Бірнеше күн бұрын мен 25 жыл бойы ойланып жүрген бір сұрақтың жауабын таптым: даналық пен парасаттылықтың (ақылдың) арасындағы байланыс. Ақылды, бірақ аса дана емес адамдардың көптігіне қарап-ақ олардың бір нәрсе емес екенін кез келген адам байқай алады. Дегенмен, ақыл мен даналық бір-бірімен байланысты сияқты. Қалайша?
Даналық дегеніміз не? Меніңше, бұл көптеген жағдайларда не істеу керектігін білу. Мен бұл жерде даналықтың түпкі табиғаты туралы терең ой айтқым келіп тұрған жоқ, тек бұл сөзді қалай қолданатынымызды түсінгім келеді. Дана адам — әдетте дұрыс әрекеттің не екенін білетін адам.
Дегенмен, ақылды болу да белгілі бір жағдайларда не істеу керектігін білу емес пе? Мысалы, бастауыш сыныпта мұғалім 1-ден 100-ге дейінгі барлық сандарды қосуды тапсырғанда не істеу керектігін білу сияқты ғой? [1]
Кейбіреулер даналық пен ақыл мәселелердің әртүрлі түрлеріне қатысты дейді: даналық — адамдар арасындағы мәселелерге, ал ақыл абстрактілі мәселелерге арналған. Бірақ бұл рас емес. Даналықтың кейбір түрлерінің адамдарға еш қатысы жоқ: мысалы, белгілі бір құрылымдардың басқаларға қарағанда сынып-бұзылуға азырақ бейім екенін білетін инженердің даналығы. Және, әрине, ақылды адамдар абстрактілі мәселелер сияқты адамдар арасындағы мәселелердің де ұтымды шешімдерін таба алады. [2]
Тағы бір кең таралған түсіндірме — даналық тәжірибеден туады, ал ақыл туа бітеді деген пікір. Бірақ адамдардың даналығы олардың тәжірибесінің көлеміне тура пропорционал емес. Даналыққа тәжірибеден басқа да нәрселер әсер етуі керек және олардың кейбіреуі туа біткен болуы мүмкін: мысалы, ой жүгіртуге, терең пайымдауға бейім мінез.
Даналық пен ақылдың арасындағы айырмашылықты түсіндіретін бұл дәстүрлі тұжырымдардың ешқайсысы сын көтермейді. Сонымен, айырмашылық неде? Егер адамдардың «дана» және «ақылды» сөздерін қалай қолданатынына қарасақ, олар нәтиженің әртүрлі формаларын меңзейтін сияқты.
Қисық сызық
«Дана» да, «ақылды» да — біреудің не істеу керектігін білетінін білдіретін сөздер. Айырмашылығы мынада: «дана» дегеніміз барлық жағдайлар бойынша орташа нәтиженің жоғары болуын білдіреді, ал «ақылды» дегеніміз санаулы жағдайларда таңғаларлықтай жоғары нәтиже көрсетуді білдіреді. Яғни, егер x осі жағдайларды, ал y осі нәтижені көрсететін график болса, дана адамның графигі тұтастай жоғары деңгейде болар еді, ал ақылды адамның графигінде биік шыңдар болар еді.
Бұл айырмашылық «талантты ең биік шыңына қарап, ал мінезді ең нашар сәтіне қарап бағалау керек» деген ережеге ұқсайды. Тек ақылды оның ең биік шыңына қарап, ал даналықты оның орташа көрсеткішіне қарап бағалайсыз. Осы екеуінің байланысы осында: олар — бір ғана қисық сызықтың екі түрлі мағынада жоғары болуы.
Сонымен, дана адам жағдайлардың көбінде не істеу керектігін біледі, ал ақылды адам басқалардың қолынан келмейтін жағдайларда не істеу керектігін біледі. Бізге тағы бір ескертпе қосу керек: біреу ішкі, құпия ақпаратқа ие болғандықтан ғана не істеу керектігін білетін жағдайларды есептен шығаруымыз керек. [3] Бірақ бұдан бөлек, қателесіп кетпес үшін бұдан артық нақтылай түсудің қажеті жоқ деп ойлаймын.
