«Күңелең тартҡан шөғөлдө һайлау» яҡшы фекерме, юҡмы икәне тураһында бәхәстәр бар. Ысынында иһә, был һорауға ябай ғына «эйе» йәки «юҡ» тип яуап биреү мөмкин түгел. Ҡайһы саҡта шулай эшләргә кәрәк, ҡайһы саҡта — юҡ, әммә «кәрәк» менән «кәрәкмәй» араһындағы сик бик ҡатмарлы. Дөйөм яуап биреүҙең берҙән-бер юлы — ошо сикте тикшереп сығыу.
Кешеләр был һорау тураһында һөйләшкәндә, һәр саҡ күҙ уңында тотолған «бының урынына» тигән төшөнсә була. Башҡа шарттар бер тигеҙ булғанда, ниңә һуң һеҙгә үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡлы булған нәмә менән шөғөлләнмәҫкә? Шуға күрә был һорауҙы ҡуйыу үҙе үк башҡа шарттарҙың тигеҙ түгеллеген һәм һеҙгә үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡ булған эш менән башҡа берәй нәмә, мәҫәлән, иң күп аҡса килтергән эш араһында һайлау яһарға тура килеүен аңлата.
Һәм, ысынлап та, төп маҡсатығыҙ аҡса эшләү булһа, ғәҙәттә үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡлы булған эш менән шөғөлләнергә мөмкинлегегеҙ булмаясаҡ. Кешеләр һеҙгә үҙегеҙ теләгән өсөн түгел, ә улар теләгәнде эшләгән өсөн аҡса түләй. Ләкин асыҡтан-асыҡ бер сығарылма бар: икегеҙ ҙә бер үк нәмәне теләгән осраҡ. Мәҫәлән, әгәр һеҙ футбол яратаһығыҙ һәм уны етерлек кимәлдә яҡшы уйнайһығыҙ икән, уны уйнаған өсөн һеҙгә бик күп аҡса түләй алалар.
Билдәһеҙ, футбол кеүек осраҡта уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы һеҙҙең файҙаға түгел, сөнки башҡа бик күп кешеләр ҙә футбол уйнарға ярата. Әммә был һеҙгә тырышып ҡарарға ярамай тигәнде аңлатмай. Барыһы ла һеҙҙең һәләтегеҙгә һәм күпме көс һалырға әҙер булыуығыҙға бәйле.
Үҙенсәлекле талғамығыҙ булғанда ихтималлыҡ ҙурыраҡ: һеҙгә яҡшы түләнгән һәм башҡа бик аҙ кеше яратҡан нәмә оҡшаған осраҡта. Мәҫәлән, Билл Гейтстың программа менән тәьмин итеү компанияһы менән идара итеүҙе ихлас яратҡаны күренеп тора. Ул күптәр яратҡан программалауҙы ғына түгел, тап клиенттар өсөн программалар яҙыуҙы яратҡан. Был ысынында ла бик үҙенсәлекле талғам, әммә әгәр ул һеҙҙә булһа, уға ирек биреп, ҙур табыш алырға мөмкин.
Хатта аҡса эшләүгә ысын интеллектуаль ҡыҙыҡһыныуы булған кешеләр ҙә бар. Был ябай ҡомһоҙлоҡтан айырыла. Улар берәй нәмәнең хаҡы дөрөҫ ҡуйылмағанын күрмәйенсә булдыра алмай һәм быға ҡарата берәй нәмә эшләмәй ҡала алмай. Улар өсөн был башватҡыс кеүек. [1]
Ысынында иһә, бында алдағы барлыҡ кәңәштәрҙе тамырынан үҙгәртерлек шул тиклем иҫ киткес сикке осраҡ бар. Әгәр һеҙ ысынлап та сиктән тыш ҙур суммала аҡса — йөҙҙәрсә миллион йәки хатта миллиардтарса доллар эшләргә теләһәгеҙ, үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡлы булған нәмә өҫтөндә эшләү бик файҙалы булып сыға. Бының сәбәбе — бындай эш ҡушҡан өҫтәмә дәртләндереү генә түгел, ә ғәйәт ҙур аҡса эшләүҙең юлы стартап башлауҙа булыуында, ә үҙеңә ҡыҙыҡлы булған өлкәлә эшләү — стартап идеяларын табыуҙың шәп ысулы.
