«Құштарлығыңның соңынан еру» дұрыс па, жоқ па деген тақырыпта пікірталастар көп. Негізінде, бұл сұраққа қарапайым ғана «иә» немесе «жоқ» деп жауап беру мүмкін емес. Кейде солай істеу керек, кейде істемеу керек, бірақ «керек» пен «керек еместің» аражігі өте күрделі. Оған жалпылама жауап берудің жалғыз жолы — сол шекараны анықтап көру.
Адамдар бұл мәселені сөз еткенде, әрдайым «соның орнына» деген тұспал болады. Басқа жағдайлардың бәрі тең болса, сізді ең қатты қызықтыратын нәрсемен неге айналыспасқа? Сондықтан бұл сұрақтың қойылуының өзі басқа жағдайлардың тең емес екенін және өзіңізді ең көп қызықтыратын іс пен басқа бір нәрсенің, мысалы, ең көп табыс әкелетін істің арасында таңдау жасауға тура келетінін білдіреді.
Расында да, егер басты мақсатыңыз ақша табу болса, әдетте өзіңізге ең қызықты нәрсемен айналысуға мүмкіндігіңіз бола бермейді. Адамдар сізге өздері қалаған нәрсені істегеніңіз үшін ақша төлейді, сіздің қалағаныңыз үшін емес. Бірақ мұның анық бір ерекшелігі бар: ол екеуіңіз де бір нәрсені қалаған кезде орын алады. Мысалы, егер сіз футболды жақсы көрсеңіз және оны жеткілікті деңгейде жақсы ойнай алсаңыз, ойнағаныңыз үшін өте көп ақша ала аласыз.
Әрине, футбол сияқты жағдайда мүмкіндік сіздің пайдаңызда болмайды, өйткені басқа да өте көп адам оны ойнағанды жақсы көреді. Дегенмен, бұл тырысып көрудің қажеті жоқ дегенді білдірмейді. Барлығы қабілетіңіздің деңгейіне және қаншалықты жан сала еңбек етуге дайын екеніңізге байланысты.
Ал талғамыңыз ерекше болған жағдайда мүмкіндігіңіз әлдеқайда жоғары: яғни жақсы табыс әкелетін және басқалар сирек ұнататын нәрсені жақсы көрсеңіз. Мысалы, Билл Гейтстің бағдарламалық жасақтама компаниясын басқаруды шын жүректен жақсы көргені анық. Ол жай ғана көптеген адамдар сияқты бағдарламалауды ұнатып қана қойған жоқ. Ол клиенттер үшін бағдарламалық жасақтама жазуды ұнатты. Бұл шынымен де өте сирек кездесетін талғам, бірақ сізде мұндай қасиет болса, сол қалауыңызды іске асыру арқылы қомақты қаржы таба аласыз.
Тіпті ақша табуға шынайы интеллектуалдық қызығушылығы бар адамдар да кездеседі. Бұл жай ғана ашкөздіктен бөлек нәрсе. Олар бір нәрсенің бағасы бұрыс қойылғанын байқамай қала алмайды және оған қатысты бірдеңе істемей тұра алмайды. Бұл олар үшін басқатырғыш сияқты. [1]
Шын мәнінде, бұл жерде алдыңғы айтылған барлық кеңестің астаң-кестеңін шығаратын таңғаларлық бір ерекше жағдай бар. Егер сіз шынымен де орасан зор көлемде ақша — жүздеген миллион немесе тіпті миллиардтаған доллар тапқыңыз келсе, өзіңізді ең қатты қызықтыратын нәрсемен айналысу өте пайдалы болып шығады. Мұның себебі осы істі істеуден алатын қосымша ынтаңызда емес, шын мәнінде өте көп ақша табудың жолы — стартап бастау, ал өзіңізді қызықтыратын нәрсемен айналысу — стартап идеяларын табудың тамаша тәсілі.
Ең ірі стартаптардың көпшілігі, тіпті басым бөлігі дерлік, негізін қалаушылардың жай ғана қызық үшін жасаған жобалары ретінде басталған. Apple, Google және Facebook-тің бәрі дәл осылай басталды. Бұл үрдіс неліктен соншалықты жиі кездеседі? Өйткені ең керемет идеялар қалыптан соншалықты тыс болып келетіндіктен, егер сіз тек саналы түрде ақша табудың жолдарын іздеп жүрсеңіз, оларды байқамай қалар едіңіз. Ал егер сіз жас әрі технологияға икемді болсаңыз, сіздің ненімен айналысу қызық болар еді деген бейсаналы түйсіктеріңіз шын мәнінде нені жасау қажет екендігімен өте жақсы үйлеседі.
