эштә булсагыз, сез баемассыз, чөнки куркыныч булмаса, анда рычаг та юк диярлек.
Ләкин үлчәү һәм рычаг булган хәлгә эләгү өчен сезгә генераль директор яки кино йолдызы булу мәҗбүри түгел. Сезгә бары тик катлаулы проблема өстендә эшләүче кечкенә төркемнең бер өлеше булу кирәк.
Кечкенәлек = Үлчәү
Аерым хезмәткәрләр башкарган эшнең кыйммәтен үлчи алмасагыз да, сез моңа якыная аласыз. Сез кечкенә төркемнәр башкарган эшнең кыйммәтен үлчи аласыз.
Хезмәткәрләр китергән керемне төгәл үлчәргә мөмкин булган бер дәрәҗә — ул бөтен компания дәрәҗәсе. Компания кечкенә булганда, сез һәр аерым хезмәткәрнең керткән өлешен үлчәүгә шактый якын торасыз. Яшәүгә сәләтле стартапта бары тик ун хезмәткәр булырга мөмкин, бу исә сезне аерым кешенең тырышлыгын үлчәүдән ун тапкырлык аралыкта гына калдыра.
Шуңа күрә стартап ачу яки аңа кушылу — күпчелек кеше өчен үз башлыгына: «Мин ун тапкыр тырышыбрак эшләргә телим, зинһар, миңа ун тапкыр күбрәк түләгез», дип әйтүгә иң якын мөмкинлек. Монда ике аерма бар: сез моны башлыгыгызга түгел, ә турыдан-туры клиентларга әйтәсез (чынлыкта башлыгыгыз аларның бары тик арадашчысы гына), һәм сез моны ялгыз гына түгел, ә амбицияле кешеләрдән торган кечкенә төркем белән бергә эшлисез.
Гадәттә, бу төркем булачак. Актёрлык яки китап язу кебек кайбер гадәти булмаган эш төрләреннән тыш, сез бер кешедән торган компания була алмыйсыз. Һәм сез бергә эшләгән кешеләрнең яхшы булуы шарт, чөнки сезнең хезмәт нәтиҗәсе нәкъ менә аларның эше белән уртаклаштырылачак.
Зур компания — мең ишкәкче хәрәкәткә китергән гаять зур галерага охшаган. Галераның тизлеген ике нәрсә тоткарлый. Беренчесе — аерым ишкәкчеләр тагын да тырышыбрак эшләгәннән бернинди нәтиҗә күрми. Икенчесе — мең кешелек төркемдә уртача ишкәкче гадәти уртакул булырга тиеш диярлек.
Әгәр сез зур галерадан очраклы рәвештә ун кешене алып, аларны аерым көймәгә утыртсагыз, алар, мөгаен, тизрәк йөзәр иде. Аларны дәртләндерер өчен кыйнау да, сыйлау да (камчы да, прәнник тә) булыр иде. Дәртле ишкәкче көймәнең тизлегенә сизелерлек йогынты ясый алуы турындагы уйдан дәртләнер иде. Әгәр кемдер ялкауланса, башкалар моны җиңелрәк сизеп, зарланыр иде.
Әмма ун кешелек көймәнең чын өстенлеге зур галерадан иң яхшы ун ишкәкчене алып, бер көймәгә утырткач ачыла. Кечкенә төркемдә булу аларга өстәмә мотивация бирәчәк. Әмма иң мөһиме — шулкадәр кечкенә төркем сайлап, сез иң яхшы ишкәкчеләрне җыя аласыз. Аларның һәрберсе иң югары 1% эченә керәчәк. Үз хезмәтләрен бөтен кеше белән уртаклаштырганчы, үз дәрәҗәсендәге кечкенә төркем белән уртаклаштыру алар өчен күпкә отышлырак алыш-биреш булып тора.
Стартапларның төп асылы нәкъ менә шунда. Идеаль вариантта, сез зур компаниягә караганда күпкә тырышыбрак эшләргә һәм күпкә күбрәк акча алырга теләүче башка кешеләр төркеме белән берләшәсез. Стартапларны гадәттә бер-берсен инде белгән (ким дигәндә абруйлары буенча) амбицияле кешеләр үзләре сайлап төзегәнгә күрә, үлчәү дәрәҗәсе бары тик кечкенәлектән генә килгән дәрәҗәдән күпкә төгәлрәк була. Стартап — ул ун кеше генә түгел, ә сезнең кебек ун кеше.
Стив Джобс бервакыт стартапның уңышы яки уңышсызлыгы беренче ун хезмәткәргә бәйле дигән иде. Мин моның белән килешәм. Хәтта ун да түгел, ә беренче биш кешегә бәйле дисәк, дөресрәк булыр. Стартапларны көчле иткән нәрсә үзлегеннән кечкенә булу түгел, ә нәкъ менә кечкенә төркемнәрнең сайланма була алуы. Сезгә авыл мәгънәсендәге кечкенәлек түгел, ә йолдызлар җыелмасы командасы мәгънәсендәге кечкенәлек кирәк.