Иң ҙур стартаптарҙың күбеһе, бәлки хатта күпселеге, нигеҙ һалыусыларҙың бары күңел асыу өсөн генә эшләгән проекттары булараҡ башланған. Apple, Google һәм Facebook барыһы ла ошолай башланды. Ни өсөн был законлылыҡ шул тиклем таралған? Сөнки иң яҡшы идеялар ғәҙәттә шул тиклем ғәҙәттән тыш була, хатта махсус рәүештә аҡса эшләү юлдарын эҙләһәгеҙ, уларҙы һис шикһеҙ күрмәй ҡалыр инегеҙ. Әгәр һеҙ йәш һәм технологияларҙы яҡшы беләһегеҙ икән, һеҙҙең аң аҫты инстинкттарығыҙ — нимә өҫтөндә эшләү ҡыҙыҡ булыр ине тигән тойомлауығыҙ — нимәне төҙөргә кәрәклеге менән бик яҡшы тап килә.
Шулай итеп, аҡса эшләүҙә үҙенә күрә бер «уртаса аҡыллылар түбәһе» бар. Әгәр һеҙгә күп аҡса кәрәкмәһә, үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡ булған теләһә ниндәй эш менән шөғөлләнә алаһығыҙ; әгәр уртаса ғына байығырға теләһәгеҙ, ғәҙәттә быға мөмкинлегегеҙ булмай; әгәр ҙә сиктән тыш бай булырға теләһәгеҙ, өҫтәүенә йәш һәм технологияларҙы яҡшы аңлаһағыҙ, үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡлы булған нәмә өҫтөндә эшләү тағы ла шәп фекергә әйләнә.
Әгәр нимә теләгәнегеҙҙе аныҡ белмәһәгеҙ нисек булыр? Әгәр аҡса эшләү фекере һеҙҙе ылыҡтырһа, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер эш төрҙәре башҡаларға ҡарағанда нығыраҡ оҡшаһа, әммә был теләктәрҙең береһе лә өҫтөнлөк итмәһә ни эшләргә? Бындай тигеҙлекте нисек хәл итергә?
Бында төп мәсьәлә — бындай бәйләнештәрҙең тышҡы яҡтан ғына тигеҙ булып күренеүен аңлау. Ҡыҙыҡһыныуҙарығыҙ артынан барыу һәм аҡса эшләү араһында һайлау ауыр булғанда, был бер ҡасан да үҙегеҙҙе һәм һайлаған эш төрҙәрегеҙҙе тулыһынса белеп, варианттарҙың камил рәүештә тиңләшеүенән килеп сыҡмай. Ҡайһы юлды һайларға белмәй тораһығыҙ икән, был һәр саҡ тиерлек мәғлүмәтһеҙлектән була. Ысынында иһә, һеҙ ғәҙәттә бер юлы өс төрлө белмәүсәнлектән яфаланаһығыҙ: һеҙгә нимә бәхет килтереүен, төрлө эш төрҙәренең ысынында ниндәй булыуын һәм уларҙы ни тиклем яҡшы башҡара алыуығыҙҙы белмәйһегеҙ. [2]
Ниндәйҙер мәғәнәлә был белмәүсәнлекте ғәфү итергә була. Был нәмәләрҙе алдан күреү йыш ҡына ауыр, һәм быны эшләргә кәрәклеген һеҙгә бер кем дә әйтмәй ҙә. Әгәр маҡсатҡа ынтылыусан булһағыҙ, һеҙгә колледжға барырға кәрәк тип әйтәләр, һәм был яҡшы кәңәш, әммә ғәҙәттә барыһы ла ошоноң менән тамамлана. Нимә өҫтөндә эшләргә кәрәклеген нисек асыҡларға, йәки бының ни тиклем ауыр булыуын һеҙгә бер кем дә төшөндөрмәй.