Мұның қажеті де жоқ. Қаншалықты қарапайым болса да, бұл түсіндірме даналық пен ақылдың айырмашылығы туралы дәстүрлі екі тұжырымды да болжайды немесе кем дегенде солармен үйлеседі. Адамдар арасындағы мәселелер — ең жиі кездесетін түрі, сондықтан оларды шешуге шебер болу жоғары орташа нәтижеге қол жеткізудің кілті болып табылады. Жоғары орташа нәтиженің көбінесе тәжірибеге байланысты болуы заңды сияқты, ал керемет шыңдарға тек сирек кездесетін, туа біткен қасиеттері бар адамдар ғана жете алады; кез келген адам дерлік жақсы жүзуші болуды үйрене алады, бірақ Олимпиада жүзгіші болу үшін белгілі бір дене құрылымы қажет.
Бұл түсіндірме сонымен қатар даналықтың неге соншалықты ұстатпас ұғым екенін де көрсетеді: өйткені ондай дербес зат жоқ. «Дана» деген сөз белгілі бір мағына береді — адамның орташа алғанда дұрыс таңдау жасай алатынын білдіреді. Бірақ оған қол жеткізуге мүмкіндік беретін болжамды қасиетке «даналық» деп ат қою ондай нәрсенің шын мәнінде бар екенін білдірмейді. «Даналық» қандай да бір мағынаға ие болса, ол өзін-өзі бақылау, тәжірибе және эмпатия сияқты әртүрлі қасиеттердің жиынтығын ғана білдіреді. [4]
Сол сияқты, «ақылды» деген сөз белгілі бір мағына бергенімен, «парасат/интеллект» деп аталатын бір ғана нәрсені іздеуге тырыссақ, басымыз бәлеге қалады. Және оның құрамдас бөліктері қандай болса да, олардың бәрі бірдей туа біткен емес. Біз «парасатты/ақылды» сөзін қабілеттің көрсеткіші ретінде қолданамыз: ақылды адам басқалардың қолынан келмейтін нәрселерді түсіне алады. Ақылға (және даналыққа да) белгілі бір туа біткен бейімділік бар сияқты, бірақ бұл бейімділіктің өзі әлі парасат емес.
Ақылды туа бітеді деп ойлауымыздың бір себебі — оны өлшеуге тырысқан адамдардың оның ең оңай өлшенетін тұстарына назар аударғанында. Туа біткен қасиетпен жұмыс істеу тәжірибе әсер ететін, демек зерттеу барысында өзгеруі мүмкін қасиетке қарағанда әлдеқайда ыңғайлы болатыны анық. Мәселе олардың өлшеп жатқан нәрсесіне «интеллект/ақыл» сөзін таңған кезде туындайды. Егер олар туа біткен нәрсені өлшеп жатса, олар ақылды өлшеп жатқан жоқ. Үш жасар балалар ақылды емес. Біз олардың бірін ақылды деп сипаттағанда, бұл «басқа үш жасар балалардан ақылдырақ» дегенді білдіретін қысқарту ғана.
Ажырау
Ақылға бейімділік пен ақылдың өзі бір нәрсе емес деп айту жай ғана ұсақ-түйек техникалық мәселе көрінуі мүмкін. Бірақ бұл маңызды деталь, өйткені ол бізге данарақ бола алатынымыз сияқты, ақылдырақ та бола алатынымызды еске салады.
Қорқыныштысы сол, бізге осы екеуінің бірін таңдауға тура келуі мүмкін.
