Берничә көн элек мин 25 ел буе башымны катырган бер сорауга ниһаять җавап таптым: хикмәт (зирәклек) белән акыл арасындагы бәйләнеш нинди? Аларның бер үк нәрсә түгеллеген акыллы, әмма бик үк зирәк булмаган кешеләр санына карап та җиңел аңлап була. Шулай да акыл белән зирәклек үзара бәйле кебек. Ничек соң?
Хикмәт, ягъни зирәклек нәрсә ул? Мин әйтер идем, бу күп кенә хәлләрдә нәрсә эшләргә кирәклеген белү. Мин монда зирәклекнең чын асылы турында ниндидер тирән фикер әйтергә теләмим, бары тик бу сүзне ничек куллануыбызны аңларга гына тырышам. Зирәк кеше — гадәттә дөрес адым ясый белүче кеше ул.
Шулай да, акыллы булу да билгеле бер очракларда нәрсә эшләргә кирәклеген белү түгелмени? Мәсәлән, башлангыч сыйныфта укытучы 1дән 100гә кадәрге барлык саннарны кушарга кушкач, нәрсә эшләргә кирәклеген аңлау кебек? [1]
Кайберәүләр фикеренчә, зирәклек белән акыл төрле мәсьәләләргә карата кулланыла: зирәклек — кешелек проблемаларына, ә акыл — абстракт мәсьәләләргә. Ләкин бу дөрес түгел. Зирәклекнең кайбер төрләре кешеләргә бөтенләй кагылмый: мәсәлән, кайбер конструкцияләрнең башкаларга караганда җимерелүгә азрак бирешүчән икәнен белүче инженерның зирәклеге. Һәм, әлбәттә, акыллы кешеләр абстракт мәсьәләләр кебек үк, кешелек проблемаларына да тапкыр чишелешләр таба ала. [2]
Тагын бер киң таралган аңлатма: зирәклек тәҗрибәдән килә, ә акыл — тумыштан бирелә, имеш. Ләкин кешеләрнең зирәклеге бары тик аларның никадәр тәҗрибәгә ия булуына гына турыдан-туры пропорциональ түгел. Зирәклеккә тәҗрибәдән тыш башка нәрсәләр дә өлеш кертергә тиеш, һәм аларның кайберләре тумыштан да булырга мөмкин: мәсәлән, тирән уйлануга омтылыш.
Зирәклек белән акыл арасындагы аерманың традицион аңлатмаларының берсе дә җитди тикшерүгә каршы тора алмый. Алайса, аерма нәрсәдә соң? Кешеләрнең «зирәк» (хәким) һәм «акыллы» сүзләрен ничек куллануына күз салсак, аларның нәтиҗәлелекнең төрле формаларын күздә тотуы күренә.
Кәкре сызык
«Зирәк» һәм «акыллы» — икесе дә кемнеңдер нәрсә эшләргә кирәклеген белүен аңлату ысуллары. Аерма шунда: «зирәк» булу барлык очракларда да югары уртача нәтиҗәгә ия булуны аңлата, ә «акыллы» булу — берничә генә очракта гаҗәеп югары нәтиҗә күрсәтү дигән сүз. Ягъни, әгәр сездә x күчәре төрле хәлләрне, ә y күчәре нәтиҗәне чагылдырган график булса, зирәк кешенең графигы тулаем югары булыр иде, ә акыллы кешенең графигында биек үрләр (пиклар) булыр иде.
Бу аерма талантны аның иң яхшы ягы буенча, ә характерны иң начар ягы буенча бәяләргә кирәк дигән кагыйдәгә охшаган. Тик монда сез акылны аның иң югары үрләре буенча, ә зирәклекне уртача күрсәткече буенча бәялисез. Алар нәкъ менә шулай бәйләнгән: алар бер үк кәкре сызыкның нинди мәгънәдә югары булуының ике төрле чагылышы.