Яғни ақша табу мәселесінде ортаңқолдар шыңы (midwit peak) тәрізді нәрсе бар. Егер сізге аса көп ақша табудың қажеті болмаса, өзіңізді ең қатты қызықтыратын кез келген нәрсемен айналыса аласыз; егер орташа дәулетті болғыңыз келсе, әдетте бұған мүмкіндігіңіз бола бермейді; бірақ егер супер-бай болғыңыз келсе, әрі жас және технологияға мықты болсаңыз, өзіңізді ең қатты қызықтыратын нәрсемен айналысу қайтадан жақсы идеяға айналады.
Ал егер не қалайтыныңызға сенімді болмасаңыз ше? Егер ақша табу идеясы да қызықтырып, әрі кейбір жұмыс түрлері басқаларына қарағанда көбірек тартып, бірақ ешқайсысы басым түспесе ше? Мұндай тең түскен жағдайда таңдауды қалай жасайсыз?
Бұл жердегі басты мәселе — мұндай теңдіктің тек сырт көзге ғана солай көрінетінін түсіну. Өз қызығушылығыңыздың соңынан еру мен ақша табудың арасында таңдау жасау қиынға соқса, бұл ешқашан өзіңізді және таңдау алдында тұрған жұмыс түрлерін толық білетіндігіңізден әрі нұсқалардың мінсіз теңдестірілгендігінен емес. Қай жолды таңдау керектігін шеше алмасаңыз, бұл әрдайым дерлік білместіктен болады. Шын мәнінде, сіз әдетте білместіктің бірден үш түрінен зардап шегесіз: сізді не бақытты ететінін, әртүрлі жұмыс түрлерінің іс жүзінде қандай болатынын немесе оларды қаншалықты жақсы істей алатыныңызды білмейсіз. [2]
Белгілі бір мағынада, бұл білместікті кешіруге болады. Мұндай нәрселерді алдын ала болжау көбінесе қиын, әрі ешкім сізге мұны білу керектігін айтпайды да. Егер талабыңыз зор болса, сізге колледжге түсу керек деп айтады, және бұл кеңес белгілі бір деңгейге дейін дұрыс та, бірақ бәрі әдетте осымен шектеледі. Немен айналысу керектігін қалай анықтау керектігін немесе мұның қаншалықты қиын болуы мүмкін екенін ешкім айтпайды.
Белгісіздікке тап болғанда не істеу керек? Белгілілікті көбейту керек. Және мұны істеудің ең жақсы жолы — өзіңізді қызықтыратын нәрселермен айналысып көру шығар. Бұл оларға қаншалықты қызығатыныңыз, оларды қаншалықты жақсы істей алатыныңыз және олар сіздің талап-тілегіңізге қаншалықты өріс бере алатыны туралы көбірек ақпарат алуға мүмкіндік береді.
Күтпеңіз. Немен айналысу керектігін анықтау үшін колледждің бітуін күтпеңіз. Тіпті колледжде оқып жүргенде тағылымдамаларды да күтпеңіз. Қандай да бір «х» ісімен айналысу үшін міндетті түрде сол «х» саласында жұмыс істеу шарт емес; көбінесе оны белгілі бір түрде өзіңіз бастап кете аласыз. Және немен айналысу керектігін анықтау — шешілуі жылдарға созылуы мүмкін мәселе болғандықтан, неғұрлым ерте бастасаңыз, соғұрлым жақсы.
Жұмыстың әртүрлі түрлерін бағалаудың бір пайдалы айласы — болашақ әріптестеріңіздің кім болатынына қарау. Сіз кіммен бірге жұмыс істесеңіз, соған ұқсайтын боласыз. Сіз сол адамдарға ұқсағыңыз келе ме?
