Бер нисә көн элек мин үҙемде 25 йыл буйы ҡыҙыҡһындырған бер нәмәне аңланым: аҡыллылыҡ (зирәклек) менән зиһенлелек араһындағы бәйләнеш. Зирәк, ләкин артыҡ аҡыллы булмаған кешеләрҙең күплегенә ҡарап, уларҙың бер үк нәмә түгел икәнен һәр кем күрә ала. Шулай ҙа зиһен менән аҡыл бәйле кеүек. Нисек?
Аҡыллылыҡ (зирәклек) нимә ул? Мин быны бик күп төрлө хәлдәрҙә нисек эш итергә кәрәклеген белеү тип әйтер инем. Мин бында зирәклектең төп асылы тураһында тәрән фекер йөрөтөргә ынтылмайым, ә бары тик был һүҙҙе нисек ҡулланыуыбыҙҙы аңларға теләйем. Аҡыллы кеше — ғәҙәттә нисек дөрөҫ эш итергә кәрәклеген белгән кеше.
Шулай ҙа, зиһенле булыу — ул билдәле бер хәлдәрҙә нисек эш итергә кәрәклеген белеү түгелме ни? Мәҫәлән, башланғыс класта уҡытыусы 1-ҙән 100-гә тиклемге бөтә һандарҙы ҡушырға ҡушҡанда нимә эшләргә кәрәклеген белеү кеүек? [1]
Ҡайһы берәүҙәр аҡыллылыҡ менән зиһенлелек төрлө типтағы мәсьәләләргә ҡағыла, ти: зирәклек — кешегә бәйле мәсьәләләргә, ә зиһенлелек — абстракт мәсьәләләргә. Ләкин был дөрөҫ түгел. Ҡайһы бер аҡыллылыҡтың кешеләргә бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ: мәҫәлән, ҡайһы бер конструкцияларҙың башҡаларға ҡарағанда емерелеүгә аҙыраҡ бирелеүсән булыуын белгән инженерҙың зирәклеге. Һәм, әлбиттә, зиһенле кешеләр абстракт мәсьәләләргә кеүек үк, кеше мөнәсәбәттәренә бәйле мәсьәләләргә лә тапҡыр сиселештәр таба ала. [2]
Тағы бер популяр аңлатма шундай: аҡыллылыҡ тәжрибәнән килә, ә зиһенлелек — тыумыштан бирелә. Ләкин кешеләрҙең зирәклеге тәжрибәләренең күләменә генә тура килмәй. Зирәклеккә тәжрибәнән тыш башҡа нәмәләр ҙә йоғонто яһай, һәм уларҙың ҡайһы берҙәре тыумыштан булыуы ихтимал: мәҫәлән, фекер йөрөтөүгә һәләтлелек.
Аҡыллылыҡ менән зиһенлелек араһындағы айырманың ғәҙәти аңлатмаларының береһе лә ентекле тикшереүгә сыҙамай. Улайһа, айырма нимәлә? Әгәр кешеләрҙең "аҡыллы" (wise) һәм "зиһенле/тапҡыр" (smart) һүҙҙәрен нисек ҡулланыуына ҡараһаҡ, улар эш-хәрәкәт һөҙөмтәлелегенең төрлө формаларын күҙ уңында тота кеүек.
Кәкре һыҙыҡ
"Аҡыллы" һәм "зиһенле" тигән һүҙҙәрҙең икеһе лә кемдеңдер нисек эш итергә белеүен белдерә. Айырма шунда: "аҡыллы" булыу бөтә осраҡтарҙа ла уртаса юғары һөҙөмтәгә эйә булыуҙы аңлата, ә "зиһенле" булыу — бер нисә осраҡта ифрат яҡшы эшләүҙе аңлата. Йәғни, әгәр һеҙҙә х күсәре — хәл-ваҡиғаларҙы, ә y күсәре һөҙөмтәне күрһәткән график булһа, аҡыллы кешенең графигы бөтөнләйгә юғары булыр ине, ә зиһенле кешенең графигында бейек түбәләр булыр ине.
Был айырма талантты иң яҡшы яғынан, ә характерҙы иң насар яғынан баһаларға кәрәк тигән ҡағиҙәгә оҡшаш. Тик бында һеҙ зиһенде иң юғары нөктәһе буйынса, ә зирәклекте уның уртаса күрһәткесе буйынса баһалайһығыҙ. Улар ошолай бәйләнгән: улар бер үк кәкре һыҙыҡтың төрлө мәғәнәлә юғары булыуын күрһәтә.