Димәк, зирәк кеше күпчелек хәлләрдә нәрсә эшләргә кирәклеген белә, ә акыллы кеше бик азлар гына булдыра алган хәлләрдә нәрсә эшләргә кирәклеген аңлый. Безгә тагын бер шарт өстәргә кирәк: кемдер яшерен мәгълүматка ия булганга күрә генә нәрсә эшләргә белгән очракларны исәпкә алмаска тиешбез. [3] Ләкин моннан тыш, хаталана башламыйча торып, тагын да конкретрак аңлатып булыр дип уйламыйм.
Һәм моңа ихтыяҗ да юк. Гади булса да, бу аңлатма зирәклек белән акыл арасындагы аерма турындагы традицион карашларның икесен дә алдан фаразлый, яки ким дигәндә алар белән килешә. Кешелек проблемалары — иң таралган мәсьәләләр, шуңа күрә аларны яхшы чишә белү югары уртача нәтиҗәгә ирешүдә төп рольне уйный. Һәм югары уртача нәтиҗәнең күбесенчә тәҗрибәгә бәйле булуы, ә искиткеч үрләргә билгеле бер сирәк, тумыштан килгән сыйфатларга ия кешеләр генә ирешә алуы табигый тоела; яхшы йөзәргә һәркем диярлек өйрәнә ала, ләкин Олимпия йөзүчесе булу өчен сезгә билгеле бер тән төзелеше кирәк.
Бу аңлатма шулай ук хикмәтнең, ягъни зирәклекнең ни өчен шундый тотрыксыз, тотып булмаслык төшенчә булуын да күрсәтә: андый нәрсә бөтенләй юк. «Зирәк» булу билгеле бер мәгънәгә ия — кешенең уртача алганда дөрес сайлау ясауда оста булуын аңлата. Ләкин кешегә моны эшләргә мөмкинлек бирә торган фаразланган сыйфатка «зирәклек» исемен бирү андый нәрсәнең чыннан да барлыгын аңлатмый. «Зирәклек» нинди дә булса мәгънәгә ия булган очракта да, ул үзендә үз-үзеңне тота белү, тәҗрибә һәм эмпатия кебек төрле сыйфатлар җыелмасын чагылдыра. [4]
Шул ук рәвешчә, «акыллы» сүзе ниндидер мәгънә аңлатса да, «акыл» дип аталган бердәнбер нәрсәне эзләүдә ныкышсак, башыбызга проблема гына табачакбыз. Һәм аның компонентлары нинди генә булмасын, аларның барысы да тумыштан бирелмәгән. Без «акыллы» сүзен сәләт билгесе буларак кулланабыз: акыллы кеше бик азлар гына төшенә алган нәрсәне аңлый ала. Акылга (һәм зирәклеккә дә) ниндидер тумыштан килгән омтылыш бар кебек тоела, ләкин бу омтылыш үзе әле акыл түгел.
Безнең акылны тумыштан бирелә дип уйларга омтылуыбызның бер сәбәбе — аны үлчәргә тырышучы кешеләрнең аның иң җиңел үлчәнә торган якларына игътибар итүләрендәдер. Тумыштан килгән сыйфат белән эш итү, әлбәттә, тәҗрибә тәэсирендә үзгәрүчән һәм шуңа күрә тикшеренү барышында үзгәрергә мөмкин булган сыйфатка караганда күпкә уңайлырак булачак. Проблема алар үлчи торган нәрсәгә «акыл» сүзен тагып куйгач башлана. Әгәр алар тумыштан килгән нәрсәне үлчи икән, димәк, акылны үлчи алмыйлар. Өч яшьлек балалар акыллы булмый. Без аларның берсен акыллы дип атаганда, бу «башка өч яшьлек балаларга караганда акыллырак» дигән кыскартылган мәгънә генә.
Аерылу
Акылга омтылышның акылның үзе белән бер үк түгеллеген күрсәтү артык ваклык, формальлек кебек тоелырга мөмкин. Ләкин бу мөһим формальлек, чөнки ул безгә акыллырак та, зирәк бер шәхес тә булып җитешә алуыбызны искәртә.
Куркыныч нәрсә шунда: бәлки, безгә бу икесе арасында сайлау ясарга туры килер.