Билдәһеҙлек алдында нимә эшләргә? Күберәк билдәлелек алырға. Бының иң яҡшы ысулы — үҙегеҙгә ҡыҙыҡлы булған нәмәләр өҫтөндә эшләп ҡарауҙыр. Был һеҙгә уларҙың ни дәрәжәлә ҡыҙыҡлы булыуы, уларҙы ни тиклем яҡшы башҡара алыуығыҙ һәм улар ҙур маҡсаттар өсөн күпме мөмкинлек биреүе тураһында күберәк мәғлүмәт бирәсәк.
Көтмәгеҙ. Нимә өҫтөндә эшләргә икәнен хәл итеү өсөн колледж тамамланғанды көтмәгеҙ. Хатта колледж ваҡытындағы практикаларҙы ла көтмәгеҙ. Берәй «x» эше менән шөғөлләнеү өсөн мотлаҡ «x» буйынса рәсми эш табыу кәрәкмәй; йыш ҡына уны ниндәйҙер кимәлдә үҙ аллы башлап ебәрергә була. Нимә өҫтөндә эшләргә икәнен асыҡлау йылдар талап итә торған мәсьәлә булғанлыҡтан, уны ни тиклем иртәрәк башлаһағыҙ, шул тиклем яҡшыраҡ.
Төрлө эш төрҙәрен баһалауҙың бер файҙалы алымы — хеҙмәттәштәрегеҙҙең кем буласағына ҡарау. Һеҙ кем менән эшләһәгеҙ, шуға оҡшап барасаҡһығыҙ. Һеҙ шул кешеләргә оҡшарға теләйһегеҙме?
Ысынлап та, төрлө эш төрҙәренең холҡондағы айырма башҡаларҙың да һеҙҙең кеүек үк ҡарарҙар алдында тороуы арҡаһында тағы ла көсәйә. Әгәр берәй эш төрөн башлыса яҡшы түләнгәне өсөн генә һайлаһағыҙ, эргәгеҙҙә тап ошо уҡ сәбәп менән уны һайлаған кешеләр буласаҡ, һәм был уны ситтән күренгәнгә ҡарағанда ла нығыраҡ йәнде көйҙөргөс итәсәк. Әгәр инде ихлас ҡыҙыҡһынған эште һайлаһағыҙ, һеҙҙе күбеһенсә ошо эш менән ихлас ҡыҙыҡһынған кешеләр уратып аласаҡ, һәм был тағы ла күберәк илһам бирәсәк. [3]
Билдәһеҙлек шарттарында эшләргә мөмкин булған тағы бер нәмә — билдәһеҙлеккә бирешмәй торған һайлауҙар яһау. Ни эшләргә кәрәклегенә ни тиклем аҙыраҡ ышанһағыҙ, киләсәктә күберәк варианттар ҡалдырған юлдарҙы һайлау шул тиклем мөһимерәк. Мин быны «елгә ҡаршы барыу» тип атайым. Мәҫәлән, математикамы әллә иҡтисадмы икәнен белмәһәгеҙ, математиканы һайлағыҙ; математика иҡтисадҡа ҡарағанда елгә ҡаршыраҡ тора, сөнки һуңыраҡ математиканан иҡтисадҡа күсеү иҡтисадтан математикаға күсеүгә ҡарағанда күпкә еңелерәк буласаҡ.
Шулай ҙа үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡлы булған эш менән шөғөлләнергә кәрәкме, юҡмы икәнен еңел генә әйтеп булған бер осраҡ бар: әгәр һеҙ бөйөк эш башҡарырға теләһәгеҙ. Был бөйөк эш башҡарыу өсөн етерлек шарт түгел, әммә мотлаҡ шарт.
