«Күңелең тарткан эш артыннан бару» яхшы фикерме, юкмы дигән сорау тирәсендә бәхәсләр бар. Чсынында бу сорауга гади генә «әйе» яки «юк» дип җавап бирү мөмкин түгел. Кайвакыт кирәк, ә кайвакыт кирәкми, ләкин «кирәк» белән «кирәкми» арасындагы чик бик катлаулы. Гомуми җавап бирүнең бердәнбер юлы — бу чикнең каян үткәнен ачыклау.
Кешеләр бу сорау турында сөйләшкәндә, анда һәрвакыт күздә тотылган бер «моның урынына» дигән нәрсә була. Башка бөтен шартлар тигез булса, нигә соң сиңа үзеңне иң кызыксындырган нәрсә белән шөгыльләнмәскә? Димәк, бу сорауны күтәрү үзе үк барлык шартларның тигез түгеллеген һәм сиңа үзеңне иң кызыксындырган нәрсә белән башка берәр нәрсә, мәсәлән, иң күп акча түләнә торган эш арасында сайларга туры киләчәген аңлата.
Һәм чыннан да, төп максатың акча эшләү булса, гадәттә сине иң кызыксындырган нәрсә белән шөгыльләнергә синең мөмкинлегең булмый. Кешеләр сиңа үзләре теләгән нәрсәне эшләгән өчен акча түли, син үзең теләгәнне түгел. Ләкин ачык бер чыгарма бар: икегез дә бер үк нәрсәне теләгәндә. Мәсәлән, син футболны яратсаң һәм аны яхшы уйнасаң, аны уйнаган өчен сиңа бик күп түләргә мөмкиннәр.
Әлбәттә, футбол кебек очракта синең уңышка ирешү ихтималың түбән, чөнки аны уйнарга яратучы башка кешеләр дә бик күп. Ләкин бу бөтенләй тырышып карамаска кирәк дигән сүз түгел. Барысы да синең сәләтеңә һәм никадәр тырышып эшләргә әзер булуыңа бәйле.
Синең гадәти булмаган зәвыгың булганда, уңыш ихтималы югарырак: син яхшы акча китерә торган һәм башка бик азларга ошый торган нәрсәне яратканда. Мәсәлән, Билл Гейтсның программа тәэминаты компаниясе белән җитәкчелек итүне чыннан да яратканы аңлашыла. Ул күпләр яратканча программалаштыруны гына яратмаган. Ул нәкъ менә клиентлар өчен программалар язуны яраткан. Бу чыннан да бик сәер зәвык, ләкин ул синдә бар икән, аңа ирек биреп, син бик күп акча эшли аласың.
Хәтта акча эшләүгә карата чын интеллектуаль кызыксынуы булган кешеләр дә бар. Бу гади комсызлыктан аерылып тора. Алар ниндидер нәрсәнең хакы дөрес куелмаганын сизми кала алмыйлар һәм моңа карата берәр нәрсә эшләмичә түзә алмыйлар. Бу алар өчен башваткыч кебек. [1]
Чсынында монда алдагы барлык киңәшләрне бөтенләй киресенә борып куя торган шундый гаҗәеп бер үзенчәлекле очрак бар. Әгәр син чыннан да бик зур акча эшләргә теләсәң — йөзләрчә миллион яки хәтта миллиардларча доллар — үзеңне иң кызыксындырган нәрсә белән шөгыльләнү бик файдалы булып чыга. Моның сәбәбе моннан алган өстәмә дәрттә генә түгел, ә бик зур акча эшләүнең юлы стартап ачуда булуында, ә үзеңне кызыксындырган нәрсә өстендә эшләү — ул стартап идеяләрен табуның искиткеч юлы.
Иң эре стартапларның күбесе, бәлки хәтта күпчелеге, нигез салучылар күңел ачу өчен башлап җибәргән проектлар булган. Apple, Google һәм Facebook барысы да шулай башланган. Ни өчен бу калып шулкадәр таралган? Чөнки иң яхшы идеяләр шулкадәр гадәти булмаган була ки, аңлы рәвештә акча эшләү юлларын эзләсәң, син аларны күрми үтеп китәр идең. Әгәр син яшь булсаң һәм технологияләрне яхшы белсәң, нәрсә өстендә эшләү кызык булыр иде дигән синең аң асты инстинктларың төзергә кирәк булган нәрсәләр белән бик яхшы туры килә.