Төркем никадәр зуррак булса, аның уртача әгъзасы бөтен халыкның уртача күрсәткеченә шулкадәр якынрак булачак. Шуңа күрә, башка шартлар тигез булганда, зур компаниядәге бик сәләтле кеше оттыра, чөнки аның нәтиҗәлелеген башкаларның гомуми түбәнрәк нәтиҗәлелеге аска тарта. Әлбәттә, башка шартлар еш кына тигез булмый: сәләтле кешегә акча мөһим булмаска мөмкин, яисә ул зур компаниянең тотрыклылыгын өстен күрергә мөмкин. Әмма акчага битараф булмаган бик сәләтле кешегә, гадәттә, үз дәрәҗәсендәге кечкенә төркем белән китеп эшләү отышлырак булачак.
Технология = Рычаг
Стартаплар һәркемгә үлчәү һәм рычаг булган шартларда яшәү мөмкинлеген бирә. Алар үлчәргә мөмкинлек бирә, чөнки алар кечкенә, һәм алар рычаг тәкъдим итә, чөнки алар яңа технология уйлап табып акча эшли.
Технология нәрсә ул? Бу — ысул, техника. Бу — безнең барыбызның да эш итү рәвеше. Һәм сез эш итүнең яңа ысулын тапкач, аның кыйммәте аны кулланган барлык кешеләр исәбенә тапкырлана. Бу — балык түгел, ә мәкальдәге кармак. Стартап белән ресторан яки чәчтарашханә арасындагы аерма нәкъ менә шунда. Сез күкәйне куырасыз яки чәчне кисәсез — берьюлы бер генә клиентка. Әгәр сез күп кеше өчен мөһим булган техник проблеманы чишсәгез, чишелешегезне кулланган һәркемгә ярдәм итәсез. Менә бу — рычаг.
Тарихка күз салсагыз, байлык тудырып баеган кешеләрнең күбесе моны яңа технологияләр үстереп эшләгән кебек тоела. Сез күкәйне җитәрлек тизлектә куыра яки чәчне җитәрлек тизлектә кисә алмыйсыз. 1200 елда флоренциялеләрне баеткан нәрсә — ул вакыттагы югары технологияле продукт булган нәфис тукылган тукыма җитештерүнең яңа ысулларын табу булган. 1600 елда голландларны баеткан нәрсә — корабль төзү һәм навигация техникасын ачу булган, бу аларга Ерак Көнчыгыш диңгезләрендә өстенлек итәргә мөмкинлек биргән.
Бәхеткә, кечкенәлек белән катлаулы проблемаларны чишү арасында табигый туры килү бар. Алдынгы технологияләр фронты бик тиз алга бара. Бүген кыйммәтле булган технология берничә елдан бөтенләй кыйммәтсез булырга мөмкин. Кечкенә компанияләр бу дөньяда үзләрен иркенрәк хис итә, чөнки аларны акрынайта торган бюрократия катламнары юк. Моннан тыш, техник казанышлар гадәттә стандарт булмаган карашлардан туа, ә кечкенә компанияләр калыпларга азрак бәйләнгән.
Зур компанияләр технологияләр булдыра ала. Алар моны тиз генә эшли алмый. Аларның зурлыгы аларны әкрен итә һәм хезмәткәрләрне таләп ителгән гадәттән тыш тырышлыклары өчен тиешенчә бүләкләүгә комачаулый. Шуңа күрә, гамәлдә, зур компанияләр стартаплар белән көндәшлек итәргә зур капитал таләпләре комачаулаган өлкәләрдә генә технологияләр үстерә ала, мәсәлән, микропроцессорлар, электр станцияләре яки пассажир очкычлары. Һәм хәтта бу өлкәләрдә дә алар детальләр һәм идеяләр өчен стартапларга нык бәйле.
Биотехнология яки программа тәэминаты стартапларының катлаулы техник проблемаларны чишү өчен барлыкка килүе аңлашыла, әмма бу технологиягә бөтенләй кагылмый кебек тоелган бизнесларда да дөрес булып чыгачак, дип уйлыйм. Мәсәлән, McDonald's бөтен җир йөзе буенча теләсә кайсы вакытта кабатлана ала торган системаны — McDonald's франшизасын — проектлап зур үсеш алды. McDonald's франшизасы шулкадәр төгәл кагыйдәләр белән идарә ителә ки, ул гамәлдә бер программа тәэминаты кисәге кебек. Бер тапкыр яз — һәркайда эшләт. Wal-Mart өчен дә шул ук хәл. Сэм Уолтон сатучы булып кына түгел, ә яңа төр кибет проектлап баеды.
Кыйынлыкны компаниягезнең гомуми максатын сайлауда гына түгел, ә юлдагы карар кабул итү нокталарында да юл күрсәткече итеп кулланыгыз. Viaweb'та безнең төп кагыйдәләрнең берсе өскә йөгерү иде. Күз алдыгызга китерегез: сез кечкенә, җитез кеше, һәм сезнең арттан зур, симез, тупас берәү куа. Сез ишекне ачасыз һәм баскыч мәйданчыгына килеп чыгасыз. Сез өскә йөгерәсезме яки аскамы? Мин өскә дим. Симез адәм, мөгаен, сезнең кебек үк тиз аска йөгерә алачак. Өскә менгәндә аның авырлыгы аңа ныграк комачаулаячак. Баскычтан өскә йөгерү сезгә авыр, ә аңа тагын да авыррак.