Шулай итеп, аҡыллы кеше күпселек хәлдәрҙә нимә эшләргә кәрәклеген белә, ә зиһенле кеше башҡаларҙың һирәге генә аңлай алған осраҡтарҙа нисек эш итергә кәрәклеген белә. Тағы бер шарт өҫтәргә кәрәк: кемдер эске мәғлүмәткә эйә булғанға күрә генә ни эшләргә белә торған осраҡтарҙы беҙ иҫәпкә алмаҫҡа тейешбеҙ. [3] Ләкин бынан тыш, хаталана башламайынса быны тағы ла анығыраҡ аңлата алырбыҙ тип уйламайым.
Һәм бының кәрәге лә юҡ. Ябай булыуына ҡарамаҫтан, был аңлатма аҡыллылыҡ менән зиһенлелек араһындағы айырма тураһындағы ике ғәҙәти ҡарашты ла алдан әйтеп бирә, йә кәм тигәндә уларға тап килә. Кешеләр менән бәйле мәсьәләләр — иң таралғаны, шуға күрә уларҙы яҡшы хәл итеү юғары уртаса һөҙөмтәгә өлгәшеүҙең асылы булып тора. Һәм юғары уртаса һөҙөмтәнең башлыса тәжрибәгә бәйле булыуы тәбиғи күренә, әммә ғәжәйеп бейеклектәргә бары тик һирәк, тыумыштан килгән сифаттарға эйә кешеләр генә өлгәшә ала; һәр кем тиерлек яҡшы йөҙөргә өйрәнә ала, ләкин Олимпия уйындары йөҙөүсеһе булыу өсөн кәүҙәнең билдәле бер төҙөлөшө кәрәк.
Был аңлатма шулай уҡ ни өсөн зирәклектең тотоп булмаҫлыҡ төшөнсә булыуын күрһәтә: сөнки ундай нәмә юҡ. "Аҡыллы" булыу ниҙелер аңлата — уртаса алғанда, кеше дөрөҫ һайлау яһауға оҫта. Ләкин быға мөмкинлек биргән күҙалланған сифатҡа "зирәклек" тип исем биреү ундай нәмәнең ысынлап та барлығын аңлатмай. "Зирәклек" һүҙе нимәнелер аңлатһа, ул үҙ-үҙеңде тыя белеү, тәжрибә һәм эмпатия кеүек төрлө сыбар сифаттар тупланмаһын аңлата. [4]
Шул уҡ рәүештә, "зиһенле" тигән һүҙ ниҙелер белдерһә лә, беҙ "зиһен/интеллект" тип аталған берҙән-бер нәмәне эҙләргә тотонһаҡ, үҙебеҙгә мәшәҡәт кенә өҫтәйәсәкбеҙ. Һәм уның өлөштәре ниндәй генә булмаһын, уларҙың барыһы ла тыумыштан түгел. Беҙ "зиһенле" һүҙен һәләтте белдереү өсөн ҡулланабыҙ: зиһенле кеше башҡалар аңлай алмаған нәмәләрҙе үҙләштерә ала. Зиһенгә (һәм зирәклеккә лә) тыумыштан килгән ниндәйҙер һәүәҫлек бар кеүек тойола, ләкин был һәүәҫлек үҙе үк зиһен түгел.
Зиһенде тыумыштан килә тип уйлауыбыҙҙың бер сәбәбе — уны үлсәргә тырышыусы кешеләрҙең уның иң үлсәнә торған яҡтарына ғына иғтибар бүлеүендә. Тыумыштан килгән сифат менән эшләү, әлбиттә, тәжрибәгә бәйле булған һәм шуға күрә тикшереү барышында үҙгәреүе ихтимал булған сифатҡа ҡарағанда күпкә уңайлыраҡ буласаҡ. Мәсьәлә шунда килеп тыуа: беҙ "зиһен" һүҙен улар үлсәгән нәмәгә ябыштырабыҙ. Әгәр улар тыумыштан килгән ниҙелер үлсәй икән, тимәк, улар зиһенде үлсәй алмай. Өс йәшлек балалар зиһенле булмай. Беҙ уларҙы зиһенле тип атаһаҡ, был бары тик "башҡа өс йәшлек балаларға ҡарағанда зиһенлерәк" тигәнде аңлатҡан ҡыҫҡартма ғына.
Айырлыу
Бәлки, зиһенгә ҡарата һәүәҫлектең зиһендең үҙе түгел икәнен билдәләү артыҡ ваҡлыҡтыр. Ләкин был мөһим ваҡлыҡ, сөнки ул зирәгерәк була алған кеүек, зиһенлерәк тә була алыуыбыҙҙы иҫебеҙгә төшөрә.
Ҡурҡынысы шул: беҙгә бәлки был икәү араһында һайлау яһарға тура килер.
