«Prig» (әхлаҡсы, хаҡлыҡ һатыусы) һүҙе хәҙер бик таралмаған, әммә уның билдәләмәһенә ҡараһағыҙ, ул таныш тойолор. Google биргән билдәләмә насар түгел:
Үҙен ғәҙел һәм әхлаҡлы һанап, башҡаларҙан өҫтөн ҡуйған кеше.
Был мәғәнә XVIII быуатта барлыҡҡа килгән, һәм уның йәше мөһим бер асҡыс булып тора: был woke-лыҡ сағыштырмаса яңы күренеш булһа ла, уның күпкә боронғораҡ бер нәмәнең сағылышы булыуын күрһәтә.
Һай, ҡәтғи әхлаҡи сафлыҡҡа тартылған һәм ҡағиҙәләрҙе боҙған һәр кемгә ташланып үҙенең сафлығын күрһәткән кешеләр төрө бар. Һәр йәмғиәттә ошондай кешеләр була. Тик улар яҡлаған ҡағиҙәләр генә үҙгәрә. Виктория осоро Англияһында был христиан изгелеге ине. Сталин Рәсәйендә — ортодоксаль марксизм-ленинизм. Woke өсөн был — социаль ғәҙеллек.
Шуға күрә, уоклиҡты аңларға теләһәгеҙ, кешеләрҙең ни өсөн үҙҙәрен былай тотоуын һорарға кәрәкмәй. Һәр йәмғиәттә хаҡлыҡ һатыусылар бар. Һорау шунда: ни өсөн беҙҙең әхлаҡсылар тап ошо идеяларға ҡарата, тап ошо мәлдә шундай тәкәбберлек күрһәтә? Быға яуап бирер өсөн, уоклиҡтың ҡасан һәм ҡайҙа башланыуын белергә кәрәк.
Беренсе һорауға яуап — 1980-се йылдар. Уоклиҡ — был 1980-се йылдар аҙағында башланып, 1990-сы йылдар аҙағында баҫылған, ә һуңынан 2010-сы йылдар башында яңы көс менән кире ҡайтып, ниһайәт, 2020 йылғы болаларҙан һуң иң юғары нөктәһенә еткән сәйәси дөрөҫлөктөң (political correctness) икенсе, тағы ла агрессив һөжүме.
Сәйәси дөрөҫлөк үҙе нимә ине һуң? Был төшөнсәне лә, уоклиҡты ла мәғәнәһеҙ ярлыҡ тип һанаған кешеләр йыш ҡына минән уларға билдәләмә биреүемде һорай, шуға күрә аңлатам. Икеһенең дә билдәләмәһе бер үк:
Социаль ғәҙеллеккә агрессив һәм күрһәтмәле (перформатив) рәүештә тупланыу.
Икенсе төрлө әйткәндә, был — социаль ғәҙеллек мәсьәләһендә әхлаҡ һатыусы кешеләр. Һәм төп проблема ошонда — социаль ғәҙеллектә түгел, ә уның күрһәтмәлелегендә. [0]
Расизм, мәҫәлән, ысын проблема. Уоке-хәрәкәт күҙ алдына килтергән кимәлдә түгел, әммә ысын проблема. Бер ниндәй ҙә аҡыллы кеше быны кире ҡаҡмаҫ тип уйлайым. Сәйәси дөрөҫлөк менән проблема маргинал төркөмдәргә иғтибар итеүҙә түгел, ә быны һай, агрессив рәүештә башҡарыуҙа ине. Тышҡы донъяға сығып, маргинал төркөмдәргә тыныс ҡына ярҙам итеү урынына, сәйәси дөрөҫлөк яҡлылар улар тураһында һөйләгәндә «хата» һүҙҙәр ҡулланған өсөн кешеләрҙе эҙәрлекләүгә баҫым яһаны.
Сәйәси дөрөҫлөктөң ҡайҙа башланыуына килгәндә, уйланып ҡараһағыҙ, һеҙ быға яуапты беләһегеҙҙер. Ул университеттарҙан ситтә башланып, уларға тыштан үтеп ингәнме? Әлбиттә, юҡ; ул һәр ваҡыт университеттарҙа иң сикке формаһын ала ине. Тимәк, университеттарҙың ҡайһы өлөшөндә башланды ул? Математикаламы, теүәл фәндәрҙәме, әллә инженерияламы башланып, гуманитар һәм социаль фәндәргә таралдымы? Был ҡыҙыҡлы фараз, әммә юҡ, әлбиттә, ул гуманитар һәм социаль фәндәрҙә башланды.
Ни өсөн тап шунда? Һәм ни өсөн тап шул ваҡытта? 1980-се йылдарҙа гуманитар һәм социаль фәндәрҙә нимә булды?
Сәйәси дөрөҫлөктөң килеп сығышы тураһындағы уңышлы теория уның ни өсөн иртәрәк барлыҡҡа килмәүен аңлата алырға тейеш. Ни өсөн, мәҫәлән, ул 1960-сы йылдарҙағы протест хәрәкәттәре ваҡытында уҡ булманы? Сөнки улар ҙа тап шул уҡ мәсьәләләр менән шөғөлләнгән ине. [1]
1960-сы йылдарҙағы студенттар протесының сәйәси дөрөҫлөккә килтермәүенең сәбәбе — тап шунда: улар студенттар хәрәкәте генә ине. Уларҙың реаль власы булманы. Студенттар ҡатын-ҡыҙҙар азатлығы һәм ҡара тәнлеләр хоҡуҡтары тураһында күп һөйләһә лә, аудиторияларҙа уларға быны уҡытмайҙар ине. Әлегә уҡытмайҙар ине.
Әммә 1970-се йылдар башында 1960-сы йылғы студент протестсылары диссертацияларын тамамлай һәм профессор булып эшкә инә башланы. Тәүҙә улар ҙур көскә лә эйә түгел ине, һандары ла аҙ ине. Ләкин уларҙың замандаштары күберәк килеп ҡушылған һайын, ә алдағы быуын профессорҙары пенсияға киткәс, улар әкренләп һан яғынан да, көс яғынан да ҙурая барҙы.