Тәҗрибәдә бу безнең аңлы рәвештә катлаулы проблемалар эзләвебезне аңлата иде. Әгәр без үз программабызга кертә алырлык ике мөмкинлек булып, икесе дә үз кыенлыгына карата тигез кыйммәткә ия булса, без һәрвакыт катлаулырагын сайлый идек. Ул кыйммәтрәк булганга гына түгел, ә катлаулырак булганга күрә. Без үзебездән зуррак, акрынрак көндәшләрне авыр юллардан артыбыздан иярергә мәҗбүр итүдән ләззәт таба идек. Партизаннар кебек, стартаплар үзәк хөкүмәт гаскәрләре үтә алмый торган тауларның катлаулы рельефын өстен күрә. Ниндидер коточкыч техник проблема белән көне буе көрәшеп хәлдән тайган вакытларыбызны хәтерлим. Һәм мин шатлана идем, чөнки безгә кыен булган нәрсә көндәшләребез өчен бөтенләй мөмкин булмас иде.
Бу — стартап белән идарә итүнең яхшы ысулы гына түгел. Стартапның асылы нәкъ менә шунда. Венчур инвесторлары моны беләләр һәм моның өчен аларның махсус гыйбарәсе бар: керү киртәләре. Әгәр сез венчур инвесторына яңа идея белән барып, аннан акча салуны сорасагыз, ул беренчеләрдән булып: «Моны башка берәүгә кабатлап ясау никадәр кыен булыр?» — дип сораячак. Ягъни, үзегез белән потенциаль куучылар арасында никадәр катлаулы ара калдырдыгыз? [7] Һәм сезнең технологияне кабатлау ни өчен кыен булачагы турында ышандырырлык аңлатмагыз булырга тиеш. Югыйсә, берәр эре компания моның турында белүгә, алар үзләренекен ясаячак, һәм үзләренең бренд исеме, капиталы һәм сату челтәре көче белән сезнең базарны бер төндә тартып алачак. Сез ачык кырда регуляр армия көчләре кулына эләккән партизаннар кебек калыр идегез.
Керү киртәләрен төзүнең бер юлы — патентлар аша. Әмма патентлар зур яклау бирмәскә дә мөмкин. Көндәшләр гадәттә патентны урап узу юлларын таба. Әгәр таба алмасалар, алар аны бозып, сезне судка бирергә чакырырга мөмкин. Эре компания судка бирелүдән курыкмый; бу алар өчен гадәти хәл. Алар сезнең судлашуыгыз бик кыйммәткә төшүен һәм озакка сузылуын тәэмин итәчәк. Фило Фарнсворт турында ишеткәнегез бармы? Ул телевидениене уйлап тапкан. Аның турында беркайчан да ишетмәвегезнең сәбәбе — аннан акча эшләгән компания аның компаниясе булмаган. [8] Акча эшләгән компания RCA иде, ә Фарнсвортның үз тырышлыгы өчен алган бүләге ун еллык патент судлашулары булды.
Монда да, күп вакыттагыча, иң яхшы саклану — яхшы һөҗүм. Әгәр сез көндәшләр кабатлый алмаслык катлаулы технология булдыра алсагыз, башка саклану чараларына таянырга кирәкми. Катлаулы проблема сайлаудан башлагыз, аннары һәр карар ноктасында катлаулырак юлны сайлагыз. [9]
Тозак(лар)
Әгәр мәсьәлә гади хезмәткәргә караганда күбрәк эшләү һәм шуңа ярашлы рәвештә акча алу белән генә чикләнсә, стартап башлау, һичшиксез, отышлы килешү булыр иде. Ниндидер дәрәҗәгә кадәр бу кызыграк та булыр иде. Зур компанияләрнең әкрен темпы, бетмәс-төкәнмәс җыелышлары, су савыты янындагы буш сөйләшүләре, берни аңламаган урта звено җитәкчеләре һәм башкалар күп кешегә ошый дип уйламыйм.
Кызганычка каршы, монда бер-ике тозак бар. Беренчесе — сез кәкре сызыкта үзегез урнашырга теләгән ноктаны сайлый алмыйсыз. Сез, мәсәлән, ике яки өч тапкыр гына күбрәк эшләргә һәм шулкадәр үк күбрәк акча алырга теләвегезне хәл итә алмыйсыз. Сез стартап белән җитәкчелек иткәндә, сезнең никадәр эшләячәгегезне көндәшләрегез хәл итә. Һәм алар барысы да диярлек бер үк карар кабул итә: мөмкин кадәр иң зур көч белән эшләү.