Егер даналық пен ақыл бір ғана қисық сызықтың орташа мәні мен шыңдары болса, онда қисықтағы нүктелер саны азайған сайын олар бір-біріне жақындай түседі. Егер бір ғана нүкте болса, олар бірдей: орташа мән мен максимум бірдей болады. Бірақ нүктелер саны көбейген сайын даналық пен ақыл алшақтай береді. Ал тарихи тұрғыдан алғанда, қисықтағы нүктелер саны үнемі өсіп келе жатқан сияқты: біздің қабілетіміз бұрынғыдан да кең ауқымды жағдайларда сыналады.
Конфуций мен Сократтың заманында адамдар даналықты, білімдарлықты және ақылды бізге қарағанда әлдеқайда тығыз байланысты деп санаған көрінеді. «Дана» мен «ақылды» сөздерін ажырату — заманауи әдет. [5] Және мұның себебі — олардың бір-бірінен алшақтап бара жатқанында. Білім неғұрлым маманданған сайын, қисықта соғұрлым көп нүкте пайда болады, ал шыңдар мен орташа деңгей арасындағы айырмашылық дәл көп пиксельмен салынған цифрлық кескін сияқты айқынырақ бола түседі.
Мұның бір салдары — кейбір ескі кеңестер мен әдістердің ескіруі мүмкін. Кем дегенде, біз артқа қайтып, олардың шынымен даналықтың ба, әлде ақылдың әдістері ме екенін анықтап алуымыз керек. Бірақ ақыл мен даналық бір-бірінен алшақтаған сайын болатын ең таңғаларлық өзгеріс — бізге қайсысын қалайтынымызды шешуге тура келуі мүмкін. Біз бір уақытта екеуін де оңтайландыра алмауымыз мүмкін.
Қоғам ақылды таңдаған сияқты. Біз бұдан былай данагөйлерге таңданбаймыз — кем дегенде екі мың жыл бұрынғы адамдар сияқты емес. Енді біз кемеңгерлерге (генийлерге) тәнті боламыз. Өйткені біз бастаған айырмашылықтың біршама қатал кері жағы бар: аса дана болмай-ақ ақылды болуға болатыны сияқты, аса ақылды болмай-ақ дана болуға да болады. Бұл аса сүйсінерлік болып естілмейді. Бұл сізді Джеймс Бондқа айналдырады: ол көптеген жағдайларда не істеу керектігін біледі, бірақ математикаға қатысты мәселелерде Q-ге арқа сүйеуге мәжбүр.
Ақыл мен даналық, әрине, бірін-бірі жоққа шығармайды. Шындығында, жоғары орташа деңгей биік шыңдарды ұстап тұруға көмектесуі мүмкін. Бірақ белгілі бір сәтте олардың бірін таңдауға тура келетініне сенуге негіз бар. Соның бірі — өте ақылды адамдардың мысалы, олардың даналықтан жұрдай болуы соншалық, бұқаралық мәдениетте бұл ерекшелік емес, ереже ретінде қабылданатын болған. Мүмкін, алаңғасар профессор өзінше дана шығар, немесе көрінгенінен гөрі данарақ болар, бірақ ол Конфуций немесе Сократ қалағандай мағынадағы дана емес. [6]
Жаңа
Конфуций үшін де, Сократ үшін де даналық, ізгілік және бақыт бір-бірімен міндетті түрде байланысты болған. Дана адам — дұрыс таңдаудың не екенін білетін және оны әрдайым жасайтын адам; дұрыс таңдау болуы үшін ол моральдық тұрғыдан дұрыс болуы керек еді; сондықтан ол қолынан келгеннің бәрін істегенін біле отырып, әрқашан бақытты болатын. Ежелгі философтардың ішінен бұл тұжырыммен келіспейтіндер аз болған шығар.
«Асыл адам әрдайым алаңсыз әрі бақытты, ал пасық адам әрдайым мұңды», — деген Конфуций. [7]
Ал бірнеше жыл бұрын мен бір математиктің сұхбатын оқыдым, ол түндердің көбінде жеткілікті ілгерілей алмағанын сезініп, көңілі толмай төсекке жататынын айтқан еді. [8] Біз «бақытты» деп аударып жүрген қытай және грек сөздері біздің түсінігімізбен дәлме-дәл келмегенімен, бұл пікір оларға қайшы келетіндей ортақ мағынаға ие.