Сәйәси дөрөҫлөктөң гуманитар һәм социаль фәндәрҙә башланыуының сәбәбе — был өлкәләр сәйәсәтте индереү өсөн ҙурыраҡ мөмкинлектәр бирҙе. Физика профессоры булып эшкә ингән 1960-сы йылдар радикалы элеккесә протестарға йөрөй ала ине, әммә уның сәйәси ҡараштары эшенә йоғонто яһаманы. Ә бына социология һәм заманса әҙәбиәт өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙе теләһә нисек сәйәсәтләштерергә мөмкин. [2]
Мин сәйәси дөрөҫлөктөң нисек барлыҡҡа килеүен күрҙем. Мин 1982 йылда колледжға ингәндә ул әле юҡ ине. Студент ҡыҙҙар кемдер сексистик тип һанаған һүҙ әйтһә, ризаһыҙлыҡ белдерергә мөмкин ине, әммә бының өсөн бер кем дә ялыу яҙып йөрөмәне. Мин 1986 йылда аспирантураға ингәндә лә был әле таралмаған ине. Ләкин 1988 йылға ул асыҡтан-асыҡ күренә башланы, ә 1990-сы йылдар башына кампус тормошон тулыһынса биләп алғандай булды.
Нимә булды? Протест нисек язалауға әйләнде? Ни өсөн 1980-се йылдар аҙағында ир-ат шовинизмына (элек шулай атайҙар ине) ҡаршы протестар университет етәкселегенә сексизм тураһында рәсми ялыуҙарға әүерелде?сынында иһә, 1960-сы йылдар радикалдары даими эш урыны (tenure) алды. Улар үҙҙәре егерме йыл элек ҡаршы көрәшкән шул уҡ Элитаға (Establishment) әйләнде. Хәҙер улар үҙ идеяларын ябай ғына белдереү түгел, ә уларҙы мәжбүри рәүештә тағыу мөмкинлегенә эйә булды.
Мәжбүри иттерелә торған яңы әхлаҡи ҡағиҙәләр студенттарҙың билдәле бер төрөнә бик ҡыҙыҡлы тойолдо. Айырыуса профессорҙарға һөжүм итергә рөхсәт ителеүе уларҙы дәртләндерҙе. Мин ул ваҡытта сәйәси дөрөҫлөктөң ошо яғын шәйләп ҡалғанымды хәтерләйем. Был түбәндән башланған ябай студенттар хәрәкәте генә түгел ине. Был уҡытыусыларҙың студенттарҙы башҡа уҡытыусыларға һөжүм итергә ҡуҙғытыуы ине. Был яҡтан ул Мәҙәни инҡилапты хәтерләтә ине. Ул да түбәндән башланған хәрәкәт түгел ине; был Мао үҙенең сәйәси дошмандарына ҡаршы йәш быуынды ҡотортоуы ине. Һәм, ысынында, 1980-се йылдар аҙағында Родерик Макфаркухар Гарвардта Мәҙәни инҡилап буйынса курс уҡыта башлағас, күптәр быны шул ваҡыттағы ваҡиғаларға аңлатма тип ҡабул итте. Ысынында шулай булғанмы-юҡмы, белмәйем, әммә кешеләр шулай тип уйланы, тимәк, оҡшашлыҡтар күҙгә бәрелеп тора ине. [3]
Колледж студенттары роль уйнарға (larp) ярата. Был уларҙың тәбиғәтендә бар. Ғәҙәттә был зыянһыҙ. Ләкин әхлаҡ менән уйнап ҡарау ағыулы ҡушылмаға әйләнде. Һөҙөмтәлә бер төрлө әхлаҡи этикет барлыҡҡа килде — ябай, ләкин бик ҡатмарлы. Башҡа планетанан килгән яҡшы күңелле берәй ҡунаҡҡа ни өсөн «төҫлө кешеләр» (people of color) тигән фразаны ҡулланыу айырыуса мәғрифәтле тип һаналғанын, ә «төҫлөләр» (colored people) тип әйткән өсөн эштән ҡыуылыуыңды аңлатырға тура килеүен күҙ алдына килтерегеҙ. Һәм ни өсөн нәҡ хәҙер «негр» һүҙен ҡулланырға ярамағанын, ә Мартин Лютер Кингтың үҙ сығыштарында уны өҙлөкһөҙ ҡулланғанын аңлатыуҙы. Бер ниндәй ҙә төп принциптар юҡ. Һеҙгә бары тик уға ятлар өсөн оҙон ҡағиҙәләр исемлеген бирергә генә тура киләсәк. [4]
Был ҡағиҙәләрҙең хәүефе һаҡһыҙҙар өсөн ҡаҙылған соҡорҙар яһауында ғына түгел, ә уларҙың ҡатмарлылығы арҡаһында ысын изгелекте алмаштырыусы булып китеүендә ине. Ҡасан ғына бер йәмғиәттә ялған тәғлимәт (ересь) һәм ортодоксия төшөнсәһе барлыҡҡа килә, шул саҡта ортодоксия изгелектең урынын ала. Һеҙ донъялағы иң насар кеше булырға мөмкинһегеҙ, әммә ортодоксаль булһағыҙ, ҡалғандарҙың барыһынан да яҡшыраҡһығыҙ. Был иһә ортодоксияны яман кешеләр өсөн бик йәлеп итеүсән итә.
Ләкин изгелекте алмаштырыусы ролен үтәһен өсөн, ортодоксия ауыр булырға тейеш. Әгәр ортодоксаль булыу өсөн ниндәйҙер бер кейем кейеү йә берәй һүҙҙе әйтмәү генә етһә, быны һәр кем эшләй белә, һәм башҡаларҙан изгерәк күренеүҙең берҙән-бер юлы — ысынында изге булыу. Сәйәси дөрөҫлөктөң һай, ҡатмарлы һәм йыш үҙгәреп торған ҡағиҙәләре уны ысын изгелектең камил алмашына әйләндерҙе. Һәм һөҙөмтәлә хәҙерге әхлаҡ модаһынан артта ҡалған яҡшы кешеләр, эске донъяларын күрһәгеҙ ҡотоғоҙ алынырлыҡ кешеләр тарафынан юҡ ителгән бер донъя барлыҡҡа килде.