Шулай итеп, акча эшләүдә «урта акыллылар пигы» кебек нәрсә бар. Әгәр күп акча эшләргә кирәкмәсә, үзеңне нәрсә иң нык кызыксындыра, шуның белән шөгыльләнә аласың; әгәр уртача бай булырга теләсәң, гадәттә моңа мөмкинлегең җитми; ләкин син гаять бай булырга теләсәң, һәм син яшь булып, технологияләрне яхшы белсәң, үзеңне иң нык кызыксындырган нәрсә белән шөгыльләнү кабат яхшы фикергә әйләнә.
Әгәр нәрсәне теләгәнеңә төгәл ышанмасаң, нишләргә? Әгәр акча эшләү уе сине җәлеп итсә һәм кайбер эш төрләре башкаларга караганда кызыграк тоелса, ләкин бу кызыксынуларның берсе дә өстенлек итмәсә, нишләргә? Бер-берсенә тиң булганда сайлауны ничек ясарга?
Мондагы төп мәсьәлә — мондый тигезлекнең бары тик тышкы гына булуын аңлау. Кызыксынуларың артыннан бару белән акча эшләү арасында сайлау авыр булганда, бу беркайчан да үзеңне һәм син сайлаган эш төрләрен камил белгәнлектән, һәм вариантлар тулысынча тигез булганлыктан түгел. Кайсы юлны сайларга белмәгәндә, бу һәрвакыт диярлек белмәү аркасында килеп чыга. Чсынында син гадәттә берьюлы өч төрле белмәүдән интеккән буласың: нәрсә сине бәхетле итәчәген, төрле эшләрнең чсынында нинди икәнен яки аларны никадәр яхшы башкара алачагыңны белмисең. [2]
Бер караганда, бу белмәүне гафу итәргә була. Мондый нәрсәләрне алдан чамалау еш кына кыен, һәм моны эшләргә кирәклеге турында беркем дә әйтми. Әгәр максатчан булсаң, сиңа көллияткә барырга кушалар, һәм үз чигендә бу яхшы киңәш, ләкин эш гадәттә шуның белән бетә. Беркем дә нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген ничек ачыкларга икәнен яки моның никадәр кыен булырга мөмкинлеген әйтми.
Билгесезлек каршында нишләргә? Күбрәк билгелелек тупларга. Һәм, мөгаен, моның иң яхшы юлы — үзеңне кызыксындырган нәрсәләр белән шөгыльләнеп карау. Бу сиңа алар белән никадәр кызыксынуың, аларны никадәр яхшы булдыра алуың һәм аларның синең максатларың өчен никадәр киңлек бирүе турында күбрәк мәгълүмат бирәчәк.
Көтмәгез. Нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген ачыклау өчен көллият тәмамланганчы көтмәгез. Хәтта көллият вакытындагы стажировкаларны да көтмәгез. Ниндидер х өстендә эшләү өчен, һичшиксез, х белән шөгыльләнә торган эшкә урнашырга кирәк түгел; еш кына аны ниндидер формада үзең генә дә башлый аласың. Һәм нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген ачыклау — еллар буе чишелергә мөмкин булган мәсьәлә, шуңа күрә никадәр иртәрәк башласаң, шулкадәр яхшырак.
Төрле эшләрне бәяләү өчен файдалы бер алым — хезмәттәшләреңнең кемнәр булачагына карау. Син кем белән эшләсәң, шуңа охшап барачаксың. Синең шушы кешеләргә охшыйсың киләме?