Математик көңілі толмағаны үшін пасық адам болғаны ма? Жоқ; ол жай ғана Конфуций заманында кең таралмаған жұмыс түрімен айналысып жүр.
Адамзат білімі фракталды түрде өсетін сияқты. Кішкентай әрі қызықсыз болып көрінген сала — тіпті тәжірибелік қателік те — жақыннан қарағанда, сол сәтке дейінгі бүкіл білім сияқты ауқымды болып шығады. Ежелгі дәуірден бері жарылыс жасаған фракталды өскіндердің бірнешеуі жаңа нәрселерді ойлап табумен және ашумен байланысты. Мысалы, математика бұрын санаулы адамдардың қосымша айналысатын ісі болатын. Қазір бұл — мыңдаған адамдардың кәсібі. Ал жаңа нәрселерді жасауды талап ететін жұмыста кейбір ескі ережелер жүрмейді.
Соңғы кездері мен адамдарға кеңес беруге біраз уақыт бөлдім, және ол жерде ежелгі ереженің әлі де жұмыс істейтінін көрдім: жағдайды мүмкіндігінше жақсы түсінуге тырыс, тәжірибеңе сүйене отырып ең жақсы кеңесіңді бер, содан кейін қолыңнан келгеннің бәрін істегеніңді біле тұра, ол туралы уайымдама. Бірақ эссе жазған кезде менде мұндай тыныштықтың жұрнағы да болмайды. Ол кезде мен уайымдаймын. Егер идеяларым таусылып қалса ше? Ал жазып жүргенде, бес түннің төртеуінде мен жеткілікті жұмыс істей алмадым деген көңіл толмаушылықпен ұйқыға кетемін.
Адамдарға кеңес беру мен жазу — түбегейлі әртүрлі жұмыс түрлері. Адамдар саған мәселемен келгенде және сен не істеу керектігін анықтауың керек болғанда, саған (әдетте) жаңа ештеңе ойлап табудың қажеті жоқ. Сен жай ғана нұсқаларды саралап, қайсысы парасатты таңдау болатынын бағалауға тырысасың. Бірақ байыптылық келесі сөйлемді қалай жазу керектігін айта алмайды. Іздеу кеңістігі тым үлкен.
Судья немесе әскери офицер сияқты адам өз жұмысының көп бөлігінде борышты басшылыққа ала алады, бірақ бірдеңе жасау кезінде борыш жол көрсетуші бола алмайды. Жаратушылар (жасаушылар) анағұрлым тұрақсыз нәрсеге — шабытқа сүйенеді. Тұрақсыз өмір сүретін адамдардың көбі сияқты, олар қанағаттанғаннан гөрі көбірек уайымдайды. Бұл жағынан олар Конфуций заманындағы, әрқашан бір нашар егіннен (немесе билеушіден) кейін аштыққа ұшырау қаупі бар кішкентай адамға ұқсайды. Тек олар ауа-райы мен шенеуніктердің ырқына емес, өздерінің қиялының ырқына тәуелді.
Шектер
Мен үшін көңілің толмауы қалыпты жағдай болуы мүмкін екенін түсінудің өзі бір жеңілдік болды. Табысты адам бақытты болуы керек деген идеяның артында мыңдаған жылдар бойғы инерция бар. Егер менің қолымнан бірдеңе келсе, неге менде жеңімпаздарға тән еркін сенімділік жоқ? Бірақ бұл қазір менің ойымша, жүгірушінің «Егер мен мықты атлет болсам, неге сонша шаршаймын?» деп сұрағаны сияқты. Жақсы жүгірушілер де шаршайды; тек олар жоғарырақ жылдамдықта шаршайды.