Сәйәси дөрөҫлөктөң күтәрелеүенә ҙур йоғонто яһаған факторҙарҙың береһе — әхлаҡи яҡтан саф булыр өсөн башҡа нәмәләрҙең булмауы ине. Элекке быуын хаҡлыҡ һатыусылары нигеҙҙә дин һәм енси мөнәсәбәттәр тирәһендә әхлаҡһылыҡ ҡыла торғайны. Ләкин мәҙәни элита араһында 1980-се йылдарға улар тулыһынса үле темаға әйләнде; әгәр һеҙ диндар йәки ғиффәтле булһағыҙ, быны белдереүгә ҡарағанда йәшереү яғын ҡарай инегеҙ. Шуға күрә әхлаҡи күҙәтеүсе булырға яратҡан кешеләр тыйыу өсөн темаларға ҡытлыҡ кисерә башланы. Ҡағиҙәләрҙең яңы йыйылмаһы тап улар көткән нәмә ине.
Ғәжәп, ләкин 1960-сы йылдарҙағы һулдарҙың толерант ҡанаты түҙемһеҙ ҡанаттың еңеүе өсөн шарттар тыуҙырыуға ярҙам итте. Иҫке, тыныс хиппи һулдары яҡлаған иркен социаль ҡағиҙәләр өҫтөнлөк алды, исмаһам, элита араһында, һәм был тәбиғәттәре менән түҙемһеҙ булғандар өсөн түҙемһеҙлек күрһәтерлек бер ни ҡалдырманы.
Тағы бер ихтимал сәбәп — Совет империяһының ҡолауы. Сәйәси дөрөҫлөк конкурент булып сыҡҡанға тиклем марксизм һулдар араһында әхлаҡи сафлыҡтың популяр нигеҙе булғайны, ләкин Көнсығыш блок илдәрендәге демократик хәрәкәттәр уның бөтә ялтырауығын юҡҡа сығарҙы. Айырыуса 1989 йылда Берлин диуарының емерелеүе. Штази яғында булыу мөмкин түгел ине. 1980-се йылдар аҙағында Кембридждағы бер букинистик магазинда совет фәндәренең һүнә барған бүлеген ҡарап тороп: «Был кешеләр хәҙер нимә тураһында һөйләр икән?» — тип уйлағанымды хәтерләйем. Ысынында иһә яуап танау төбөндә генә булған икән.
Сәйәси дөрөҫлөктөң беренсе этабында мин байҡаған бер нәмә шул булды: ул ир-аттарға ҡарағанда ҡатын-ҡыҙҙар араһында популяр инe. Күп кенә яҙыусылар билдәләүенсә (бәлки, иң сағыу итеп Джордж Оруэлл яҙғандыр), ҡатын-ҡыҙҙар әхлаҡи күҙәтеүсе булыу идеяһына ирҙәргә ҡарағанда нығыраҡ тартыла кеүек. Ләкин ҡатын-ҡыҙҙарҙың сәйәси дөрөҫлөктө тормошҡа ашырыусыларға әйләнеүенең тағы бер анығыраҡ сәбәбе бар ине. Был ваҡытта енси бәйләнеүҙәргә (харассмент) ҡаршы ҙур ҡаршылыҡ тыуҙы; 1980-се йылдар уртаһында енси бәйләнеү билдәләмәһе асыҡтан-асыҡ енси яҡынлыҡ талап итеүҙән «дошмандарса мөхит» тыуҙырыуға тиклем киңәйтелде. Университеттар эсендә ғәйепләүҙең классик формаһы булып берәй студент ҡыҙҙың профессорҙың уға «уңайһыҙлыҡ тыуҙырыуы» тураһында белдереүе тора ине. Ләкин был ғәйепләүҙең аңлайышһыҙлығы тыйылған тәртип радиусын дөйөм ҡабул ителмәгән (гетеродоксаль) идеялар тураһында һөйләшеүгә тиклем киңәйтергә мөмкинлек бирҙе. Сөнки улар ҙа кешеләргә уңайһыҙлыҡ тыуҙыра. [5]
Дарвиндың ирҙәрҙең күберәк үҙгәреүсәнлеге тураһындағы гипотезаһы кешеләрҙең уңыштарындағы айырмаларҙы өлөшләтә аңлата алыуын әйтеү сексизм инеме? Күрәһең, Ларри Саммерсты Гарвард президенты вазифаһынан ҡыуҙырыу өсөн етерлек дәрәжәлә сексистик булғандыр. Уның был идеяны телгә алған телмәрен ишеткән бер ҡатын-ҡыҙ был уға «физик яҡтан насар булыу» тойғоһо килтерҙе һәм ярты юлда сығып китергә мәжбүр итте, тип әйтте. Әгәр дошмандарса мөхиттең һынауы кешеләрҙең үҙҙәрен нисек тойғанлығына ҡарап билдәләнһә, был, әлбиттә, шундай мөхит булып тойола. Шулай ҙа ҙурыраҡ ир-ат үҙгәреүсәнлегенең кеше ҡаҙаныштарындағы ҡайһы бер тайпылыштарҙы аңлатыуы ихтимал күренә. Тимәк, ҡайһыһы өҫтөн булырға тейеш: уңайлыҡмы, әллә дөрөҫлөкмө? Әлбиттә, дөрөҫлөк ҡайҙалыр еңергә тейеш булһа, был университеттарҙа булырға тейеш; улар тап шуның менән шөғөлләнергә тейеш тә баһа; әммә 1980-се йылдар аҙағынан башлап тиҫтәләрсә йылдар буйы сәйәси дөрөҫ кешеләр был ҡапма-ҡаршылыҡ юҡ кеүек ҡланырға тырышты. [6]