Әгәр зирәклек менән зиһенлелек бер үк кәкре һыҙыҡтың уртаса күрһәткесе һәм түбәләре булһа, һыҙыҡтағы нөктәләр һаны кәмегән һайын улар яҡыная. Әгәр ни бары бер генә нөктә булһа, улар бер үк: уртаса һәм максималь күрһәткес тап килә. Ләкин нөктәләр һаны артҡан һайын, аҡыллылыҡ менән зиһенлелек бер-береһенән алыҫлаша. Һәм тарихи яҡтан ҡарағанда, кәкре һыҙыҡтағы нөктәләр һаны арта барған кеүек: беҙҙең һәләттәребеҙ тағы ла киңерәк шарттарҙа һынала.
Конфуций һәм Сократ заманында кешеләр зирәклекте, ғилемде һәм зиһенде беҙҙекенә ҡарағанда күпкә тығыҙыраҡ бәйләнгән тип иҫәпләгән кеүек. "Аҡыллы" менән "зиһенле"не айырыу — заманса ғәҙәт. [5] Һәм бының сәбәбе шунда: улар бер-береһенән айырыла барҙы. Белем нығыраҡ махсуслашҡан һайын, кәкре һыҙыҡта нөктәләр күбәйә, һәм пиктар менән уртаса кимәл араһындағы айырма, күберәк пикселдар менән төшөрөлгән цифрлы һүрәт кеүек, асығыраҡ була бара.
Был үҙгәрештең бер эҙемтәһе шул: ҡайһы бер элекке кәңәштәр һәм ҡағиҙәләр иҫкергән булыуы мөмкин. Иң кәмендә, беҙгә кире ҡайтып, уларҙың ысынлап та аҡыллылыҡ өсөнмө, әллә зиһенлелек өсөнмө ҡулланма булғанын асыҡларға кәрәк. Ләкин иң һиҙелерлек үҙгәреш шунда: зиһен менән зирәклек айырылған һайын, беҙгә ҡайһыһын өҫтөн күреүебеҙҙе хәл итергә тура килергә мөмкин. Беҙ икеһен бер үк ваҡытта оптималләштерә алмауыбыҙ ихтимал.
Йәмғиәт зиһенлелек өсөн тауыш биргән кеүек. Беҙ мырҙа аҡыл эйәләренә ике мең йыл элекке кеүек һоҡланмайбыҙ инде. Хәҙер генийҙарға һоҡланабыҙ. Сөнки ысынында беҙ башлаған айырманың ҡаты ғына кире яғы ла бар: үтә зирәк булмайынса ла тапҡыр булырға мөмкин булған кеүек, үтә зиһенле булмайынса ла аҡыллы булырға мөмкин. Был артыҡ һоҡланырлыҡ яңғырамай. Һөҙөмтәлә һеҙ Джеймс Бонд кеүек булаһығыҙ: ул бик күп хәлдәрҙә нимә эшләргә белә, ләкин математикаға бәйле мәсьәләләрҙә Q-ға таянырға мәжбүр.
Зиһен менән зирәклек, әлбиттә, бер-береһен инҡар итмәй. Ысынында, юғары уртаса күрһәткес бейек түбәләрҙе тотоп торорға ярҙам итә ала. Ләкин ниндәйҙер мәлдә улар араһында һайлау яһарға тура килеүенә ышанырлыҡ сәбәптәр бар. Шуларҙың береһе — үтә зиһенле кешеләр миҫалы; улар шул тиклем йыш зирәклектән мәхрүм була, хатта популяр мәҙәниәттә был хәҙер сығарылма түгел, ә ҡағиҙә кеүек ҡабул ителә. Бәлки, онотҡак профессор үҙенсә аҡыллылыр, йәки үҙе күренгәнгә ҡарағанда зирәгерәктер, ләкин ул Конфуций йәки Сократ кешеләрҙең булыуын теләгәнсә аҡыллы түгел. [6]
Яңылыҡ
Конфуций өсөн дә, Сократ өсөн дә зирәклек, изгелек һәм бәхет ҡотолғоһоҙ рәүештә бәйле булған. Аҡыллы кеше — дөрөҫ һайлауҙың нимә икәнен белгән һәм уны һәр ваҡыт эшләгән кеше булған; дөрөҫ һайлау булыу өсөн ул әхлаҡи яҡтан дөрөҫ булырға тейеш булған; шуға күрә ул ҡулынан килгәндең иң яҡшыһын эшләгәнен белеп, һәр ваҡыт бәхетле булған. Мин бының менән риза булмаҫтай боронғо философтарҙы күп иҫләй алмайым.