Икенче тозак — табыш сезнең җитештерүчәнлегегезгә уртача алганда гына туры килә. Мин алда әйткәнчә, теләсә кайсы компаниянең уңышында зур очраклы тапкырлаучы бар. Шуңа күрә, гамәлдә, сез 30 тапкыр нәтиҗәлерәк эшләп, 30 тапкыр күбрәк акча аласыз дигән сүз түгел. Бу — сез 30 тапкыр нәтиҗәлерәк эшлисез, һәм нульдән алып мең тапкырга кадәр күбрәк акча аласыз дигән сүз. Әгәр уртача күрсәткеч 30 тапкыр булса, медиана, мөгаен, нульгә тигез. Стартапларның күбесе бата, һәм бу Интернет куыгы вакытында без барыбыз да ишеткән эт азыгы порталлары гына түгел. Стартапның чыннан да яхшы продукт ясап ятуы, моның өчен бераз озаграк вакыт китүе, акчасы бетүе һәм ябылырга мәҗбүр булуы — гадәти хәл.
Стартап черкигә охшаган. Аю сугуга түзә ала, ә кысла кабырчык белән сакланган, әмма черки бары тик бер нәрсә өчен яратылган: тешләп калу. Са Mord саклануга бернинди энергия сарыф ителми. Черкиләрнең бер төр буларак саклануы — аларның бик күп булуында, әмма бу аерым черки өчен зур юаныч түгел.
Стартаплар, черкиләр кебек, гадәттә «я барысы, я бернәрсә дә түгел» принцибы буенча яши. Һәм сез аларның кайсына ирешәчәгегезне соңгы минутка кадәр белмисез. Viaweb берничә тапкыр бату чигенә җитте. Безнең траектория синусоида кебек иде. Бәхеткә, безне циклның иң югары ноктасында сатып алдылар, әмма бу кыл өстендә иде. Без компанияне сату турында сөйләшүләр алып бару өчен Калифорниядәге Yahoo'га баргач, яшәп калу өчен үзебезгә кирәк булган яңа финанслау этабыннан баш тартырга торган бер инвесторны тынычландыру өчен киңәшмәләр бүлмәсен сорап торырга мәҗбүр булдык.
Стартапларның «я барысы, я бернәрсә дә түгел» ягы без теләгән нәрсә түгел иде. Viaweb хакерлары барысы да куркынычтан (рисктан) гаять нык кача иде. Әгәр лотерея кушмыйча гына, гаять нык эшләп, шуның өчен акча алуның ниндидер юлы булса, без бик шат булыр идек. Без 10 миллион доллар отуның 20% ихтималына караганда, 1 миллион доллар алуның 100% ихтималын күпкә өстен күрер идек, гәрчә теоретик яктан икенчесе ике тапкыр кыйммәтрәк булса да. Кызганычка каршы, бүгенге көндә бизнес дөньясында беренче шартны алып була торган бернинди урын юк.
Иң якын мөмкинлек — үз стартапыгызны иртә этапларда сату, зуррак уңыштан (һәм рисктан) кечерәк, әмма гарантияләнгән табыш файдасына баш тарту. Безнең моңа мөмкинлегебез бар иде, һәм без, ул вакытта уйлаганча, юләрләрчә аны кулдан ычкындырдык. Шуннан соң без көлке дәрәҗәдә сатарга ашкына башладык. Киләсе бер ел чамасы эчендә, кемдер Viaweb турында аз гына кызыксыну белдерсә дә, без аларга компанияне сатарга тырыштык. Әмма алучылар табылмады, шуңа күрә безгә алга таба барырга туры килде.
Безне иртә этапта сатып алу бик очсызга төшәр иде, әмма компанияләрне йотучылар арзанлык эзләми. Стартапларны йотарлык дәрәҗәдә зур булган компания шактый консерватив булырлык дәрәҗәдә зур булачак, ә компания эчендә сатып алулар өчен җаваплы кешеләр иң консервативлар арасында булачак, чөнки алар, мөгаен, компаниягә соңрак килгән бизнес-мәктәп вәкилләредер. Алар куркынычсыз сайлау өчен артыгы белән түләүне өстен күрәләр. Шуңа күрә формалашкан стартапны, хәтта зур өстәмә бәя белән булса да, башлангыч этаптагыга караганда сату җиңелрәк.
Кулланучылар җыегыз
Мөмкинлек булса, үзегезне сату яхшы фикер дип саныйм. Бизнес белән идарә итү аны үстерүдән аерылып тора. Крейсерлык биеклегенә җиткәч, идарәне зур компаниягә тапшыру бик кулай. Бу шулай ук финанс ягыннан да акыллырак, чөнки сату сезгә диверсификация ясарга мөмкинлек бирә. Үз клиентының барлык активларын тотрыксыз бер акциягә салган финанс киңәшчесе турында сез нәрсә уйлар идегез?
Сезне ничек сатып алалар? Нигездә, компанияне сатарга ниятегез булмаган очракта нишләр идегез, шуны эшләү аша. Мәсәлән, керемле булу. Әмма сатылу үзе дә аерым бер сәнгать, һәм без аны үзләштерергә тырышып бик күп вакыт сарыф иттек.