Әгәр зирәклек һәм акыл бер үк кәкре сызыкның уртача һәм иң югары нокталары икән, кәкре сызыктагы нокталар саны кимегән саен алар бер-берсенә якыная. Әгәр бер генә нокта булса, алар тәңгәл килә: уртача һәм иң югары кыйммәт бер үк була. Әмма нокталар саны арткан саен, зирәклек һәм акыл бер-берсеннән ераклаша бара. Һәм тарихи яктан караганда, кәкре сызыктагы нокталар саны гел арта килгән кебек: безнең сәләтебез көннән-көн киңрәк очракларда сынала.
Көнфуций һәм Сократ заманында кешеләр зирәклекне, белемне һәм акылны безгә караганда күпкә якынрак бәйләнештә күргәннәр кебек. «Зирәк» белән «акыллы» арасында чик кую — заманча гадәт. [5] Һәм безнең шулай эшләвебезнең сәбәбе — аларның бер-берсеннән ераклашуында. Белем тагын да махсуслашкан саен, кәкре сызыкта нокталар күбрәк була бара, һәм үрләр белән уртача күрсәткеч арасындагы аерма тагын да ачыграк күренә, нәкъ менә зуррак пиксельләр саны белән төшерелгән санлы сурәт кебек.
Моның бер нәтиҗәсе шунда: кайбер иске рецептлар искергән булырга мөмкин. Кимендә, безгә кире кайтып, аларның чыннан да зирәклек рецептлары булганмы, әллә акыл өченме икәнен ачыкларга кирәк булачак. Ләкин иң гаҗәеп үзгәреш шул: акыл белән зирәклек бер-берсеннән ераклашкан саен, безгә кайсын өстен күрүебезне хәл итәргә туры килергә мөмкин. Без икесен дә берьюлы камилләштерә алмаска да мөмкинбез.
Җәмгыять акыл файдасына тавыш биргән кебек. Без инде хәкимнәргә сокланмыйбыз — ике мең ел элек сокланган кебек түгел, һәрхәлдә. Хәзер без даһиларга сокланабыз. Чөнки без башлаган аерманың шактый рәхимсез кире ягы да бар: бик үк зирәк булмыйча да акыллы булып булган кебек, бик үк акыллы булмыйча да зирәк булырга мөмкин. Бу бик үк сокландыргыч яңгырамый. Бу очракта сез күп кенә хәлләрдә нәрсә эшләргә кирәклеген белгән, ләкин математикага кагылышлы сорауларда Q-га таянырга мәҗбүр булган Джеймс Бондка әвереләсез.
Акыл белән зирәклек, әлбәттә, бер-берсен кире какмый. Чынлыкта, югары уртача дәрәҗә югары үрләрне сакларга ярдәм итә ала. Ләкин ниндидер бер мизгелдә алар арасында сайларга туры киләчәгенә ышаныр өчен сәбәпләр бар. Сәбәпләрнең берсе — бик акыллы кешеләрнең мисалы: алар шулкадәр еш зирәксез була ки, халык мәдәниятендә бу хәзер искәрмә түгел, ә кагыйдә буларак кабул ителә кебек. Бәлки, зиһенсез профессор үз рәвешенчә зирәктер, яки күренгәнгә караганда зирәктер, ләкин ул Көнфуций яки Сократ кешеләрнең булуын теләгән мәгънәдә зирәк түгел. [6]
Яңалык
Көнфуций өчен дә, Сократ өчен дә зирәклек, игелек һәм бәхет котылгысыз рәвештә бәйләнгән булган. Зирәк кеше — дөрес сайлауның нәрсә икәнен белгән һәм аны һәрвакыт сайлаган кеше; дөрес сайлау булу өчен ул әхлакый яктан дөрес булырга тиеш; димәк, ул үз кулыннан килгәннең иң яхшысын эшләгәнен белеп, һәрвакыт бәхетле булган. Бу фикер белән килешмәс иде дип әйтерлек борынгы философларны хәтерләмим.