Жұмысы жаңа нәрселерді ойлап табу немесе ашу болып табылатын адамдар да сол жүгірушінің күйін кешеді. Олардың қолынан келгеннің ең жақсысын істеуі мүмкін емес, өйткені олардың не істей алатынына шек жоқ. Сіз жасай алатын ең жақын нәрсе — өзіңізді басқа адамдармен салыстыру. Бірақ нәтижеңіз жақсарған сайын, бұл салыстырудың маңызы азая береді. Бірдеңесі жарияланған студент өзін жұлдыз сезінеді. Бірақ өз саласының шыңында тұрған адам үшін жақсы жұмыстың өлшемі қандай? Жүгірушілер кем дегенде өздерін тура сол нәрсені істеп жатқан басқалармен салыстыра алады; егер сіз Олимпиаданың алтын медалін ұтып алсаңыз, сәл жылдамырақ жүгіруге болар еді деп ойласаңыз да, біршама қанағаттана аласыз. Ал романист не істеуі керек?
Ал егер сіздің жұмысыңызда мәселелер алдыңызға қойылып, бірнеше баламаның арасынан таңдау керек болса, сіздің нәтижеңіздің жоғарғы шегі бар: әр уақытта ең жақсысын таңдау. Ежелгі қоғамдарда барлық дерлік жұмыс осы түрде болған сияқты. Шаруа киімді жамауға тұрар-тұрмасын, ал патша көршісіне басып кіру-кірмеуді шешуі керек еді, бірақ олардың ешқайсысынан жаңа бірдеңе ойлап табу күтілмеген. Негізінде олар ойлап таба алар еді; патша атыс қаруын ойлап тауып, содан кейін көршісіне басып кіре алар еді. Бірақ іс жүзінде жаңалықтар соншалықты сирек болғаны сонша, олар қақпашылардан гол соғу күтілмейтіні сияқты сізден де күтілмеген. [9] Іс жүзінде әр жағдайда дұрыс шешім бар сияқты көрінді, егер сіз соны қабылдасаңыз, өз жұмысыңызды мінсіз орындаған болатынсыз, дәл қарсыластың гол соғуына жол бермеген қақпашы мінсіз ойын көрсетті деп саналатыны сияқты.
Бұл әлемде даналық бәрінен маңызды болып көрінді. [10] Қазірдің өзінде көптеген адамдар алдына мәселе қойылып, ең жақсы баламаны таңдауды талап ететін жұмысты істейді. Бірақ білім неғұрлым маманданған сайын, адамдар жаңа нәрселерді ойлап табуға мәжбүр болатын және нәтижесі шектелмеген жұмыс түрлері көбейіп келеді. Ақыл даналыққа қарағанда барған сайын маңызды бола түсті, өйткені шыңдарға арналған орын көбейді.
Әдістер
Ақыл мен даналықтың бірін таңдауға тура келуі мүмкін екендігінің тағы бір белгісі — оларға қол жеткізу тәсілдерінің (әдістерінің) әртүрлілігі. Даналық көбінесе балалық қасиеттерден арылудан туындайтын сияқты, ал ақыл көбінесе сол қасиеттерді дамытудан туындайды.
Даналыққа арналған әдістер, әсіресе ежелгі әдістер, түзетуші сипатқа ие. Даналыққа жету үшін адам балалық шақтан шыққан кезде басын толтырып тұрған барлық қоқысты тазартып, тек маңызды нәрселерді ғана қалдыруы керек. Өзін-өзі бақылау мен тәжірибенің екеуі де осы нәтижеге әкеледі: тиісінше сіздің өз табиғатыңыздан және тәрбие жағдайыңыздан туындайтын кездейсоқ қиғаштықтарды (бұрмалауларды) жою. Даналық тек бұдан тұрмайды, бірақ бұл — оның үлкен бөлігі. Данагөйдің басындағы нәрсенің көбі кез келген он екі жасар баланың басында да бар. Айырмашылығы мынада: он екі жасар баланың басында ол көптеген кездейсоқ қоқыспен араласып жатыр.