"Өҫтөн кеше һәр ваҡыт бәхетле; түбән (вак) кеше ҡайғылы", — тигән Конфуций. [7]
Шул уҡ ваҡытта, бер нисә йыл элек мин бер математик менән әңгәмә уҡығайным; ул төндәрҙең күпселегендә, етерлек алға китеш яһаманым тип тойоп, ҡәнәғәтһеҙлек менән йоҡларға ятыуын әйтте. [8] Беҙ "бәхетле" тип тәржемә иткән ҡытай һәм грек һүҙҙәре беҙҙең аңлатма менән тулыһынса тап килмәй, ләкин улар араһында оҡшашлыҡ етерлек, һәм был һүҙҙәр уларҙың ҡараштарына ҡаршы килә.
Математик үҙенең ризаһыҙлығы арҡаһында түбән кеше булып сығамы? Юҡ; ул бары тик Конфуций заманында киң таралмаған эш төрө менән шөғөлләнә.
Кеше белеме фракталь рәүештә үҫә кеүек. Ваҡыт үтеү менән, бәләкәй һәм ҡыҙыҡһыҙ күренгән өлкә — хатта эксперименттағы хата ла — яҡындан ҡарағанда, шул мәлгә тиклемге бөтә белем кеүек киң булып сыға. Боронғо замандарҙан бирле шартлап үҫкән бер нисә фракталь бөрө яңы нәмәләр уйлап табыу һәм асыу менән бәйле. Мәҫәлән, математика менән элек бер нисә генә кеше буш ваҡытында шөғөлләнә ине. Хәҙер был меңдәрсә кешенең һөнәре. Ә яңы нәмәләр яһауҙы талап иткән эштә ҡайһы бер элекке ҡағиҙәләр эшләмәй.
Һуңғы ваҡытта мин кешеләргә кәңәштәр биреүгә байтаҡ ваҡыт бүлдем, һәм унда боронғо ҡағиҙәнең әле лә эшләгәнен күрәм: хәлде мөмкин тиклем яҡшыраҡ аңларға тырышығыҙ, тәжрибәгеҙгә таянып иң яҡшы кәңәште бирегеҙ, ә шунан һуң, ҡулығыҙҙан килгәндең барыһын да эшләгәнегеҙҙе белеп, борсолмағыҙ. Ләкин эссе яҙған ваҡытта минең күңелемдә бындай тыныслыҡтың әҫәре лә булмай. Мин борсолам. Әгәр фекерҙәрем бөтһә ни эшләргә? Һәм яҙған ваҡытта, биш төндөң дүртеһендә мин эште етерлек дәрәжәдә башҡарманым тигән тойғо менән, ҡәнәғәтһеҙлек кисереп йоҡларға ятам.
Кешеләргә кәңәш биреү менән яҙыу — төптән үк төрлө эш төрҙәре. Кешеләр һеҙгә мәсьәлә менән килгәндә һәм һеҙгә нимә эшләргә кәрәклеген хәл итергә тура килгәндә, һеҙгә (ғәҙәттә) бер нәмә лә уйлап табырға кәрәкмәй. Һеҙ бары тик варианттарҙы үлсәйһегеҙ һәм ҡайһыһы аҡыллыраҡ һайлау булыуын баһаларға тырышаһығыҙ. Ләкин һаҡлыҡ миңә артабан ниндәй һөйләм яҙырға кәрәклеген әйтә алмай. Эҙләү майҙаны үтә ҙур.
Судья йәки хәрби офицер үҙ эшендә күбеһенсә бурысҡа таяна ала, ләкин яңы нәмәләр яратҡанда бурыс юл күрһәтә алмай. Ижад итеүселәр ышанысһыҙыраҡ нәмәгә — илһамға бәйле. Һәм тотороҡһоҙ тормош алып барған күпселек кешеләр кеүек үк, улар ҡәнәғәт булыу урынына борсолоусан була. Был йәһәттән улар Конфуций заманындағы бер уңышһыҙ уңыштан (йәки хакимдан) аслыҡҡа тарырға торған түбән ҡатлам кешеһенә оҡшаш. Тик һауа торошо һәм түрәләр ихтыярына ҡарап ятыу урынына, улар үҙ фантазиялары ихтыярында ҡала.
Сиктәр
Минең өсөн ҡәнәғәтһеҙ булыуҙың ғәҙәти хәл булыуы ихтималлығын аңлау ғына ла еңеллек килтерҙе. Уңышлы кеше бәхетле булырға тейеш тигән фекерҙең артында меңәрләгән йыллыҡ тарих тора. Әгәр мин яҡшы булһам, ни өсөн миндә еңеүселәргә хас булған үҙ-үҙенә еңел ышаныс юҡ? Ләкин был, минеңсә, йүгереүсенең: "Әгәр мин шул тиклем яҡшы спортсы булһам, ни өсөн шул тиклем ныҡ арыйым?" — тип һорауына оҡшаған. Яҡшы йүгереүселәр ҙә арый; улар бары тик ҙурыраҡ тиҙлектә арый.