1990-сы йылдарҙың икенсе яртыһында сәйәси дөрөҫлөк һүнгән кеүек тойолдо. Сәбәптәрҙең береһе, бәлки төп сәбәбе, уның тура мәғәнәһендә көлкөгә әйләнеүе ине. Ул комедианттар өсөн бай материал бирҙе, һәм улар ғәҙәттәгесә уға ҡаршы дезинфекция яһаны. Көлкө — теләһә ниндәй ялған изгелеккә ҡаршы иң ҡеүәтле ҡоралдарҙың береһе, сөнки юмор тойғоһонан мәхрүм әхлаҡсылар уға шул уҡ рәүештә яуап бирә алмай. Көлкө Виктория осорондағы тыйнаҡлыҡты еңде, һәм 2000 йылға ул сәйәси дөрөҫлөк менән дә шуны уҡ эшләгән кеүек тойолдо.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был бары тик алданыу ине. Университеттар эсендә сәйәси дөрөҫлөктөң ҡуҙҙары әле лә сағыу яна ине. Сөнки уны тыуҙырған көстәр элеккесә урында ине. Уны башлап ебәргән профессорҙар хәҙер декан һәм кафедра мөдире була башланы. Һәм уларҙың кафедраларына өҫтәмә рәүештә махсус социаль ғәҙеллеккә йүнәлтелгән яңылары барлыҡҡа килде. Студенттар элеккесә әхлаҡи яҡтан саф булыр өсөн сәбәптәргә һыуһай ине. Университет хакимиәте хеҙмәткәрҙәренең һаны ҡапыл артты, һәм уларҙың күбеһенең эше сәйәси дөрөҫлөктөң төрлө формаларын тормошҡа ашырыуҙан ғибәрәт ине.
2010-сы йылдар башында сәйәси дөрөҫлөктөң ҡуҙҙары яңынан дөрләп тоҡанып китте. Был яңы этап менән тәүгеһе араһында бер нисә айырма бар ине. Ул тағы ла ҡатыраҡ ине. Университеттарҙа әле лә иң ҡыҙыу яныуына ҡарамаҫтан, ул реаль донъяға нығыраҡ таралды. Һәм ул төрлөрәк «гөнаһтар» менән шөғөлләнде. Сәйәси дөрөҫлөктөң беренсе этабында кешеләрҙе нигеҙҙә өс кенә нәмәлә ғәйепләйҙәр ине: сексизм, расизм һәм гомофобия (ул ваҡытта ошо маҡсатта уйлап табылып индерелгән яңы һүҙ). Ләкин шул ваҡыттан алып 2010 йылға тиклем күп кешеләр яңы «-изм»дар һәм «-фобия»лар уйлап табыу һәм уларҙың ҡайһыһы нығынып ҡалыуын һынау менән күп ваҡыт үткәрҙе.
Икенсе этап төрлө мәғәнәлә сәйәси дөрөҫлөктөң метастазаланыуы ине. Ни өсөн ул тап ошо ваҡытта булды? Минеңсә, был социаль селтәрҙәрҙең, бигерәк тә Tumblr һәм Twitter-ҙың күтәрелеүе менән бәйле, сөнки сәйәси дөрөҫлөктөң икенсе тулҡынының иң характерлы һыҙаттарының береһе — cancel mob («юҡ итеү төркөмө»): кемделер ҡыуып сығарыу йәки эштән сығартыу өсөн социаль селтәрҙәрҙә берләшкән ярһыу халыҡ өйөрө. Ысынында иһә сәйәси дөрөҫлөктөң был икенсе тулҡыны тәүҙә «юҡ итеү мәҙәниәте» (cancel culture) тип аталды; уны 2020-се йылдарға тиклем генә «уоклиҡ» (wokeness) тип атай башламанылар.
Тәүҙә һәр кемде тиерлек ғәжәпләндергән социаль селтәрҙәрҙең бер үҙенсәлеге — ярһыуҙың (outrage) популярлығы ине. Ҡулланыусыларға ярһыу оҡшай кеүек ине. Хәҙер беҙ был фекергә шул тиклем өйрәнгәнбеҙ, хатта уны ғәҙәти күренеш итеп ҡабул итәбеҙ, әммә ысынында был бик сәйер. Асыуланыу, ярһыу — яғымлы тойғо түгел. Кешеләрҙең уны эҙләп йөрөүен көтмәҫһең. Ләкин улар эҙләй. Һәм иң мөһиме, улар уны уртаҡлашырға теләй. Мин 2007 йылдан 2014 йылға тиклем форум алып барҙым, шуға күрә уларҙың быны ни тиклем уртаҡлашырға теләүен һандар менән күрһәтә алам: беҙҙең ҡулланыусылар фекерҙе асыуландырған осраҡта уға яҡлау тауышы биреүгә (upvote) яҡынса өс тапҡырға күберәк ынтыла ине.
Ярһыуға бындай тартылыу woke-лыҡ арҡаһында булманы. Был — социаль селтәрҙәрҙең, йә булмаһа уларҙың ошо быуынының айырылғыһыҙ үҙенсәлеге. Әммә ул социаль селтәрҙәрҙе уоклиҡ ялҡынын тоҡандырыу өсөн иң шәп ҡоралға әйләндерҙе. [7]
Әммә уоклиҡтың таралыуына асыҡ социаль селтәрҙәр генә сәбәпсе булманы. Төркөмлө сат ҡушымталары ла, бигерәк тә һуңғы аҙымда — юҡ итеүҙә (cancellation) — хәлткес роль уйнаны. Кемделер эштән сығарырға теләгән бер төркөм хеҙмәткәрҙәр быны бары тик электрон почта аша ғына эшләргә мәжбүр булһа, күҙ алдына килтерегеҙ. Төркөм ойоштороу ҡыйын булыр ине. Әммә төркөм саты булғанда, өйөрҙәр үҙенән-үҙе барлыҡҡа килә.