Ақылға апаратын жол қиын мәселелермен жұмыс істеу арқылы өтетін сияқты. Бұлшықеттерді жаттығу арқылы қалай дамытсаңыз, ақылды да солай дамытасыз. Бірақ бұл жерде тым көп мәжбүрлеу болмауы керек. Ешқандай тәртіп шынайы қызығушылықтың орнын баса алмайды. Сондықтан ақыл-ойды дамыту адамның мінезіндегі белгілі бір бейімділікті — белгілі бір нәрселерге қызығушылық таныту тенденциясын анықтау және соны тәрбиелеу болып табылады. Өзіңізді шындықтың бейтарап ыдысына айналдыру үшін барлық ерекшеліктеріңізді өшіріп тастаудың орнына, біреуін таңдап, оны көшеттен үлкен ағашқа дейін өсіруге тырысасыз.
Дана адамдар өз даналығында бір-біріне өте ұқсас келеді, бірақ өте ақылды адамдар бір-бірінен ерекшеленетін өзіндік тәсілдермен ақылды болады.
Біздің білім беру дәстүрлеріміздің көпшілігі даналыққа бағытталған. Сондықтан мектептердің нашар жұмыс істеуінің бір себебі — олардың даналық әдістерін қолдана отырып ақыл қалыптастыруға тырысуы шығар. Даналыққа арналған рецепттердің көпшілігінде бағындыру элементі бар. Кем дегенде, сен мұғалімнің айтқанын істеуің керек. Неғұрлым қатаң әдістер әскери дайындық сияқты сіздің даралығыңызды бұзуға бағытталған. Бірақ бұл ақылға апаратын жол емес. Даналық қарапайымдылық арқылы келсе, ақыл-ойды дамытуда өз қабілеттерің туралы қате болса да тым жоғары пікірде болу көмектесуі мүмкін, өйткені бұл сізді жұмысты жалғастыруға ынталандырады. Дұрысы — қаншалықты қателескеніңізді түсінгенге дейін.
(Егде жаста жаңа дағдыларды үйренудің қиын болуы мидың икемділігінің азаюынан ғана емес. Одан да өткен тағы бір кедергі — адамның талабының жоғары болуы.)
Біз бұл жерде қауіпті тақырыпты қозғап отырғанымызды түсінемін. Мен білім берудің басты мақсаты оқушылардың «өзін-өзі бағалауын» арттыру болуы керек деп ұсынып отырған жоқпын. Бұл жай ғана жалқаулықты тудырады. Және қалай болғанда да, бұл балаларды, әсіресе ақылды балаларды алдай алмайды. Олар ерте жастан-ақ бәрі жеңетін сайыстың өтірік екенін аңғара алады.
Мұғалім жіңішке жолмен жүруі керек: сіз балаларды өз бетінше жаңа нәрселерді ойлап табуға ынталандырғыңыз келеді, бірақ олар жасағанның бәріне жай ғана қол соға алмайсыз. Сіз жақсы аудитория болуыңыз керек: бағалай білетін, бірақ тым оңай таңғала бермейтін. Ал бұл — орасан зор еңбек. Қай кезде таңғалу керектігін білу үшін әртүрлі жастағы балалардың мүмкіндіктерін жақсы түсінуіңіз керек.
Бұл білім берудің дәстүрлі әдістеріне қарама-қайшы. Дәстүр бойынша аудитория мұғалім емес, оқушы болып табылады; оқушының міндеті жаңалық ойлап табу емес, берілген белгілі бір материалдарды сіңіру. (Кейбір колледждердегі сабақ бөлімдері үшін «recitation» [жатқа айту] терминінің қолданылуы — соның қалдығы). Бұл ескі дәстүрлердің мәселесі — олар даналықтың рецепттеріне тым қатты тәуелді.