«Камил (бөек) зат һәрвакыт шат һәм тыныч, ә түбән җанлы кеше һәрвакыт кайгылы», — дигән Көнфуций. [7]
Шул ук вакытта, берничә ел элек мин бер математикның интервьюсын укыдым: ул күпчелек төннәрдә җитәрлек алга китеш ясамаган кебек тоелып, канәгатьсезлек хисе белән йокларга ятуын әйткән иде. [8] Без «бәхетле» дип тәрҗемә иткән кытай һәм грек сүзләре без аңлаган нәрсәне төгәл аңлатмаса да, алар арасында охшашлык җитәрлек, һәм бу сүзләр әлеге карашка капма-каршы килә.
Канәгатьсез булганга күрә математик «түбән зат» буламы? Юк; ул бары тик Көнфуций заманында бик сирәк очрый торган эш белән шөгыльләнә.
Кешелек белеме фракталь рәвештә үсә кебек. Вакыт-вакыт кечкенә һәм кызыксыз булып күренгән өлкә — хәтта эксперименттагы хата да — җентекләп тикшергәндә, шул вакытка кадәрге барлык белем кебек зур булып чыга. Борынгы чорлардан бирле шартлап үскән фракталь «бөреләрнең» берничәсе яңа нәрсәләр уйлап табу һәм ачу белән бәйле. Мәсәлән, математика элек берничә кеше буш вакытында шөгыльләнә торган нәрсә булган. Хәзер бу меңләгән кешенең һөнәре. Ә яңа әйберләр тудыру белән бәйле эштә кайбер иске кагыйдәләр эшләми.
Күптән түгел мин кешеләргә киңәш бирү белән бераз шөгыльләндем, һәм анда борынгы кагыйдәнең һаман да эшләвен күрдем: хәлне мөмкин кадәр яхшырак аңларга тырышыгыз, тәҗрибәгезгә нигезләнеп иң яхшы киңәшне бирегез, аннары, кулыгызны килгәннең барысын да эшләгәнегезне белеп, борчылмагыз. Ләкин мин эссе язганда андый тынычлыкның әсәре дә юк. Мин борчылам. Әгәр фикерләрем бетсә? Һәм язганда, биш төнең дүртендә мин җитәрлек эшләмәдем дип, канәгатьсезлек белән йокларга ятам.
Кешеләргә киңәш бирү һәм язу — төбе-тамыры белән төрле эш төрләре. Кешеләр сезгә проблема белән килгәндә һәм сез дөрес адымны табарга тиеш булганда, сезгә (гадәттә) бернәрсә дә уйлап табарга кирәкми. Сез бары тик вариантларны үлчәп карыйсыз һәм кайсы сак, акыллы сайлау булуын хәл итәсез. Ләкин зирәклек миңа алдагы җөмләне ничек язарга кирәклеген әйтә алмый. Эзләнү даирәсе артык зур.
Судья яки хәрби офицер үз эшенең күп өлешендә бурыч тойгысына таяна ала, ләкин бурыч яңа нәрсәләр тудырганда җитәкче була алмый. Иҗат итүчеләр тагын да тотрыксызрак нәрсәгә бәйле: илһамга. Һәм тотрыксыз тормыш алып барган күпчелек кешеләр кебек үк, алар канәгать түгел, ә борчулы булырга омтылалар. Бу җәһәттән алар Көнфуций заманындагы түбән затларга охшашрак, алар һәрвакыт бер начар уңыштан (яки начар хакимнән) соң ачлыкка дучар булырга мөмкин. Тик һава торышына һәм түрәләргә бәйле булу урынына, алар үзләренең хыял көченә бәйле.
Чикләр
Минем өчен канәгатьсез булуның нормаль хәл булуын аңлау гына да зур җиңеллек булды. Уңышлы кеше бәхетле булырга тиеш дигән фикер меңләгән еллык тарихка ия. Әгәр мин ниндидер эшкә сәләтле булсам, ни өчен миндә җиңүчеләргә хас булган җиңел ышаныч юк? Ләкин бу, минем хәзерге фикеремчә, йөгерүченең «Әгәр мин шундый яхшы спортчы икән, ни өчен шулкадәр арыйм?» дип соравына охшаш. Яхшы йөгерүчеләр дә арый; алар бары тик югарырак тизлектә арыйлар.