Эше яңы нәмәләр уйлап табыу йәки асыш яһау булған кешеләр йүгереүсе кеүек шул уҡ хәлдә. Уларҙың үҙ ҡулынан килгәндең иң яҡшыһын эшләү мөмкинлеге юҡ, сөнки улар эшләй алған нәмәләрҙең сиге юҡ. Бында иң яҡын юл — үҙеңде башҡалар менән сағыштырыу. Ләкин һеҙ эште яҡшыраҡ башҡарған һайын, бының әһәмиәте кәмей бара. Ҡайҙалыр хеҙмәте баҫылып сыҡҡан студент үҙен йондоҙ кеүек тоя. Ә үҙ өлкәһенең иң түбәһендә торған кеше өсөн уңышлы эшләүҙең үлсәме ниндәй? Йүгереүселәр кәм тигәндә үҙҙәрен тап шул уҡ эш менән шөғөлләнеүсе башҡалар менән сағыштыра ала; әгәр һеҙ Олимпия алтын миҙалын яулаһағыҙ, саҡ ҡына шәберәк йүгерә алған булыр инем тип уйлаһағыҙ ҙа, байтаҡ дәрәжәдә ҡәнәғәт була алаһығыҙ. Ә яҙыусы ни эшләргә тейеш?
Шул уҡ ваҡытта, әгәр һеҙ мәсьәләләр алдығыҙға ҡуйылып, бер нисә вариант араһынан һайларға тура килгән эш менән шөғөлләнәһегеҙ икән, һеҙҙең һөҙөмтәлелегеҙҙең юғары сиге бар: һәр ваҡыт иң яҡшыһын һайлау. Боронғо йәмғиәттәрҙә барлыҡ эш тиерлек ошо типта булған кеүек. Крәҫтиән кейемде ямарға ҡиммәтме-юҡмы икәнен хәл итергә тейеш булған, ә батша күршеһенә баҫып инергәме-юҡмы икәнен хәл иткән, ләкин уларҙың береһенән дә яңы нәмә уйлап табыу көтөлмәгән. Ғәмәлдә улар быны эшләй алыр ине; батша утлы ҡорал уйлап табып, шунан һуң күршеһенә баҫып инә алыр ине. Ләкин ғәмәлдә яңылыҡтар шул тиклем һирәк булған, улар һеҙҙән ҡапҡасынан гол индереү көтөлмәгән кеүек үк көтөлмәгән. [9] Ғәмәлдә, һәр хәлдә бер дөрөҫ ҡарар бар кеүек тойолған, һәм әгәр һеҙ уны ҡабул итһәгеҙ, икенсе команданың гол индереүенә юл ҡуймаған ҡапҡасының камил уйын күрһәткәне кеүек, үҙ эшегеҙҙе камил башҡарғанһығыҙ тип һаналған.
Был донъяла зирәклек иң мөһиме булып күренгән. [10] Хәҙер ҙә күпселек кешеләр алдарына мәсьәләләр ҡуйылған һәм иң яҡшы вариантты һайларға кәрәк булған эште башҡара. Ләкин белем нығыраҡ махсуслашҡан һайын, кешеләргә яңы нәмәләр уйлап табырға тура килгән һәм шуға күрә һөҙөмтәлелек сикләнмәгән эш төрҙәре арта бара. Зиһенлелек аҡыллылыҡҡа ҡарағанда мөһимерәк була бара, сөнки бейек түбәләр өсөн мөмкинлектәр күберәк.
Ысулдар
Зиһенлелек менән аҡыллылыҡ араһында һайлау яһарға тура килеүенең тағы бер билдәһе — уларға өлгәшеү ысулдарының төрлөлөгө. Аҡыллылыҡ башлыса балаларса сифаттарҙан арыныуҙан килә кеүек, ә зиһенлелек — күбеһенсә уларҙы үҫтереүҙән барлыҡҡа килә.
Зирәклеккә өлгәшеү ҡағиҙәләре, айырыуса боронғолары, дауалау характерына эйә. Зирәклеккә өлгәшеү өсөн бала саҡтан сыҡҡанда башты тултырған бөтә сүп-сарҙы киҫеп ташларға һәм бары тик мөһим нәмәләрҙе генә ҡалдырырға кәрәк. Үҙ-үҙеңде контролдә тотоу ҙа, тәжрибә лә шундай һөҙөмтә бирә: үҙ холҡоңоҙҙан һәм тәрбиә шарттарынан килеп сыҡҡан осраҡлы яңылышыуҙарҙы юҡҡа сығара. Был зирәклектең барыһы ла түгел, ләкин уның ҙур өлөшө. Аҡыл эйәһенең башында булған нәмәнең күбеһе һәр ун ике йәшлек баланың башында ла бар. Айырма шунда: ун ике йәшлек баланың башында ул бик күп осраҡлы сүп-сар менән буталған.