Өзгеше
Мен бұл эссеге әдейі арандатушылық тақырып қойдым; әрине, дана болуға тұрарлық. Бірақ менің ойымша, ақыл мен даналықтың арасындағы байланысты, әсіресе олардың арасындағы өсіп келе жатқан алшақтықты түсіну маңызды. Осылайша біз ақылға шын мәнінде даналыққа арналған ережелер мен стандарттарды қолданудан аулақ бола аламыз. «Не істеу керектігін білудің» бұл екі мағынасы көптеген адамдар ойлағаннан әлдеқайда ерекшеленеді. Даналыққа апаратын жол тәртіп арқылы өтеді, ал ақылға апаратын жол мұқият таңдалған өз еркіне бой алдыру арқылы өтеді. Даналық — әмбебап, ал ақыл — жеке-дара (идиосинкразиялық). Және даналық байсалдылық әкелсе, ақыл көп жағдайда көңіл толмаушылыққа әкеледі.
Мұны есте сақтаған жөн. Жақында бір физик досым өз бөлімінің жартысы Prozac ішіп жүргенін айтты. Мүмкін, белгілі бір жұмыс түрлерінде көңіл қалу мен торығудың белгілі бір мөлшері сөзсіз болатынын мойындасақ, оның салдарын жеңілдете алармыз. Мүмкін, біз оны күнделікті қайғы-мұңмен араласып, қорқынышты үлкен көлшікке айналуына жол бермей, бөлек қорапқа салып қоярмыз. Кем дегенде, біз көңіліміз толмағаны үшін көңіліміз түсуден арыла аламыз.
Егер сіз шаршап-шалдыққаныңызды сезсеңіз, бұл сізде бір кінәрат бар дегенді білдірмейді. Мүмкін, сіз жай ғана жылдам жүгіріп келе жатқан шығарсыз.
Ескертпелер
[1] Гаусс 10 жаста болғанда оған осы сұрақ қойылған деседі. Басқа оқушылар сияқты сандарды ерінбей қосып шығудың орнына, ол олардың әрқайсысының қосындысы 101 болатын 50 жұптан тұратынын (100 + 1, 99 + 2, т.б.) байқап, жауапты (5050) табу үшін 101-ді 50-ге көбейте салған.
[2] Тағы бір нұсқа бойынша, ақыл — мәселелерді шешу қабілеті, ал даналық — сол шешімдерді қалай пайдалану керектігін білу қабілеті. Бірақ бұл даналық пен ақыл арасындағы маңызды байланыс болғанымен, бұл олардың арасындағы айырмашылық емес. Даналық мәселелерді шешуде де пайдалы, ал ақыл шешімдермен не істеу керектігін шешуге де көмектесе алады.
[3] Ақылды да, даналықты да бағалау кезінде біз кейбір білімдерді есептен шығаруымыз керек. Сейфтің құпия кодын білетін адамдар оны білмейтін адамдарға қарағанда оңай ашады, бірақ ешкім мұны ақылдың немесе даналықтың сынағы деп айта алмайды.
Бірақ білім даналықпен, мүмкін ақылмен де тоғысып жатады. Адам табиғатын білу, әрине, даналықтың бір бөлігі. Сонымен, шекараны қай жерден сызамыз?
Мүмкін, шешім — белгілі бір сәтте пайдалылығы күрт төмендейтін білімді ескермеу шығар. Мысалы, француз тілін білу сізге көптеген жағдайларда көмектеседі, бірақ оған қатысы бар басқа ешкім француз тілін білмеген кезде оның құны күрт төмендейді. Ал даңғойлықты (көкірек көтерушілікті) түсінудің құндылығы біртіндеп қана төмендейді.
Пайдалылығы күрт төмендейтін білім — басқа біліммен байланысы аз болатын білім. Бұған тілдер мен сейф комбинациялары сияқты жай шарттылықтар, сондай-ақ кино жұлдыздарының туған күндері немесе 1956 жылғы Studebaker көлігін 1957 жылғысынан қалай ажырату керек сияқты «кездейсоқ» фактілер жатады.