Сәйәси дөрөҫлөктөң был икенсе тулҡынында тағы бер сәбәпсе фактор — матбуғаттың ҡырҡа полярлашыуы булды. Баҫма осорҙа гәзиттәр сәйәси яҡтан нейтраль булырға йәки нейтраль күренергә мәжбүр ине. New York Times гәзитендә реклама биргән универмагтар төбәктәге бөтә кешегә, либералдарға ла, консерваторҙарға ла барып етергә теләне, шуға күрә Times ике яҡҡа ла хеҙмәт итергә тейеш булды. Әммә Times был нейтраллекте мәжбүри төшөнсә тип һанаманы. Улар быны хөрмәтле төп гәзит (paper of record) булараҡ үҙ бурыстары тип ҡабул итте — нейтраль ҡараштан етерлек кимәлдәге мөһим һәр ваҡиғаны сағылдырып, үҙ заманының йылъяҙмаһы булырға ынтылған ҙур гәзиттәрҙең береһе булараҡ.
Мин үҫкән ваҡытта бындай төп гәзиттәр мәңгелек, изге тиерлек институттар булып күренә ине. New York Times һәм Washington Post кеүек гәзиттәр ғәйәт ҙур абруйға эйә ине, сөнки башҡа яңылыҡтар сығанағы сикле ине, шулай уҡ улар нейтраль булырға ниндәйҙер кимәлдә тырыша ла ине.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, төп гәзит концепцияһы нигеҙҙә баҫма ҡағыҙ ҡуйған сикләүҙәрҙең эҙемтәһе булып сыҡты. [8] Һеҙҙең баҙар география менән билдәләнгәндә, нейтраль булырға тура килә ине. Ләкин онлайн баҫылып сығыу гәзиттәргә география урынына идеология менән билдәләнгән баҙарҙарға хеҙмәт итеүгә күсергә мөмкинлек бирҙе — хатта мәжбүр итте. Эшен дауам иткәндәрҙең күбеһе үҙҙәре элек ауышҡан йүнәлешкә — һулға ауҙы. 2020 йылдың 11 октябрендә New York Times гәзите: «Гәзит ҡатып ҡалған төп баҫманан шәп хикәйәттәрҙең һутлы йыйынтығына әүерелеү кисерә», — тип белдерҙе. [9] Шул уҡ ваҡытта уң ҡараштарға хеҙмәт итеү өсөн дә үҙенсәлекле журналистар барлыҡҡа килде. Шулай итеп, үткән дәүерҙә төп берләштереүсе көстәрҙең береһе булған журналистика хәҙер иң ҙур бүлгес көстәрҙең береһенә әйләнде.
Социаль селтәрҙәрҙең күтәрелеүе һәм журналистиканың полярлашыуы бер-береһен көсәйтте. Ысынында социаль селтәрҙәр аша үткән йомоҡ сылбырлы яңы журналистика төрө барлыҡҡа килде. Кемдер социаль селтәрҙәрҙә бәхәсле берәй һүҙ әйтә. Бер нисә сәғәт эсендә был яңылыҡ булып китә. Асыуланған уҡыусылар социаль селтәрҙәрҙә ошо яңылыҡҡа һылтанмалар урынлаштыра, был онлайн бәхәстәрҙе тағы ла нығыраҡ ҡуҙғыта. Был — кликтар йыйыуҙың күҙ алдына килтерерлек иң арзан сығанағы ине. Сит илдәрҙә хәбәрселәр бүлеген тотоу йәки айҙар буйына тикшереүҙәр үткәреү өсөн аҡса түләү кәрәкмәй ине. Бары тик Твиттерҙа бәхәсле фекерҙәрҙе күҙәтеп барырға һәм уҡыусыларҙы тағы ла нығыраҡ ярһытыу өсөн өҫтәмә аңлатмалар менән уларҙы үҙ сайтығыҙға ҡуйырға ғына кәрәк ине.
Матбуғат өсөн уоклиҡта аҡса бар ине. Ләкин улар ғына түгел ине. Был сәйәси дөрөҫлөктөң ике тулҡыны араһындағы иң ҙур айырмаларҙың береһе булды: беренсеһен тулыһынса тиерлек һәүәҫкәрҙәр алып барһа, икенсеһен йыш ҡына профессионалдар алып барҙы. Ҡайһы берәүҙәр өсөн был уларҙың бөтә эше ине. 2010 йылға эш вазифаһы нигеҙҙә уоклиҡты көсләп тағыу булған яңы администраторҙар синыфы барлыҡҡа килде. Улар СССР-ҙа хәрби һәм сәнәғәт ойошмаларына беркетелгән сәйәси комиссарҙар роленә оҡшаш роль уйнаны: улар ойошманың эш ағымында туранан-тура ҡатнашманы, әммә эштә бер ниндәй ҙә тейешһеҙ нәмә булмаһын өсөн ситтән күҙәтеп торҙо. Был яңы администраторҙарҙы йыш ҡына вазифаларындағы «яҡын итеү, инклюзия» (inclusion) һүҙенән танырға мөмкин ине. Ойошмалар эсендә был уоклиҡ өсөн иң ҡулай эвфемизм ине; мәҫәлән, тыйылған һүҙҙәрҙең яңы исемлеге ғәҙәттә «инклюзив тел буйынса ҡулланма» тип аталды. [10]
Был яңы түрәләр синыфы woke-көн тәртибен үҙҙәренең эше тап шуға бәйле булғандай үткәрҙе, сөнки ысынында ла шулай ине. Әгәр билдәле бер төрҙәге проблеманы күҙәтеү өсөн кешеләрҙе яллаһағыҙ, улар уны табасаҡ, сөнки юғиһә уларҙың барлығын аҡларлыҡ бер ни ҡалмай. [11] Ләкин был түрәләр икенсе һәм, бәлки, тағы ла ҙурыраҡ хәүеф тыуҙырҙы. Күптәр эшкә алыу барышында ҡатнашты, һәм мөмкин булғанда улар эш биреүселәрҙең үҙҙәре менән сәйәси ҡараштары уртаҡ булған кешеләрҙе генә эшкә алыуын тәьмин итергә тырышты. Иң сиктән сыҡҡан осраҡтар — уоклиҡҡа тоғролоҡтарын раҫлаған, ҡайһы бер университеттар уҡытыусылыҡҡа кандидаттарҙан талап итә башлаған яңы «DEI декларациялары» ине. Ҡайһы бер университеттар был белдереүҙәрҙе баштағы фильтр сифатында ҡулланды һәм улар буйынса етерлек юғары балл алған кандидаттарҙы ғына ҡараны. Һеҙ былай итеп Эйнштейнды эшкә алмаясаҡһығыҙ; уның урынына кемде алыуығыҙҙы күҙ алдына килтерегеҙ.