Зиһенлелеккә илтеүсе юл ҡатмарлы мәсьәләләр өҫтөндә эшләү аша үтә кеүек. Һеҙ зиһенде, күнекмәләр аша мускулдарҙы үҫтергән кеүек үҫтерәһегеҙ. Ләкин бында артыҡ көсләү булырға тейеш түгел. Бер ниндәй ҙә дисциплина ысын ҡыҙыҡһыныуҙы алмаштыра алмай. Шуға күрә зиһенде үҫтереү — ул үҙ холҡоңдағы ниндәйҙер бер яҡты — билдәле бер төрҙәге нәмәләр менән ҡыҙыҡһыныу һәүәҫлеген — табыу һәм уны тәрбиәләү. Дөрөҫлөк өсөн үҙеңде нейтраль һауытҡа әйләндерергә тырышып, үҙенсәлектәреңде юҡҡа сығарыу урынына, һеҙ береһен һайлап алаһығыҙ һәм уны шытымдан ҙур ағасҡа әйләндерергә тырышаһығыҙ.
Аҡыллы кешеләр зирәклегендә барыһы ла бер-береһенә ныҡ оҡшаш, ә үтә зиһенле кешеләр үҙенсәлекле рәүештә зиһенле булырға тартыла.
Беҙҙең мәғариф традицияларының күбеһе зирәклеккә йүнәлтелгән. Шуға күрә, мәктәптәрҙең насар эшләүенең бер сәбәбе — уларҙың зирәклек ысулдарын ҡулланып зиһен тәрбиәләргә тырышыуылыр. Зирәклеккә өлгәшеү ысулдарының күбеһендә буйһоноу элементы бар. Иң кәмендә, һеҙ уҡытыусы әйткәнде эшләргә тейешһегеҙ. Ҡәтғиерәк ысулдар, хәрби башланғыс әҙерлек кеүек, шәхесегеҙҙең үҙенсәлеген емереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Ләкин был зиһенгә илтеүсе юл түгел. Зирәклек баҫалҡылыҡ аша килһә, зиһенде үҫтергәндә, киреһенсә, үҙ һәләттәрең тураһында яңылыш юғары фекерҙә булыу ҙа ярҙам итергә мөмкин, сөнки был һеҙҙе эште дауам итергә дәртләндерә. Иң яҡшыһы — ни тиклем ныҡ яңылышҡанығыҙҙы аңлағанға тиклем.
(Олоғайғас яңы оҫталыҡтарға өйрәнеүҙең ауыр булыуы мейенең һығылмалылығы кәмеүенән генә түгел. Моғайын, унан да насарыраҡ тотҡарлыҡ — кешенең үҙенә талаптары юғарыраҡ булыуында.)
Мин бында хәүефле өлкәгә аяҡ баҫыуыбыҙҙы аңлайым. Мин белем биреүҙең төп маҡсаты уҡыусыларҙың "үҙ-үҙенә баһаһын" күтәреү булырға тейеш тип тәҡдим итмәйем. Был ялҡаулыҡ ҡына тыуҙыра. Һәм нисек кенә булмаһын, был балаларҙы, бигерәк тә аҡыллыларын алдай алмай. Улар йәш саҡтан уҡ барыһы ла еңгән ярыштың алдаҡ икәнен төшөнә ала.
Уҡытыусы тар һуҡмаҡтан барырға тейеш: балаларҙы нимәнелер үҙ аллы уйлап табырға дәртләндерергә кәрәк, ләкин шул уҡ ваҡытта улар сығарған һәр нәмәгә сәпәкәй итеп торорға ярамай. Һеҙ яҡшы тамашасы булырға тейешһегеҙ: ҡәҙерен белгән, ләкин еңел генә хайран ҡалмай торған. Ә был — ҙур хеҙмәт. Ҡасан аптырарға кәрәклеген белеү өсөн балаларҙың төрлө йәштәге мөмкинлектәрен яҡшы аңларға кәрәк.
Был традицион белем биреү ысулдарына ҡапма-ҡаршы килә. Традиция буйынса уҡытыусы түгел, ә уҡыусы тамашасы булып тора; уҡыусының бурысы — уйлап табыу түгел, ә билдәләнгән материалды үҙләштереү. (Ҡайһы бер колледDisplayтарҙа практик дәрестәр өсөн "recitation" терминын ҡулланыу — ошоноң ҡалдығы.) Был иҫке традицияларҙың проблемаһы шунда: улар зирәклеккә өйрәтеү ҡағиҙәләренең йоғонтоһона артыҡ ныҡ бирелгән.