Потенциаль сатып алучылар мөмкин булса һәрвакыт сузачак. Сатылуның иң катлаулы ягы — аларны гамәл кылырга мәҗбүр итү. Күпчелек кеше өчен иң көчле этәргеч — файдага өметләнү түгел, ә югалтудан курку. Потенциаль сатып алучылар өчен иң көчле мотив — сезне аларның көндәшләренең берсе сатып алу ихтималы. Без күргәнчә, бу баш башкаручыларны төнге рейсларга утырырга мәҗбүр итә. Икенче иң зур курку — әгәр алар сезне хәзер сатып алмасалар, сез тиз үсүегезне дәвам итәрсез һәм соңрак сезне сатып алу кыйммәтрәккә төшәр, яисә хәтта сез аларның көндәшенә әйләнерсез.
Ике очракта да барысы да кулланучыларга кайтып кала. Сезне сатып алырга җыенган компания бик күп тикшеренүләр үткәрер һәм сезнең технологиянең никадәр кыйммәтле икәнен үзе хәл итәр дип уйларсыз. Бөтенләй алай түгел. Алар сезнең кулланучыларыгызның санына карый.
Асылда, сатып алучылар иң яхшы технологиянең кемдә булуын клиентлар белә дип уйлый. Һәм бу беренче карашка тоелган кебек акылсыз түгел. Кулланучылар — сезнең байлык тудыруыгызның бердәнбер реаль дәлиле. Байлык — кешеләр теләгән нәрсә ул, һәм әгәр кешеләр сезнең программаны кулланмый икән, бәлки бу маркетингны начар белгәнгә генә түгелдер. Бәлки, сез алар теләгән нәрсәне ясамагансыздыр.
Венчур инвесторларының сакланырга тиешле куркыныч билгеләре исемлеге бар. Аның өске рәтендә кулланучыларны бәхетле итү урынына кызыклы техник проблемаларны чишүгә бирелгән техно-җүләрләр җитәкләгән компания тора. Стартапта сез бары тик проблемалар чишәргә генә тырышмыйсыз. Сез кулланучылар өчен мөһим булган проблемаларны чишәргә тырышасыз.
Шуңа күрә, сатып алучылар кебек үк, сез дә сынау коралы итеп кулланучыларны алырга тиешсез дип саныйм. Стартапка нәтиҗәлелек кулланучылар саны белән үлчәнә торган оптимизация проблемасы итеп карагыз. Программа тәэминатын оптимальләштерергә тырышкан һәркемгә билгеле булганча, төп нәрсә — үлчәү. Программагызның кайсы җирдә әкрен эшләвен һәм аны нәрсә тизләтәчәген чамаларга тырышканда, сез һәрвакыт диярлек ялгышасыз.
Кулланучылар саны камил сынау булмаска да мөмкин, әмма ул аңа бик якын булачак. Бу — сатып алучыларны кызыксындырган нәрсә. Керемнәр бәйле булган нәрсә. Көндәшләрнең кәефен төшерә торган нәрсә. Журналистларда һәм яңа потенциаль кулланучыларда тәэсир калдыра торган нәрсә. Һичшиксез, бу — сез нинди генә техник яктан оста булмагыз, нинди проблемаларны чишү мөһим дигән сезнең априор күзаллауларыгызга караганда яхшырак сынау.
Башка нәрсәләр арасында, стартапка оптимизация проблемасы итеп карау венчур инвесторлары хаклы рәвештә шикләнгән тагын бер тозактан — продуктны эшләүнең бик озакка сузылуыннан котылырга ярдәм итәчәк. Хәзер без моны хакерлар инде качарга өйрәнгән нәрсә буларак таный алабыз: вакытыннан алда оптимизацияләү. 1.0 версиясен мөмкин кадәр тизрәк чыгарыгыз. Үлчәр өчен кулланучыларыгыз булмаганчы, сез фаразларга нигезләнеп кенә оптимизациялисез.
Монда сез игътибарыгызны төп фикердән өзмичә тотарга тиеш: байлык — ул кешеләр теләгән нәрсә. Әгәр сез байлык тудырып баерга уйлыйсыз икән, кешеләрнең нәрсә теләгәнен белергә тиешсез. Бик аз санлы бизнеслар гына клиентларны бәхетле итүгә чын күңелдән игътибар итә. Күңелегездә шомлану хисе белән кибеткә кергән яки берәр компаниягә телефоннан шалтыраткан чакларыгыз ни дәрәҗәдә еш була? «Сезнең шалтыратуыгыз безнең өчен бик мөһим, зинһар, элемтәдә калыгыз» дигәнне ишеткәч, сез: «И, бик шәп, хәзер барысы да яхшы булачак», дип уйлыйсызмы?
Ресторан вакыт-вакыт янган төшке аш бирүне күтәрә ала. Әмма технологиядә сез бер нәрсәне пешерәсез һәм аны һәркем ашый. Шуңа күрә кешеләрнең теләгәне белән сезнең биргәнегез арасындагы теләсә нинди аерма тапкырлана. Сез клиентларны күпләп сөендерәсез яки күпләп ачуландырасыз. Аларның теләгенә никадәр ныграк якынлаша алсагыз, шулкадәр күбрәк байлык тудырасыз.