Уоклиҡтың үҫеүендә тағы бер фактор — Флоридала аҡ тәнле кеше ҡара тәнле үҫмерҙе үлтергәндән һуң аҡланғас, 2013 йылда башланған Black Lives Matter хәрәкәте булды. Ләкин был уоклиҡты башлап ебәрмәне; ул 2013 йылға инде яҡшы ғына көс алған ине.
Харви Вайнштейндың ҡатын-ҡыҙҙарҙы көсләүе тураһындағы тәүге яңылыҡтарҙан һуң 2017 йылда башланған Me Too хәрәкәте лә шулай уҡ. Ул уоклиҡты тиҙләтте, әммә уны башлап ебәреүҙә 80-се йылдарҙағы версия сәйәси дөрөҫлөктө башлап ебәреүҙә уйнаған ролде уйнаманы.
2016 йылда Дональд Трамптың һайланыуы ла уоклиҡты тиҙләтте, бигерәк тә ярһыу хәҙер трафик тигәнде аңлатҡан матбуғатта. Трамп New York Times гәзитенә бик күп аҡса килтерҙе: уның беренсе хакимиәте осоронда баш яҙмаларҙа уның исеме элекке президенттарға ҡарағанда яҡынса дүрт тапҡырға йышыраҡ телгә алынды.
2020 йылда беҙ иң ҙур тиҙләткесте күрҙек: аҡ тәнле полиция хеҙмәткәре видеояҙмала ҡара тәнле шикле кешене быуып үлтерҙе. Ошо мәлдә, бөтә Америка буйлап аяуһыҙ протестар башланғас, күсмә мәғәнәләге ялҡын тура мәғәнәләге утҡа әйләнде. Әммә артҡа ҡараһаҡ, был woke иң юғары нөктәһе, йәки уға яҡын булып сыҡты. Мин күргән һәр мәғлүмәт буйынса, уоклиҡ 2020 йәки 2021 йылда иң юғары нөктәһенә еткән.
Уоклиҡты ҡайһы саҡта аҡыл вирусы тип атайҙар. Уны вируслы иткән нәмә — ул тейешһеҙлектең яңы төрҙәрен билдәләй. Күпселек кеше тейешһеҙлектән ҡурҡа; улар социаль ҡағиҙәләрҙең нимәнән ғибәрәт икәнен йәки уларҙың ҡайһыһын боҙоуҙарын бер ҡасан да аныҡ белмәй. Айырыуса ҡағиҙәләр тиҙ үҙгәргән осраҡта. Һәм күпселек кеше үҙҙәре белмәгән ҡағиҙәләрҙе боҙормон тип борсолғанлыҡтан, әгәр уларға берәй ҡағиҙәне боҙаһығыҙ тип әйтһәгеҙ, уларҙың ғәҙәти реакцияһы — һеҙгә ышаныу була. Айырыуса бер нисә кеше әйтһә. Был үҙ сиратында экспоненциаль үҫеш өсөн рецепт булып тора. Фанаттар һаҡланыр өсөн яңы бер тейешһеҙлек уйлап таба. Уны беренселәрҙән булып үҙҙәренең изгелеген күрһәтеүҙең яңы ысулдарын көҫәгән башҡа фанаттар ҡабул итә. Әгәр улар етерлек булһа, баштағы фанаттар төркөмөнә ҡурҡыу менән эш иткән күпкә ҙурыраҡ төркөм эйәрә. Улар изгелекте күрһәтергә тырышмай; улар бары тик бәләнән ҡотолорға ғына тырыша. Ошо мәлдә яңы тыйыу ныҡлы төпләнә. Өҫтәүенә, уның уңышы социаль ҡағиҙәләрҙең үҙгәреү тиҙлеген арттыра, ә был, иҫегеҙгә төшөрәм, кешеләрҙең ниндәй ҡағиҙәләрҙе боҙоуҙарынан ҡурҡыуының бер сәбәбе булып тора. Шулай итеп, был түңәрәк тағы ла тиҙләнә. [12]
Айырым кешеләргә хас булған нәмә ойошмаларға тағы ла нығыраҡ хас. Айырыуса көслө етәксеһе булмаған ойошмаларға. Бындай ойошмалар барыһын да «алдынғы тәжрибәгә» (best practices) нигеҙләнеп эшләй. Юғарыраҡ хакимиәт юҡ; әгәр яңы бер «алдынғы тәжрибә» тәнҡитле массаға етһә, улар уны ҡабул итергә мәжбүр. Һәм был осраҡта ойошма икеләнгәндә ғәҙәттә эшләгәнсә һуҙып тора алмай. Сөнки ул ошо мәлдә лә тейешһеҙлек ҡылып ятырға мөмкин бит! Шуға күрә бер бәләкәй төркөм фанаттарға ойошма ғәйепле булыуы мөмкин булған яңы ҡағиҙә боҙоуҙарҙы тасуирлап, был типтағы ойошманы үҙ ҡулына алыуы ғәжәпләнерлек еңел була. [13]
Бындай цикл ғөмүмән нисек тамамлана? Ахыр сиктә ул фажиғәгә килтерә, һәм кешеләр «ете генә» тип әйтә башлай. 2020 йылдағы сиктән сығыуҙар күптәрҙе ошолай әйтергә мәжбүр итте.