Төрлөлөк
Мин был эссеға махсус рәүештә ҡыҙыҡһындырыу тыуҙырырлыҡ исем бирҙем; әлбиттә, аҡыллы булырға ҡиммәт. Ләкин, минеңсә, зиһен менән зирәклек араһындағы мөнәсәбәтте, һәм бигерәк тә улар араһында үҫә барған айырманы аңлау мөһим. Шул рәүешле беҙ асылда зирәклеккә тәғәйенләнгән ҡағиҙәләрҙе һәм стандарттарҙы зиһенлелеккә ҡулланыуҙан ҡотола алабыҙ. "Нимә эшләргә белгән" тигән төшөнсәнең был ике мәғәнәһе күпселек кеше уйлағандан күпкә айырыла. Зирәклеккә илтеүсе юл дисциплина аша үтә, ә зиһенгә илтеүсе юл — ентекләп һайланған үҙ теләктәреңә ирек биреү аша. Зирәклек универсаль, ә зиһен үҙенсәлекле. Һәм зирәклек тыныслыҡ килтерһә, зиһен күп осраҡта ҡәнәғәтһеҙлеккә килтерә.
Быны айырыуса иҫтә тоторға кәрәк. Физик булып эшләгән танышым күптән түгел уның бүлегендәгеләрҙең яртыһы Прозак (антидепрессант) эсеүен әйтте. Бәлки, билдәле бер төр эштәрҙә ниндәйҙер кимәлдәге күңел төшөнкөлөгөнөң ҡотолғоһоҙ булыуын таныһаҡ, уның эҙемтәләрен йомшарта алырбыҙ. Бәлки, уны көндәлек моңһоулыҡ менән бергә ҡушылып, ҡурҡыныс ҙур һаҙлыҡҡа әйләнмәһен өсөн, ҡайһы берҙә айырым ҡумтаға һалып ябып ҡуя алырбыҙ. Иң кәмендә, беҙ ҡәнәғәтһеҙ булғаныбыҙға ҡәнәғәтһеҙ булыуҙан туҡтай алабыҙ.
Әгәр үҙегеҙҙе ныҡ арыған итеп тойһағыҙ, был һеҙҙә мотлаҡ ниндәйҙер етешһеҙлек бар тигәнде аңлатмай. Бәлки, һеҙ бары тик бик шәп йүгерәһегеҙҙер.
Иҫкәрмәләр
[1] Гаусҡа 10 йәш булғанда ошо һорауҙы биргәндәр, тиҙәр. Башҡа уҡыусылар кеүек һандарҙы бер-бер артлы ауырлыҡ менән ҡушып ултырыу урынына, ул уларҙың һәр береһенең суммаһы 101 булған 50 парҙан торғанын күргән (100 + 1, 99 + 2 һ.б.) һәм яуапты (5050) табыу өсөн 101-ҙе 50-гә ҡабатлау ҙа еткәнен аңлаған.
[2] Тағы бер вариант буйынса, зиһен — мәсьәләләрҙе сисә белеү һәләте, ә зирәклек — был сиселештәрҙе нисек ҡулланырға кәрәклеген баһалай белеү. Ләкин был зирәклек менән зиһенлелек араһындағы мөһим бәйләнеш булһа ла, улар араһындағы төп айырма түгел. Зирәклек мәсьәләләрҙе сисеүҙә лә файҙалы, ә зиһен тапҡан сиселештәр менән ни эшләргә кәрәклеген хәл итеүҙә ярҙам итә ала.
[3] Зиһенде лә, зирәклекте лә баһалағанда, беҙ ҡайһы бер белемдәрҙе ситкә алып ҡуйырға тейешбеҙ. Сейфтың кодын белгән кешеләр уны белмәгәндәргә ҡарағанда яҡшыраҡ асасаҡ, ләкин бер кем дә быны зиһенлелек йәки аҡыллылыҡ һынауы тип әйтмәйәсәк.
Ләкин белем зирәклек менән, һәм моғайын, зиһен менән дә киҫешә. Кеше тәбиғәтен белеү, һис шикһеҙ, зирәклектең бер өлөшө. Тимәк, сикте ҡайҙа үткәрергә?
Бәлки, сиселеш — файҙаһы ҡапыл кәмегән белемде иҫәпкә алмауҙалыр. Мәҫәлән, француз телен белеү һеҙгә бик күп осраҡтарҙа ярҙам итәсәк, ләкин эргә-тирәлә башҡа бер кем дә французса белмәү менән уның ҡиммәте ҡапыл төшә. Ә бына дан-шөһрәт яратыусанлыҡты (тәкәбберлекте) аңлауҙың әһәмиәте яйлап ҡына кәмейәсәк.