«Күңелең тартҡан шөғөлдө һайлау» тураһындағы кәңәштәрҙә һайлап алыу яңылышлығы бик күп, һәм бының сәбәбе лә ошонда. Бындай кәңәштәрҙең күбеһе киң танылған уңышлы кешеләрҙән килә, әгәр данлыҡлы уңышҡа өлгәшкән кешенән быны нисек эшләгәнен һораһағыҙ, уларҙың күбеһе үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡлы булған эш өҫтөндә эшләргә кәрәк, тип әйтәсәк. Һәм был ысынында ла дөрөҫ.
Был уның һәр кем өсөн дөрөҫ кәңәш булыуын аңлатмай. Һәр кем дә бөйөк эш башҡара алмай, йәки быны теләмәй. Әммә әгәр һеҙ быны теләһәгеҙ, үҙегеҙгә иң ҡыҙыҡлы булған эш менән шөғөлләнергәме, юҡмы тигән ҡатмарлы һорау ябайлаша. Яуап — эйе. Бөйөк эштең тамыры — үҙенә күрә бер ҙур маҡсатлы ҡыҙыҡһыныусанлыҡ, ә уны яһалма рәүештә булдырып булмай.
Иҫкәрмәләр
[1] Был миҫалдар иҡтисади тигеҙһеҙлек ниндәйҙер боҙоҡлоҡтоң йәки ғәҙелһеҙлектең дәлиле булырға тейеш тип иҫәпләүҙең ни өсөн хата булыуын күрһәтә. Төрлө кешеләрҙең ҡыҙыҡһыныуҙары төрлөсә булыуы һәм ҡайһы бер ҡыҙыҡһыныуҙарҙың башҡаларға ҡарағанда күпкә күберәк аҡса килтереүе аңлашылып тора, шулай булғас, ҡайһы бер кешеләрҙең башҡаларға ҡарағанда күпкә байыраҡ булып китеүе нисек инде аңлашылмаҫҡа тейеш? Ҡайһы берәүҙәр корпоратив программалар яҙырға, ә башҡалар оҫтаханала көршәк яһарға яратҡан донъяла иҡтисади тигеҙһеҙлек — тәбиғи һөҙөмтә.
[2] Ҡыҙыҡһыныуҙар араһында һайлау яһау ауырлығы — бөтөнләй башҡа мәсьәлә. Был һәр саҡ мәғлүмәтһеҙлектән түгел. Был йыш ҡына үҙенән-үҙе ҡатмарлы. Мин әле лә быны эшләүҙә ҡыйынлыҡ кисерәм.
[3] Был мәсьәләлә кешеләрҙең һүҙенә һәр саҡ ышанып етмәҫкә мөмкин. Сөнки үҙеңә ҡыҙыҡ булған эш менән шөғөлләнеү аҡсаға ынтылыуға ҡарағанда абруйлыраҡ һанала, башлыса аҡса артынан ҡыуған кешеләр йыш ҡына үҙ эштәре менән ысынында ҡарағанда нығыраҡ ҡыҙыҡһыныуҙарын раҫлаясаҡ. Бындай раҫлауҙарҙы тикшереүҙең бер юлы — түбәндәге уй-фекер тәжрибәһен үткәреү: әгәр уларҙың эшенә аҡса аҙ түләнһә, улар буш ваҡыттарында ошо эш менән шөғөлләнеү өсөн көндөҙ башҡа берәй эш менән шөғөлләнер инеме? Күп кенә математиктар, ғалимдар һәм инженерҙар шулай эшләр ине. Тарихҡа ҡараһаҡ, күптәр шулай эшләгән дә. Әммә инвестиция банкирҙарының күбеһе шулай эшләр ине тип уйламайым.
Был уй-фекер тәжрибәһе шулай уҡ университет бүлектәрен (кафедраларын) айырыу өсөн дә файҙалы.
Был мәҡәләнең ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Пол Бакхайтҡа, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа, Хардж Таггарға һәм Гарри Танға рәхмәт белдерәм.