Эшләре яңа әйберләр уйлап табу яки ачу булган кешеләр шул йөгерүче белән бер үк хәлдә. Алар өчен булдыра алганның иң яхшысын эшләү мөмкин түгел, чөнки алар эшли алган нәрсәнең чиге юк. Моңа иң якын килү юлы — үзеңне башка кешеләр белән чагыштыру. Ләкин сез эшегезне яхшырак башкарган саен, бу чагыштыруның әһәмияте кими бара. Ниндидер хезмәтен бастырган студент үзен йолдыз итеп хис итә. Ләкин үз өлкәсенең иң югары баскычында торган кеше өчен эшнең яхшылыгын нәрсә белән бәяләргә? Йөгерүчеләр, ким дигәндә, үзләрен нәкъ шул ук нәрсәне эшләгән башкалар белән чагыштыра ала; әгәр сез Олимпия алтын медален яулыйсыз икән, хәтта бераз тизрәк йөгерә алыр идем дип уйласагыз да, шактый канәгать була аласыз. Әмма роман язучы ни эшләргә тиеш?
Әгәр сез алдыгызга мәсьәләләр куелган һәм берничә вариант арасыннан сайларга тиеш булган эш төре белән шөгыльләнәсез икән, сезнең нәтиҗәлелегегезнең югары чиге бар: һәрвакыт иң яхшысын сайлау. Борынгы җәмгыятьләрдә барлык эш диярлек шундый төр булган кебек. Игенче киемнең ямарлык булу-булмавын, ә патша күршесенә һөҗүм итәргәме-юкмы икәнен хәл итәргә тиеш булган, ләкин аларның берсеннән дә бернәрсә дә уйлап табу таләп ителмәгән. Теориядә алар булдыра алыр иде; патша утлы корал уйлап таба, аннары күршесенә басып керә алыр иде. Ләкин практик яктан яңалыклар шулкадәр сирәк булган ки, сездән алар көтелмәгән дә, нәкъ капкачылардан туп кертү көтелмәгән кебек. [9] Тормышта һәр очракта дөрес карар бар кебек тоелган, һәм әгәр сез аны кабул итсәгез, үз эшегезне камил башкарган булып чыккансыз, нәкъ көндәш командага гол кертергә бирмәгән капкачының камил уен уйнаган дип саналуы кебек.
Бу дөньяда зирәклек иң мөһиме булып күренгән. [10] Хәтта хәзер дә күпчелек кеше үзләренең алдына мәсьәләләр куелган һәм иң яхшы вариантны сайларга тиеш булган эштә эшли. Ләкин белем тагын да махсуслашкан саен, кешеләр яңа нәрсәләр уйлап табарга тиеш булган, һәм нәтиҗәлелек чикләнмәгән эш төрләре көннән-көн күбәя. Зирәклек белән чагыштырганда акыл көннән-көн мөһимрәк булып бара, чөнки югары үрләр өчен урын күбрәк.
Рецептлар
Акыл белән зирәклек арасында сайларга туры килүенең тагын бер билгесе — аларның рецептларының никадәр төрле булуында. Зирәклек күбесенчә балаларча сыйфатларны дәвалаудан, ә акыл исә күбесенчә аларны үстерүдән килә кебек.
Зирәклек рецептлары, аеруча борынгылары, гадәттә төзәтү, дәвалау характерына ия. Зирәклеккә ирешү өчен, кеше балачактан чыкканда башын тутырган бөтен чүп-чарны кисеп ташларга һәм бары тик иң мөһим нәрсәне генә калдырырга тиеш. Үз-үзеңне контрольдә тоту да, тәҗрибә дә шундый ук нәтиҗә бирә: тиешенчә сезнең үз табигатегездән һәм тәрбия шартларыгыздан килгән очраклы ялгыш карашларны юк итә. Зирәклек моның белән генә чикләнми, әлбәттә, ләкин бу аның зур өлеше. Хәкимнең башындагы нәрсәләрнең күбесе һәр унике яшьлек баланың башында да бар. Аерма шунда: унике яшьлек баланың башында ул күп санлы очраклы чүп-чар белән буталган.