Байлык һәм хакимият
Байлык тудыру — баюның бердәнбер юлы түгел. Кешелек тарихының күпчелек өлешендә ул хәтта иң таралган юл да булмаган. Берничә гасыр элеккә кадәр төп байлык чыганаклары шахталар, коллар һәм крепостнойлар, җир һәм терлек булган, ә аларны тиз арада кулга төшерүнең бердәнбер юллары — мирас, никах, басып алу яки конфискацияләү иде. Табигый ки, байлыкның даны начар иде.
Ике нәрсә үзгәрде. Беренчесе — закон өстенлеге булды. Дөнья тарихының күпчелек өлешендә, әгәр сез ниндидер рәвештә байлык тупласагыз, хаким яки аның ялчылары аны урлау юлын таба иде. Әмма урта гасыр Аурупасында яңа бер нәрсә булды. Сәүдәгәрләр һәм җитештерүчеләрнең яңа сыйныфы шәһәрләргә җыела башлады. [10] Алар бергәләп җирле феодалга каршы тора алдылар. Шулай итеп, тарихыбызда беренче тапкыр көчлеләр ботаникларның төшке аш акчасын урлауны туктатты. Бу, әлбәттә, зур стимул булды, һәм, бәлки, икенче зур үзгәрешнең — индустрияләшүнең — төп сәбәбе булгандыр.
Индустриаль инкыйлабның сәбәпләре турында бик күп язылган. Әмма, җитәрлек булмаса да, мәҗбүри шарт, һичшиксез, байлык туплаган кешеләрнең аннан тыныч кына файдалана алуы иде. [11] Моның бер дәлиле — Советлар Союзы кебек һәм, азрак дәрәҗәдә, 1960 нчы һәм 1970 нче еллар башындагы лейбористлар хөкүмәте чорындагы Британия кебек иске модельгә кире кайтырга тырышкан илләр белән ни булганы. Байлык стимулын алып ташласагыз, техник инновацияләр бөтенләй туктап кала.
Икътисадый яктан стартапның нәрсә икәнен исегездә тотыгыз: бу — «Мин тизрәк эшләргә телим», дип әйтү ысулы. Илле ел буе гадәти хезмәт хакы алып әкрен генә акча җыйганчы, мин моны мөмкин кадәр тизрәк тәмамларга телим. Шуңа күрә сезгә байлык тупларга рөхсәт итмәгән хөкүмәтләр, асылда, сезгә әкрен эшләргә куша. Алар сезгә илле ел эчендә 3 миллион доллар эшләргә рөхсәт итәргә әзер, әмма сезгә моны ике ел эчендә эшләрлек тырышып эшләргә рөхсәт итмиләр. Алар — үз янына барып: «Мин ун тапкыр тырышыбрак эшләргә телим, зинһар, миңа ун тапкыр күбрәк түләгез», дип әйтеп булмый торган корпоратив түрә кебек. Бары тик бу түрәдән сез үз компаниягезне ачып та кача алмыйсыз.
Әкрен эшләүнең проблемасы техник яңалыкларның әкрен баруында гына түгел. Хикмәт шунда ки, алар бөтенләй барлыкка килмәскә тора. Тизлекне максималь өстенлек итеп куллану ысулы буларак катлаулы проблемаларны аңлы рәвештә эзләгәндә генә сез мондый проектка алынасыз. Яңа технология булдыру — кыен һәм мәшәкатьле эш. Эдисон әйткәнчә, ул бер процент илһамнан һәм туксан тугыз процент тир түгүдән тора. Байлык стимулы булмаса, моны беркем дә эшләргә теләми. Инженерлар истребительләр һәм Ай ракеталары кебек кызыклы проектларда гадәти хезмәт хакына эшләячәк, әмма лампочкалар яки ярымүткәргечләр кебек көндәлек технологияләрне эшкуарлар үстерергә тиеш.
Стартаплар — соңгы ике дистә елда Силикон үзәнендә генә килеп чыккан нәрсә түгел. Байлык тудырып баю мөмкин булганнан бирле, моны эшләгән һәркем, асылда, бер үк рецептны кулланды: үлчәү һәм рычаг, монда үлчәү кечкенә төркем белән эшләүдән, ә рычаг яңа ысуллар уйлап табудан килә. Бу рецепт 1200 елда Флоренциядә нинди булса, бүген Санта-Кларада да шундый ук.
Моны аңлау мөһим сорауга җавап бирергә ярдәм итә ала: Аурупа ни өчен шулкадәр кодрәтле булды? Бу Аурупаның географиясенә бәйле идеме? Аурупалылар раса ягыннан өстен идеме? Аларның дине шундый идеме? Җавап (яисә, ким дигәндә, төп сәбәп) бәлки аурупалыларның көчле яңа идея дулкынында булуларындадыр: күп акча эшләгән кешеләргә аны үзләрендә калдырырга рөхсәт итү.