Шул ваҡыттан алып уоклиҡ әкренләп, ләкин өҙлөкһөҙ артҡа сигенә. Корпоратив етәкселәр, Брайан Армстронгтан башлап, уны асыҡтан-асыҡ кире ҡаҡты. Университеттар, Чикаго университеты һәм MIT етәкселегендә, һүҙ иркенә тоғролоҡтарын асыҡ белдерҙе. Уоклиҡтың үҙәге тип иҫәпләнгән Twitter-ҙы уны зарарһыҙландырыу өсөн Илон Маск һатып алды, һәм ул быға өлгәшкән кеүек күренә — һәм, әйткәндәй, элек Twitter уң ҡарашлыларҙы цензуралаған кеүек һул ҡарашлы ҡулланыусыларҙы цензуралап түгел, ә икеһен дә тыймайынса. [14] Ҡулланыусылар уоклиҡҡа артыҡ батҡан брендтарҙан ҡәтғи баш тартты. Bud Light бренды бынан төҙәлмәҫлек зыян күргән булыуы ихтимал. Мин Трамптың 2024 йылғы икенсе еңеүен уоклиҡ буйынса референдум булды тип раҫламайым; минеңсә, ул, президентлыҡҡа кандидаттар һәр саҡ эшләгәнсә, харизматигыраҡ булғанға күрә еңде; әммә һайлаусыларҙың уоклиҡтан ерәнеүе лә ярҙам итмәй ҡалмағандыр.
Тимәк, беҙгә хәҙер нимә эшләргә? Уоклиҡ инде сигенә бара. Әлбиттә, беҙ уға ярҙам итергә тейешбеҙ. Быны эшләүҙең иң яҡшы юлы ниндәй? Һәм иң мөһиме, өсөнсө тапҡыр тоҡанып китеүҙән нисек һаҡланырға? Сөнки бер тапҡыр ул инде үлгән кеүек ине, ләкин элеккенән дә яманыраҡ булып кире ҡайтты.
Ысынында иһә тағы ла олораҡ маҡсат бар: киләсәктә ошондай агрессив һәм күрһәтмәле морализмдың теләһә ниндәй ҡабатланыуына юл ҡуймау ысулы бармы — сәйәси дөрөҫлөктөң өсөнсө тулҡынын ғына түгел, ә уға оҡшаш сираттағы нәмәне булдырмау мөмкинме? Сөнки сираттағыһы мотлаҡ буласаҡ. Хаҡлыҡ һатыусылар тәбиғәттәре менән шундай. Уларға буйһонорға һәм мәжбүр итергә ҡағиҙәләр кәрәк, һәм хәҙер, Дарвин уларҙың традицион ҡағиҙәләр сығанағын киҫеп ташлағас, улар яңы ҡағиҙәләргә даими һыуһай. Уларға бары тик әхлаҡи яҡтан саф булыуҙың яңы ысулын билдәләп, ярты юлда ҡаршы алыусы берәү генә кәрәк, һәм беҙ шул уҡ күренеште ҡабаттан күрәсәкбеҙ.
Ябайыраҡ мәсьәләнән башлайыҡ. Уоуклиҡ (wokeness) менән көрәшеүҙең ябай, принциплы юлы бармы? Минеңсә, бар: бының өсөн дингә ҡарата ҡулланылған ғәҙәттәребеҙҙе файҙаланырға кәрәк. Уоуклиҡ — ысынында шул уҡ дин, тик унда Алла урынына яҡлаулы синыфтар ҡуйылған. Был хатта бындай төрҙәге тәүге дин дә түгел; марксизмдың да формаһы оҡшаш ине, тик Алла урынына хеҙмәтсән халыҡ массалары ҡуйылғайны. [15] Ә беҙҙең ойошмалар эсендә дингә ҡарата ныҡлы төпләнгән ғәҙәттәребеҙ бар инде. Һеҙ үҙегеҙҙең дини ҡараштарығыҙҙы белдерә һәм инаныуҙарығыҙҙы аңлата алаһығыҙ, әммә фекерегеҙ менән килешмәгән хеҙмәттәштәрегеҙҙе «динһеҙҙәр» тип атарға, уларға догмаларға ҡаршы килгән фекерҙәрҙе әйтеүҙе тыйырға йәки ойошманан үҙ динегеҙҙе рәсми дин итеп ҡабул итеүҙе талап итергә хоҡуғығыҙ юҡ.
Әгәр уоуклиҡтың ниндәйҙер аныҡ сағылышына ҡарата ни эшләргә белмәһәк, беҙ башҡа берәй дин, мәҫәлән, христианлыҡ менән эш итәбеҙ тип күҙ алдына килтерәйек. Ойошмалар эсендә уоук ортодоксияһын көсләп тағыусы хеҙмәткәрҙәр булырға тейешме? Юҡ, сөнки христиан ортодоксияһын көсләп тағыусы хеҙмәткәрҙәрҙе лә тотмаҫ инек. Эштәре уоук догмаларына тап килмәгән яҙыусыларҙы йәки ғалимдарҙы цензураға дусар итергә тейешбеҙме? Юҡ, сөнки хеҙмәттәре христиан тәғлимәтенә тап килмәгән кешеләргә ҡарата бындай аҙымға бармаҫ инек. Эшкә дәғүә итеүселәрҙән DEI (төрлөлөк, тиңлек һәм инклюзия) буйынса ғариза яҙыу талап ителергә тейешме? Әлбиттә, юҡ; эш биреүсенең кешенең дини ҡараштарын раҫлауҙы талап итеүен күҙ алдына килтерегеҙ. Студенттар һәм хеҙмәткәрҙәр ҡағиҙәләргә буйһоноуын тикшереү өсөн үҙ инаныуҙары тураһындағы һорауҙарға яуап бирергә тейеш булған уоук өгөт-нәсихәт йыйылыштарында ҡатнашырға тейешме? Юҡ, сөнки беҙ кешеләрҙе үҙ дине тураһында был рәүештә катехизациялау тураһында уйлап та ҡарамаҫ инек. [16]
Уоук фильмдарын ҡарарға теләмәүҙән, христиан рок-музыкаһын тыңларға теләмәгән кеүек үк, уңайһыҙланырға ярамай. Егерме йәштәремдә мин Америка буйлап бер нисә тапҡыр машинала йөрөнөм һәм урындағы радиостанцияларҙы тыңланым. Ҡайһы саҡта көйләү төймәһен борғайным да яңы йыр ишетә инем. Ләкин кемдер Ғайса пәйғәмбәрҙе телгә алыу менән, төймәне яңынан бора торғайным. Нәсихәт уҡыуҙың иң бәләкәй сағылышы ла ҡыҙыҡһыныуымды юғалтыуға етә ине.