Акылга илтүче юл исә авыр мәсьәләләр өстендә эшләү аша уза кебек. Сез акылны нәкъ мускулларны үстергән кебек, күнегүләр ясап үстерәсез. Ләкин монда мәҗбүрилек артык күп була алмый. Бернинди тәртип тә чын кызыксынуны алыштыра алмый. Шуңа күрә акылны үстерү үз характерыңдагы ниндидер үзенчәлекне — билгеле бер төр нәрсәләргә кызыксыну омтылышын — ачыклау һәм аны тәрбияләүдән гыйбарәт кебек. Үзегезне хакыйкать өчен нейтраль савытка әйләндерү нияте белән үз сыйфатларыгызны юк итү урынына, сез шуларның берсен сайлап аласыз һәм аны үсентедән зур агачка әйләндерергә тырышасыз.
Зирәк кешеләр барысы да үз зирәклегендә бик охшаш, ә бик акыллы кешеләр үзләренең акыллы булу рәвешләре белән бер-берсеннән аерылып тора.
Безнең мәгариф традицияләребезнең күбесе зирәклеккә юнәлтелгән. Шуңа күрә, бәлки, мәктәпләрнең начар эшләвенең бер сәбәбе — аларның акылны зирәклек рецептлары ярдәмендә ясарга тырышуындадыр. Зирәклек өчен күпчелек рецептларда буйсыну элементы бар. Иң кимендә, сез укытучы нәрсә әйтсә, шуны эшләргә тиеш. Радикальрәк рецептлар исә хәрби хезмәткә яңа чакырылганнарны өйрәтү кебек, сезнең шәхесегезне сындыруга юнәлтелгән. Ләкин бу акылга илтүче юл түгел. Зирәклек тыйнаклык аша килсә, акылны үстерүдә, киресенчә, үз сәләтләрең турында ялгыш югары фикердә булу файда китерергә мөмкин, чөнки бу сезне алга таба да эшләргә дәртләндерә. Иң кулае — никадәр ялгышканыгызны аңлаганга кадәр.
(Олыгайгач яңа күнекмәләргә өйрәнүнең кыен булуының сәбәбе баш миенең үзгәрүчәнлеге кимүендә генә түгел. Бәлки, тагын да начаррак каршылык — кешенең үз таләпләре югарырак булуындадыр.)
Безнең монда куркыныч кырга аяк басуыбызны аңлыйм. Мин мәгарифнең төп максаты укучыларның «үз-үзенә бәясен» күтәрү булырга тиеш дип әйтмим. Бу бары ялкаулык кына үстерә. Һәм ничек кенә булмасын, бу балаларны, бигрәк тә акыллыларын, чын-чынлап алдый алмый. Алар яшь чактан ук һәркем җиңгән ярышның ялган икәнен аңлый ала.
Укытучыга тар гына сукмактан барырга туры килә: сез балаларның нәрсә дә булса үзләре уйлап табуларын дәртләндерергә телисез, ләкин алар чыгарган һәр нәрсәгә кул чаба алмыйсыз. Сез яхшы тамашачы булырга тиеш: кадерен белә торган, ләкин артык җиңел сокланмый торган. Ә бу — зур хезмәт. Кайчан гаҗәпләнергә кирәклеген белү өчен, сез балаларның төрле яшьтәге мөмкинлекләрен яхшы аңларга тиешсез.
Бу традицион мәгариф рецептларына капма-каршы килә. Гадәттә тамашачы укытучы түгел, ә укучы була; укучының эше уйлап табу түгел, ә билгеләнгән ниндидер материалны сеңдерү. (Кайбер көллиятләрдә семинар дәресләре өчен «рецитация» (ятлау) термины кулланылуы — моның бер калдыгы.) Бу иске традицияләрнең проблемасы шунда: алар зирәклек рецептлары тәэсирендә артык нык формалашкан.