Сезгә моны эшләргә рөхсәт ителгәч, баерга теләгән кешеләр моны урлау урынына байлык тудырып эшли ала. Моның нәтиҗәсендә барлыкка килгән технологик үсеш байлыкка гына түгел, ә хәрби көчкә дә әйләнә. «Стелс» самолётына китергән теорияне совет математигы эшләп чыгарган. Әмма Советлар Союзында компьютер сәнәгате булмаганга күрә, бу алар өчен теория булып кала бирде; аларда чын самолёт проектлау өчен исәпләүләрне тиз башкарырлык аппарат тәэминаты (hardware) юк иде.
Бу ягы белән Салкын сугыш Икенче бөтендөнья сугышы кебек үк, һәм, нигездә, якын тарихтагы күпчелек сугышлар кебек үк сабак бирә. Сугышчылар һәм сәясәтчеләрнең идарә итүче сыйныфына эшкуарларны сытарга юл куймагыз. Аерым шәхесләрне баеткан бер үк рецепт илләрне кодрәтле итә. Ботаникларга төшке аш акчаларын үзләрендә калдырырга рөхсәт итегез, һәм сез дөнья белән идарә итәрсез.
Искәрмәләр
[1] Сез гадәттә стартапларда гына ала торган кыйммәтле нәрсәләрнең берсе — бүленмәүчәнлек. Төрле эш төрләренең вакыт квантлары төрлечә була. Кулъязманы төзәтүче кешене, бәлки, җитештерүчәнлеккә зур зыян китермичә, һәр унбиш минут саен бүлдерергә мөмкиндер. Әмма хакерлык өчен вакыт кванты бик озын: мәсьәләне башыңа сеңдерү өчен генә дә бер сәгать вакыт кирәк булырга мөмкин. Шуңа күрә кадрлар бүлегеннән кемнеңдер сез тутырырга оныткан бланк турында шалтыратуы бик зур югалтуларга китерергә мөмкин.
Хакерлар сезнең сорауга җавап бирер өчен экраннан читкә борылганда нәкъ менә шуңа күрә сезгә ачуланып карыйлар. Аларның башларында кәгазьдән ясалган гигант йорт чайкалып тора.
Бүлдерелүнең ихтималы булуы гына да хакерларны катлаулы проектлар башлаудан туктата. Менә ни өчен алар төнлә эшләргә яраталар, һәм ни өчен бүлмәчекләрдә (кубиклларда) шәп программа язу мөмкин түгел диярлек (төнлә эшләүдән тыш).
Стартапларның зур өстенлекләренең берсе — аларда сезне бүлдерә торган кешеләр әлегә бөтенләй юк. Анда кадрлар бүлеге юк, димәк, бернинди бланк та, аның турында сезгә шалтыратучы кеше дә юк.
[2] Стартапта эшләүче кешеләрнең эре компанияләрдә эшләүчеләргә караганда 20 яки 30 тапкыр нәтиҗәлерәк була алуы турындагы фикер белән очрашкач, зур компанияләрнең җитәкчеләре табигый рәвештә: «Үземдә эшләүчеләрне шулай эшләргә ничек мәҗбүр итә алам?» — дип аптырарлар. Җавап гади: аларга моның өчен түләгез.
Эчке яктан күпчелек компанияләр коммунистик дәүләтләр кебек идарә ителә. Әгәр сез ирекле базарларга ышанасыз икән, нигә компаниягезне шундый базарга әйләндермәскә?
Гипотеза: Һәр хезмәткәргә алар тудырган байлыкка пропорциональ рәвештә түләнгәндә, компания максималь керемле булачак.
[3] Күптән түгел генә хәтта хөкүмәтләр дә акча белән байлык арасындагы аерманы аңлап бетерми иде. Адам Смит (Халыклар байлыгы, v:i) үзләренең «байлыгын» алтын яки көмеш чыгаруны тыю аша сакларга тырышкан берничә илне искә ала. Әмма алыш-биреш чарасының күбрәк булуы илне баетмый; әгәр сездә бер үк күләмдәге матди байлык артыннан куучы акча күбрәк булса, бердәнбер нәтиҗә — бәяләрнең үсүе булачак.
[4] «Байлык» сүзендә күп мәгънәләр бар, һәм аларның барысы да матди түгел. Мин монда аларның кайсысы чын булуы турында тирән фәлсәфи фикер йөртергә җыенмыйм. Мин «байлык» сүзенең бер конкрет, шактый техник мәгънәсе турында язам: кешеләр сезгә акча түләргә әзер булган нәрсә. Бу өйрәнү өчен бик кызыклы байлык төре, чөнки ул сезне ачлыктан саклый торган төр. Ә кешеләрнең сезгә нәрсә өчен акча бирәчәге сездән түгел, ә алардан тора.