Шынында да, әртүрлі жұмыс түрлерінің арасындағы сипат айырмашылығы басқалардың да дәл сіз сияқты шешімдерге тап болып отырғандығынан одан сайын күшейе түседі. Егер сіз жұмыс түрін негізінен оның жалақысының жақсылығы үшін таңдасаңыз, айналаңызда дәл осы себеппен таңдаған басқа адамдар болады, және бұл оны сырт көзге қарағандағыдан да бетер жанға бататын іске айналдырады. Ал егер сіз шынайы қызығатын жұмысты таңдасаңыз, айналаңызда көбінесе оған шынайы қызығатын адамдар болады, және бұл оны ерекше шабыттандырады. [3]
Белгісіздікке тап болғанда істейтін тағы бір нәрсе — белгісіздікке төтеп бере алатын таңдаулар жасау. Не істеу керектігіне сеніміңіз неғұрлым аз болса, болашақта сізге көбірек таңдау мүмкіндігін беретін нұсқаларды таңдау соғұрлым маңыздырақ болады. Мен мұны «желдің өтінде қалу» (staying upwind) деп атаймын. Мысалы, математиканы ма, әлде экономиканы ма мамандық ретінде таңдау керектігіне сенімсіз болсаңыз, математиканы таңдаңыз; математика экономикаға қарағанда «желдің өтінде» орналасқан, яғни кейінірек математикадан экономикаға ауысу, экономикадан математикаға ауысуға қарағанда оңайырақ болады.
Дегенмен, сізді ең қатты қызықтыратын нәрсемен айналысу керек пе, жоқ па дегенді айту оңай болатын бір ғана жағдай бар: егер сіз ұлы іс тындырғыңыз келсе. Бұл ұлы іс тындыру үшін жеткілікті шарт емес, бірақ қажетті шарт болып табылады.
«Құштарлығыңның соңынан еру» туралы кеңестерде іріктеу қателігі (selection bias) өте көп, және мұның себебі де осында. Мұндай кеңестердің көпшілігі аты шыққан табысты адамдардан келеді, және егер сіз әйгілі табысты адамнан қол жеткізгеніне қалай жеткенін сұрасаңыз, олардың көпшілігі өзіңізді ең қатты қызықтыратын нәрсемен айналысуыңыз керек екенін айтады. Және бұл іс жүзінде рас.
Бұл оның барлығына бірдей дұрыс кеңес екенін білдірмейді. Әркім бірдей ұлы іс тындыра алмайды немесе оны қаламайды да. Бірақ егер сіз шынымен соны қаласаңыз, өзіңізді ең қатты қызықтыратын нәрсемен айналысу керек пе, жоқ па деген күрделі сұрақ қарапайым болып қалады. Жауабы — иә. Ұлы істің түп-тамыры — өршіл құмарлықтың бір түрі, ал оны жасанды түрде жасай алмайсыз.
Ескертпелер
[1] Бұл мысалдар экономикалық теңсіздікті қандай да бір бұзылудың немесе әділетсіздіктің дәлелі деп есептеудің неліктен қате екенін көрсетеді. Әртүрлі адамдардың қызығушылықтары әртүрлі болатыны және кейбір қызығушылықтардың басқаларға қарағанда әлдеқайда көп ақша әкелетіні анық нәрсе, ендеше кейбір адамдардың басқаларға қарағанда әлдеқайда бай болып шығатыны қалайша анық болмасын? Кейбір адамдар корпоративтік бағдарламалық жасақтама жазуды ұнататын, ал басқалары шеберханалық қыш бұйымдарын жасауды ұнататын әлемде экономикалық теңсіздік — табиғи нәтиже.
[2] Қызығушылықтар арасында таңдау жасаудың қиындығы — басқа мәселе. Бұл әрдайым білместіктен бола бермейді. Ол көбінесе табиғатынан күрделі. Менің өзіме әлі күнге дейін мұны істеу қиынға соғады.
[3] Бұл мәселеде адамдардың сөзіне әрдайым сене беруге болмайды. Ақшаның жетегінде кетуден гөрі өзіңді қызықтыратын нәрселермен айналысу абыройлырақ болып көрінетіндіктен, негізінен ақшаның жетегінде жүрген адамдар өз жұмысына іс жүзіндегісінен гөрі көбірек қызығатынын жиі алға тартады. Мұндай мәлімдемелерді тексерудің бір жолы — мынадай ой экспериментін жасап көру: егер олардың жұмысы жақсы төленбесе, олар бос уақытында сол іспен айналысу үшін күндіз басқа жұмыста істер ме еді? Көптеген математиктер, ғалымдар мен инженерлер сөйтер еді. Тарихта көбі солай істеген де. Бірақ соншалықты көп инвестициялық банкирлердің солай істейтініне сенбеймін.
Бұл ой эксперименті университеттік кафедраларды бір-бірінен ажырату үшін де пайдалы.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге (Trevor Blackwell), Пол Бакхайтқа (Paul Buchheit), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston), Роберт Морриске (Robert Morris), Хардж Таггарға (Harj Taggar) және Гарри Танға (Garry Tan) алғыс айтамын.