Төрлелек
Мин бу эссега юри кызыксындыргыч, провокацион исем бирдем; әлбәттә, зирәк булу кыйммәт. Ләкин мин акыл белән зирәклек арасындагы мөнәсәбәтне, аеруча алар арасында көчәя барган ярыкны аңлау мөһим дип саныйм. Шул рәвешчә без зирәклек өчен билгеләнгән кагыйдәләрне һәм стандартларны акылга кулланудан саклана алабыз. «Нәрсә эшләргә кирәклеген белү» төшенчәсенең бу ике мәгънәсе күпчелек кеше уйлаганга караганда күпкә ныграк аерыла. Зирәклеккә илтүче юл — тәртип (дисциплина) аша, ә акылга илтүче юл — җентекләп сайланган үз ихтыяҗларыңны үтәү аша уза. Зирәклек — универсаль, ә акыл — индивидуаль, үзенчәлекле. Һәм зирәклек тынычлык китерсә, акыл күп вакытта канәгатьсезлеккә китерә.
Моны аеруча истә тоту мөһим. Күптән түгел физик дустым миңа үз кафедрасындагы кешеләрнең яртысы Прозак кабул итүен әйтте. Бәлки, билгеле бер эш төрләрендә ниндидер дәрәҗәдә өметсезлекнең, стрессның котылгысыз икәнен танысак, без аның нәтиҗәләрен йомшарта алырбыз. Бәлки, куркыныч зур күл хасил итәрлек дәрәҗәдә көндәлек моңсулык белән кушылып китмәсен өчен, без аны кайвакыт тартмага салып читкә алып куя алырбыз. Кимендә, канәгатьсез булуыбыз аркасында канәгатьсезлеккә бирелүдән саклана алырбыз.
Әгәр сез хәлсезлек хис итәсез икән, бу сездә ниндидер җитешсезлек бар дигән сүз түгел. Бәлки, сез бары тик тиз йөгерәсездер.
Искәрмәләр
[1] Гаусска 10 яшендә нәкъ шушы сорауны биргәннәр дип санала. Башка укучылар кебек саннарны авырлык белән бер-берсенә кушу урынына, ул аларның һәрберсенең суммасы 101 булган 50 пардан торуын күргән (100 + 1, 99 + 2 һ.б.) һәм 5050 җавабын алу өчен 101не 50гә тапкырлый алуын аңлаган.
[2] Тагын бер вариант: акыл — проблемаларны чишү сәләте, ә зирәклек — ул чишелешләрне ничек куллануны белү өчен фикерләү сәләте. Ләкин бу зирәклек белән акыл арасындагы мөһим бәйләнеш булса да, бу алар арасындагы төп аерма түгел. Зирәклек проблемаларны чишүдә дә файдалы, ә акыл чишелешләр белән нәрсә эшләргә кирәклеген хәл итүдә ярдәм итә ала.
[3] Акылны да, зирәклекне дә бәяләгәндә без ниндидер белемне читкә алып куярга тиешбез. Сейфның кодын белгән кешеләр аны белмәгән кешеләргә караганда яхшырак ачачак, ләкин беркем дә моны акыл яки зирәклек сынавы дип әйтмәс иде.
Ләкин белем зирәклек белән дә, мөгаен, акыл белән дә кисешә. Кеше табигатен белү, һичшиксез, зирәклекнең бер өлеше булып тора. Димәк, без чикне кайда уздырабыз?
Бәлки, чишелеш билгеле бер мизгелдә файдалылыгы кискен төшә торган белемне исәпкә алмаудадыр. Мәсәлән, француз телен аңлау сезгә күпсанлы очракларда ярдәм итәчәк, ләкин тирә-юньдә башка беркем дә французча белмәүгә, аның кыйммәте кискен төшә. Шул ук вакытта масаючанлык, тәкәбберлек асылын аңлауның кыйммәте акрынрак кимер иде.
Файдалылыгы кискен төшә торган белем — башка белемнәр белән бәйләнеше аз булган белем төрләре. Бу телләр һәм сейф комбинацияләре кебек гади килешүләрне, шулай ук кино йолдызларының туган көннәре яки 1956 елгы Studebaker машинасын 1957 елгысыннан ничек аерырга кебек без «очраклы» фактлар дип атый торган нәрсәләрне үз эченә ала.