Бизнес башлаганда, сатып алучылар үзегезгә ошаган нәрсәне тели дип уйлауга тайпылу бик җиңел. Интернет күбеге (Internet Bubble) чорында мин табигатьтә йөрергә яратканга күрә «outdoor portal» ачып ятучы бер хатын-кыз белән сөйләшкән идем. Сез табигатьтә йөрергә яратасыз икән, нинди бизнес башларга тиешсез дип уйлыйсыз? Ватылган каты дисклардан (hard disk) мәгълүматны торгызу бизнесын.
Нинди бәйләнеш бар монда? Бернинди дә бәйләнеш юк. Минем төп фикерем дә нәкъ менә шунда. Әгәр сез байлык тудырырга телисез икән (ачтан үлмәү дигән тар техник мәгънәдә), үзегезгә эшләргә ошаган нәрсәләргә нигезләнгән теләсә нинди планга бигрәк тә шик белән карарга тиешсез. Чөнки нәрсә кыйммәтле дигән сезнең карашыгыз нәкъ менә шул урында башка кешеләрнеке белән иң аз тәңгәл киләчәк.
[5] Гадәти машинаны реставрацияләгәндә, әйләнә-тирәлеккә аз гына зыян китереп, сез, мөгаен, башка һәрбер кешене микроскопик дәрәҗәдә ярлырак итәсездер. Экологик чыгымнарны исәпкә алырга кирәк булса да, алар байлык тудыруны нуль суммалы уенга әйләндерми. Мәсәлән, берәр детальнең винты чыкканлыктан ватылган машинаны төзәтсәгез, сез әйләнә-тирә мохиткә бернинди зыян салмыйча байлык тудырасыз.
[5b] Бу эссе Firefox барлыкка килгәнче язылган иде.
[6] Егерме яшьләр тирәсендә күп кеше үзен югалган һәм төшенке хис итә. Колледжда тормыш күпкә күңеллерәк булып күренгән иде. Әлбәттә, шулай булды да. Тышкы охшашлыкларга алданмагыз. Сез кунактан хезмәтчегә әйләндегез. Бу яңа дөньяда да күңел ачып була. Башка нәрсәләр белән беррәттән, сез хәзер «чит кешеләргә керү тыела» дип язылган ишекләр артына керә аласыз. Ләкин бу үзгәреш башта шок булып тоела, ә моны аңлап җиткермәсәгез — тагын да начаррак.
[7] Венчур инвесторлар (VC) бездән башка стартапка безнең программа тәэминатын кабатлау өчен күпме вакыт кирәк булыр дип сорагач, без аларга, мөгаен, беркайчан да булдыра алмаячаклар, дип җавап бирә идек. Миңа калса, бу безне гадикатлау яки ялганчы итеп күрсәтә иде.
[8] Технологияләрнең бер генә ачык уйлап табучысы булган очраклар сирәк. Шуңа күрә, кагыйдә буларак, сез берәр нәрсәнең (телефон, конвейер, самолет, электр лампасы, транзистор) «уйлап табучысын» беләсез икән, моның сәбәбе — аларның компаниясе бу ачыштан акча эшләгән һәм компаниянең PR-хезмәткәрләре бу тарихны тарату өчен тырышып эшләгән. Әгәр дә сез нәрсәне кем уйлап тапканын белмисез икән (автомобиль, телевизор, санак, реактив двигатель, лазер), димәк бөтен акчаны башка компанияләр эшләгән.
[9] Гомумән тормыш өчен бу яхшы план. Әгәр сезнең ике сайлавыгыз бар икән, кыенрагын сайлагыз. Йөгерергә чыгаргамы яисә өйдә утырып телевизор караргамы дип уйлыйсыз икән, йөгерергә чыгыгыз. Бу хәйләнең шулкадәр яхшы эшләвенең сәбәбе — сездә ике сайлау булып, берсе кыенрак икән, икенчесен карап торуыгызның бердәнбер сәбәбе — ялкаулык. Сез күңелегезнең төбендә нәрсә эшләү дөрес булуын беләсез инде, ә бу алым бары тик моны танырга гына мәҗбүр итә.
[10] Урта сыйныфның иң элек көчле үзәк хөкүмәтләре булмаган Төньяк Италиядә һәм Нидерланд төбәгендә (low countries) пәйда булуы, мөгаен, очраклы түгелдер. Бу ике төбәк үз вакытының иң бай төбәкләре булган һәм Яңарыш чоры цивилизациясе таралган игезәк үзәккә әверелгән. Әгәр алар хәзер бу рольне уйнамый икән, моның сәбәбе — АКШ кебек башка урыннар алар тапкан принципларга тугрырак булып калган.
[11] Бу чыннан да җитәрлек шарт булырга мөмкин. Ләкин алайса, ни өчен Сәнәгать инкыйлабы иртәрәк башла Packнмаган? Ике ихтимал (һәм бер-берсен инкарь итми торган) җавап: (a) Ул иртәрәк тә булган. Сәнәгать инкыйлабы бер-бер артлы барган берничә инкыйлабның берсе генә булган. (b) Чөнки урта гасыр шәһәрләрендә монополияләр һәм цех кагыйдәләре башта яңа җитештерү чараларының үсешен акрынайткан.
Бу эссегә фикер калдырыгыз.