Файҙаһы ҡапыл кәмегән белем — башҡа белемдәр менән бәйләнеше аҙ булған белем төрө. Быға телдәр һәм сейф кодтары кеүек ябай шартлы килешеүҙәр, шулай уҡ кино йондоҙҙарының тыуған көндәре йәки 1956 йылғы Студебеккерҙы 1957 йылғыһынан нисек айырырға кәрәклеге кеүек "осраҡлы" факттар инә.
[4] "Зирәклек" тип аталған берҙән-бер нәмәне эҙләгән кешеләр грамматика тарафынан алданған. Зирәклек — ул бары тик дөрөҫ эш итеүҙе белеү, һәм быға ярҙам иткән йөҙ ҙә бер төрлө сифат бар. Ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, үҙ-үҙеңде онотоу, буш бүлмәлә медитация яһауҙан килергә мөмкин, ә башҡалары, мәҫәлән, кеше тәбиғәтен белеү, шау-шыулы эскелек мәжлестәренә йөрөүҙән килеүе ихтимал.
Бәлки, быны төшөнөү күп кешеләрҙең күҙендә зирәклекте уратып алған ярым изге серлелек шаршауын таратырға ярҙам итер. Серлелек башлыса булмаған нәмәне эҙләүҙән килә. Һәм тарихта зирәклеккә нисек өлгәшергә тигән төрлө фекер мәктәптәренең шул тиклем күп булыуының сәбәбе — уларҙың уның төрлө өлөштәренә иғтибар бүлеүендә.
Мин был эссела "зирәклек" һүҙен ҡулланғанда, кешеләргә төрлө хәлдәрҙә дөрөҫ һайлау яһарға ярҙам иткән сифаттар тупланмаһынан башҡа бер нәмәне лә күҙ уңында тотмайым.
[5] Хатта инглиз телендә лә "intelligence" һүҙен беҙҙеңсә аңлау ғәжәпләнерлек яңылыҡ булып тора. Уның урынына ҡулланылған "understanding" кеүек һүҙҙәр киңерәк мәғәнәгә эйә булған кеүек.
[6] Әлбиттә, Конфуций менән Сократҡа бәйләнгән фекерҙәрҙең уларҙың ысын ҡараштарына ни тиклем яҡын булыуы тураһында билдәһеҙлек бар. Мин был исемдәрҙе беҙ "Гомер" исемен ҡулланған кеүек, үҙҙәренә япһарылған һүҙҙәрҙе әйткән фараз ителгән кешеләрҙе белдереү өсөн ҡулланам.
[7] Лунь Юй VII:36, Fung тәржемәһе.
Ҡайһы бер тәржемәселәр "бәхетле" урынына "тыныс" һүҙен ҡуллана. Бындағы ҡатмарлыҡтың бер сәбәбе — хәҙерге инглиз телендә һөйләшеүселәрҙең бәхет тураһындағы төшөнсәһе күпселек боронғо йәмғиәттәрҙекенән айырыла. Һәр телдә, моғайын, "эштәр яҡшы барғанда кешенең үҙен нисек тойғанын" белдергән һүҙ барҙыр, ләкин эштәр яҡшы барғанда төрлө мәҙәниәттәр төрлөсә яуап бирә. Беҙ балалар кеүек, йылмайыу һәм көлөү менән яуап бирәбеҙ. Ә тыйнағыраҡ йәмғиәттә йәки тормош ауырыраҡ булған урында был тыныс ҡына ҡәнәғәтлек булыуы мөмкин.
[8] Был Эндрю Уайлс булғандыр, бәлки, ләкин аныҡ ҡына белмәйем. Әгәр кемдер бындай интервьюны хәтерләһә, хәбәр итһәгеҙ, рәхмәтле булыр инем.
[9] Конфуций үҙенең бер ҡасан да бер нәмә лә уйлап тапмауы — бары тик боронғо традицияларҙы теүәл тапшырыуы менән ғорурланған. [Лунь Юй VII:1] Яҙма булмаған йәмғиәттәрҙә төркөмдөң тупланған белемен хәтерҙә тотоу һәм тапшырыу ни тиклем мөһим бурыс булғанын хәҙер беҙгә аңлау ауыр. Хатта Конфуций заманында ла был ғалимдың төп бурысы булып ҡалған кеүек.
[10] Боронғо философияла зирәклеккә өҫтөнлөк бирелеү Грецияла ла, Ҡытайҙа ла тәүге философтарҙың күбеһе (шул иҫәптән Конфуций һәм Платон) үҙҙәрен идарасылар уҡытыусыһы итеп күреүе һәм шуға күрә ошондай мәсьәләләр тураһында саманан тыш күп уйланыуы менән арттырылған булыуы ихтимал. Әкиәтселәр кеүек яңы нәмәләр уйлап тапҡан һирәк кешеләр иғтибарға алынмаҫлыҡ ситтәге бер мәғлүмәт булып күренгәндер.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.