[4] «Даналық» деп аталатын бір ғана нәрсені іздеген адамдарды грамматика алдап соқты. Даналық — бұл жай ғана дұрыс әрекетті білу, ал бұған көмектесетін жүз түрлі қасиет бар. Өзімшіл болмау сияқты кейбір қасиеттер бос бөлмеде медитация жасаудан туындауы мүмкін, ал адам табиғатын білу сияқты басқалары ішкілік тойларына барудан пайда болуы мүмкін.
Мүмкін мұны түсіну көптеген адамдардың көзінде даналықты қоршап тұрған жартылай киелі құпия тұманын сейілтуге көмектесер. Құпия көбінесе жоқ нәрсені іздеуден туындайды. Ал тарихта даналыққа қалай қол жеткізу керектігі туралы көптеген түрлі ой мектептерінің болуының себебі — олар оның әртүрлі құрамдас бөліктеріне назар аударғанында.
Мен осы эсседе «даналық» сөзін қолданғанда, адамдарға әртүрлі жағдайларда дұрыс таңдау жасауға көмектесетін кез келген қасиеттер жиынтығынан артық ештеңені меңзеп тұрған жоқпын.
[5] Тіпті ағылшын тілінде де біздің «intelligence» сөзіне беретін мағынамыз жақында ғана пайда болған. Оның алдындағы «understanding» (түсінік) сияқты сөздердің мағынасы кеңірек болған сияқты.
[6] Конфуций мен Сократқа телінетін сөздердің олардың нақты көзқарастарына қаншалықты сәйкес келетіні туралы, әрине, белгілі бір күмән бар. Мен бұл есімдерді «Гомер» есімін қолданғандай, оларға телінген сөздерді айтқан гипотетикалық тұлғаларды білдіру үшін қолданып отырмын.
[7] Лунь юй VII:36, Фун аудармасы.
Кейбір аудармашылар «happy» (бақытты) сөзінің орнына «calm» (байсалды, тыныш) сөзін қолданады. Бұл жердегі қиындықтың бір себебі — қазіргі ағылшын тілінде сөйлейтіндердің бақыт туралы түсінігі көптеген көне қоғамдардан өзгеше. Әр тілде «іс оңға басқанда адамның қандай күйде болатынын» білдіретін сөз бар шығар, бірақ іс оңға басқанда әртүрлі мәдениеттер әртүрлі әрекет етеді. Біз балалар сияқты жымиып, күлеміз. Бірақ неғұрлым байсалды қоғамда немесе өмір қиынырақ болған жерде бұл реакция тыныш қанағаттану түрінде болуы мүмкін.
[8] Бұл Andrew Wiles болуы мүмкін, бірақ сенімді емеспін. Егер біреу осындай сұхбатты есіне түсірсе, маған хабарлассаңыздар риза болар едім.
[9] Конфуций ешқашан жаңа ештеңе ойлап таппағанын, ежелгі дәстүрлердің дәл жазбасын жеткізуші ғана болғанын мақтанышпен айтқан. [Лунь юй VII:1] Жазу пайда болғанға дейінгі қоғамдарда топтың жинақталған білімін есте сақтау және жеткізу қаншалықты маңызды міндет болғанын қазір түсіну қиын. Тіпті Конфуций заманында да бұл ғалымның бірінші міндеті болып саналған сияқты.
[10] Ежелгі философиядағы даналыққа деген бейімділік Грекияда да, Қытайда да алғашқы философтардың көбінің (соның ішінде Конфуций мен Платонның) өздерін билеушілер мен әкімшілердің ұстазы ретінде көріп, осындай мәселелер туралы тым көп ойлануымен күшейтілген болуы мүмкін. Ертегішілер сияқты жаңа нәрселерді ойлап тапқан санаулы адамдар назар аудармауға болатын тыс қалған деректер болып көрінген шығар.
Осы эссенің нобайын оқып шыққандары үшін Тревор Блэквеллге, Сара Харлинге, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс білдіремін.