[4] «Зирәклек» дип аталган ниндидер бердәнбер нәрсәне эзләүче кешеләр грамматика тарафыннан алданганнар. Зирәклек — ул бары тик нәрсә эшләргә кирәклеген белү, һәм моңа ярдәм итүче йөз дә бер төрле сыйфат бар. Аларның кайберләре, мәсәлән, риясызлык, буш бүлмәдә уйланудан килергә мөмкин, ә башкалары, мәсәлән, кеше табигатен аңлау, күңелле мәҗлесләрдә йөрүдән килергә мөмкин.
Бәлки, моны аңлау күп кешеләрнең күзендә зирәклекне чорнап алган ярым-изге серлелек пәрдәсен таратырга ярдәм итәр. Бу серлелек күбесенчә булмаган нәрсәне эзләүдән килә. Һәм тарихта зирәклеккә ничек ирешергә дигән бик күп төрле фәлсәфи мәктәпләрнең булу сәбәбе шунда: алар аның төрле компонентларына игътибар иткәннәр.
Мин бу эсседа «зирәклек» сүзен кулланганда, төрле хәлләрдә дөрес сайлау ясарга ярдәм итә торган нинди дә булса сыйфатлар җыелмасыннан артык нәрсәне күздә тотмыйм.
[5] Хәтта инглиз телендә дә безнең «intelligence» сүзен аңлавыбыз чагыштырмача яңа күренеш. Аның элгәрләре, мәсәлән, «understanding» (аңлау) сүзе, киңрәк мәгънәгә ия булган кебек.
[6] Әлбәттә, Көнфуций һәм Сократка нисбәт ителгән сүзләрнең аларның чын карашларына никадәр туры килүе турында ниндидер шик бар. Мин бу исемнәрне «Гомер» исемен кулланган кебек кулланам — аларга нисбәт ителгән сүзләрне әйткән фаразланган кешеләрне күздә тотып.
[7] «Лунь юй» VII:36, Фун тәрҗемәсе.
Кайбер тәрҗемәчеләр «бәхетле» сүзе урынына «тыныч» сүзен куллана. Мондагы кыенлыкларның берсе шунда: бүгенге көндә инглиз телендә сөйләшүчеләрнең бәхет турындагы төшенчәсе күп кенә борынгы җәмгыятьләрнекеннән аерыла. Һәр телдә дә, мөгаен, «эшләр яхшы барганда үзеңне ничек хис итүеңне» белдерүче сүз бардыр, ләкин эшләр яхшы барганда төрле мәдәниятләр төрлечә җавап бирә. Без балалар кебек, елмаюлар һәм көлү белән җавап бирәбез. Ләкин тыйнаграк җәмгыятьтә яки тормыш авыррак булган җирдә реакция тыныч канәгатьлек булырга мөмкин.
[8] Бәлки, бу Эндрю Уайлс булгандыр, ләкин төгәл белмим. Әгәр кемдер андый интервьюны хәтерли икән, хәбәр итсәгез, бик рәхмәтле булыр идем.
[9] Көнфуций горурланып, беркайчан да бернәрсә дә уйлап тапмавын — бары тик борынгы традицияләрнең төгәл хикәясен тапшыруын белдергән. [«Лунь юй» VII:1] Язу булмаган җәмгыятьләрдә коллективның тупланган белемен истә тоту һәм тапшыруның никадәр мөһим бурыч булуын хәзер безгә аңлау кыен. Хәтта Көнфуций заманында да бу галимнең төп бурычы булып саналган кебек.
[10] Борынгы фәлсәфәдә зирәклеккә өстенлек бирү, Грециядә дә, Кытайда да беренче философларның күбесе (шул исәптән Көнфуций һәм Платон) үзләрен хакимнәрне, идарәчеләрне тәрбияләүче дип санаулары һәм шуңа күрә мондый мәсьәләләр турында чамадан тыш күп уйланулары аркасында арттырылган булырга мөмкин. Хикәя сөйләүчеләр кебек яңа нәрсәләр уйлап тапкан берничә кеше исәпкә алынмый торган читтәге мәгълүмат ноктасы булып күренгәндер.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Сара Харлинга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәтемне белдерәм.