Чыннан да, төрле эшләр арасындагы холкый аерма һәркемнең синең кебек үк сайлау алдында торуы белән тагын да көчәя. Әгәр берәр эш төрен нигездә аңа яхшы түләнгәнгә күрә сайласаң, сине нәкъ менә шул сәбәп белән сайлаган башка кешеләр уратып алачак, һәм бу эшне читтән караганда күренгәннән дә күбрәк җансыз итәчәк. Әгәр син чын күңелдән кызыксынган эшне сайласаң, сине күбесенчә аның белән чын ихласлыктан кызыксынган башка кешеләр уратып алачак, һәм бу өстәмә илһам бирәчәк. [3]
Билгесезлек каршында эшләнә торган тагын бер нәрсә — билгесезлеккә чыдамлы сайлаулар ясау. Нәрсә эшләргә кирәклегенә никадәр азрак ышансаң, киләчәктә сиңа күбрәк мөмкинлекләр бирә торган вариантларны сайлау шулкадәр мөһимрәк. Мин моны «җилгә каршы тору» дип атыйм. Әгәр син, мәсәлән, математиканымы яки икътисаднымы төп белгечлек итеп сайларга икәнен белмәсәң, математиканы сайла; математика икътисадка караганда «җилгә каршы югарырак» урнашкан, чөнки соңрак математикадан икътисадка күчү икътисадтан математикага күчүгә караганда җиңелрәк булачак.
Ләкин сине иң кызыксындырган нәрсә өстендә эшләргә кирәкме-юкмы икәнен әйтү җиңел булган бер очрак бар: әгәр син бөек эш башкарырга теләсәң. Бу бөек эш эшләү өчен җитәрлек шарт түгел, ләкин ул мәҗбүри шарт.
«Күңелең тарткан эш артыннан бару» турындагы киңәшләрдә сайлап алу хатасы (selection bias) бик күп, һәм сәбәбе дә нәкъ менә шунда. Мондый киңәшләрнең күбесе зур уңышка ирешкән танылган кешеләрдән килә, һәм әгәр син уңышка ирешкән танылган кешедән аның үз эшләгәнен ничек эшләвен сорасаң, күпчелеге сиңа үзеңне иң кызыксындырган нәрсә белән шөгыльләнергә кирәк, дип әйтәчәк. Һәм бу чыннан да дөрес.
Бу аның һәркем өчен дөрес киңәш булуын аңлатмый. Һәркем дә бөек эш башкара алмый, яки моны теләми дә. Ләкин әгәр син моны телисең икән, үзеңне иң кызыксындырган нәрсә өстендә эшләргәме-юкмы дигән катлаулы сорау гадигә әйләнә. Җавап — әйе. Бөек эшнең тамыры — ниндидер амбицияле кызыксынучанлык, һәм аны ясалма рәвештә бар кылып булмый.
Искәрмәләр
[1] Бу мисаллар ни өчен икътисади тигезсезлекне ниндидер җимереклек яки гаделсезлек билгесе дип уйлау хата булуын күрсәтә. Төрле кешеләрнең кызыксынулары төрле икәне һәм кайбер кызыксынуларның башкаларга караганда күбрәк акча китергәне ачык, шуннан соң кайбер кешеләрнең башкаларга караганда күпкә баерак булып китүе ничек инде ачык булмасын? Кайбер кешеләр корпоратив программа тәэминаты язарга, ә башкалар остаханәдә чүлмәк ясарга яраткан дөньяда икътисади тигезсезлек — табигый нәтиҗә.
[2] Кызыксынулар арасында сайлау авырлыгы — бөтенләй башка нәрсә. Бу һәрвакыт белмәүдән генә түгел. Бу еш кына үз асылы белән кыен. Мин үзем дә моны эшләүдә әлегә кадәр кыенлык кичерәм.
[3] Кешеләрнең бу турыдагы сүзләренә һәрвакыт ышанып бетеп булмый. Акча өчен эшләүгә караганда үзеңне кызыксындырган нәрсә өстендә эшләү абруйлырак булганлыктан, нигездә акча өчен эшләүче кешеләр еш кына үз эшләренә чынлыктагыдан күбрәк кызыксынулары бар дип раслыйлар. Мондый раслауларны тикшерүнең бер юлы — түбәндәге фикерләү экспериментын үткәрү: әгәр аларның эшенә яхшы түләнмәсә, алар бу эшне буш вакытларында башкару өчен бүтән көндәлек эшкә урнашырлар идеме? Күп кенә математиклар, галимнәр һәм инженерлар риза булыр иде. Тарихта күпләр шулай эшләгән дә. Ләкин инвестиция банкирлары арасында моңа риза булучыларның шулкадәр үк күп булуына ышанмыйм.
Бу фикерләү эксперименты университет бүлекләрен бер-берсеннән аеру өчен дә файдалы.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквелл, Пол Бакхайт, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Хардж Таггар һәм Гарри Танга рәхмәт.