Ләкин шул уҡ ваҡытта уоуктар ышанған һәр нәмәне лә автоматик рәүештә кире ҡағырға ярамай. Мин христиан түгелмен, әммә күп кенә христиан принциптарының яҡшы икәнен күрәм. Уларҙы таратҡан динде уртаҡлашмаған өсөн генә барыһын да ситкә ташлау хата булыр ине. Был дини фанатиктар эшләй торған эш булыр ине.
Әгәр беҙҙә ысын плюрализм булһа, минеңсә, беҙ киләсәктә уоук түҙемһеҙлегенең яңы ҡабыныуҙарынан хәүефһеҙ булырбыҙ. Уоуклиҡ үҙе юҡҡа сыҡмаясаҡ. Яҡын киләсәктә лә яңы әхлаҡи модалар уйлап сығарыусы уоук фанатиктары төркөмдәре булыуын дауам итәсәк. Иң мөһиме — уларға үҙ модаларын норма булараҡ ҡабул иттерергә юл ҡуймау. Улар теләһәләр, бер нисә ай һайын үҙ диндәштәренә нимә әйтергә рөхсәт ителгәнен үҙгәртә алалар, ләкин уларға беҙҙең нимә әйтә алыуыбыҙҙы үҙгәртергә рөхсәт бирелергә тейеш түгел. [17]
Дөйөмөрәк мәсьәлә — агрессив-күрһәтмә морализмдың бындай ҡабыныуҙарына нисек юл ҡуймаҫҡа тигән һорау — әлбиттә, ҡатмарлыраҡ. Бында беҙ кеше тәбиғәте менән осрашабыҙ. Тәкәббер моралистар һәр ваҡыт буласаҡ. Һәм, атап әйткәндә, улар араһында һәр ваҡыт ҡағиҙәләрҙе көсләп тағыусылар, йәғни агрессив конвенциональ фекерләүселәр буласаҡ. Был кешеләр шундай булып тыуа. Һәр йәмғиәттә улар бар. Шуға күрә беҙ эшләй алған иң яҡшы нәмә — уларҙы ҡыҫыҡта тотоу.
Агрессив конвенциональ фекерләүселәр һәр ваҡыт ҡотороноп тормай. Ғәҙәттә улар бары тик ҡул аҫтына эләккән осраҡлы ҡағиҙәләрҙе генә көсләп таға. Улар ниндәйҙер яңы идеология уларҙың күбеһен бер үк ваҡытта бер үк йүнәлешкә йүнәлткәндә генә хәүефле була башлай. Мәҙәни инҡилап ваҡытында ла, һәм аҙыраҡ кимәлдә (Хоҙайға шөкөр) беҙ кисергән сәйәси корректлыҡтың ике тулҡынында ла нәҡ ошо хәл булды.
Беҙ агрессив конвенциональ фекерләүселәрҙән ҡотола алмайбыҙ. [18] Һәм беҙ теләһәк тә кешеләрҙең уларға оҡшаған яңы идеологиялар барлыҡҡа килтереүенә ҡамасаулай алмайбыҙ. Шуға күрә уларҙы ауыҙлыҡлап тоторға теләһәк, быны бер аҙым түбәнерәк эшләргә тейешбеҙ. Бәхеткә күрә, агрессив конвенциональ фекерләүселәр ҡоторонғанда һәр ваҡыт үҙҙәрен фашлай торған бер эш башҡара: улар кешеләрҙе язалау өсөн яңы бидғәттәр (ерестәр) билдәләй. Шуға күрә киләсәктә уоуклиҡ кеүек күренештәрҙән һаҡланыуҙың иң яҡшы юлы — бидғәт төшөнсәһенә ҡаршы көслө антиесемдәргә эйә булыу.
Беҙҙә бидғәттең яңы формаларын билдәләүгә ҡаршы аңлы рәүештә тәнҡитле ҡараш булырға тейеш. Кемдер беҙ быға тиклем әйтә алған фекерҙе тыйырға тырышҡан һайын, тәүге күҙаллауыбыҙ уларҙың яңылышыуы булырға тейеш. Бары тик тәүге күҙаллау ғына, әлбиттә. Әгәр улар быны әйтеүҙе туҡтатырға тейешлегебеҙҙе иҫбатлай алһа, беҙ туҡтатырға тейешбеҙ. Ләкин иҫбатлау йөкләмәһе уларҙың үҙ өҫтөндә. Либераль демократияларҙа кешеләрҙең нимәнелер әйтеүенә ҡамасауларға тырышыусылар, ғәҙәттә, цензура менән генә шөғөлләнмәйбеҙ, ә ниндәйҙер «зыян» күренешенә юл ҡуймаҫҡа тырышабыҙ, тип раҫлай. Һәм бәлки, улар хаҡлылыр. Ләкин тағы ла шул уҡ: иҫбатлау йөкләмәһе уларҙың үҙ өҫтөндә. Зыян тураһында белдереү генә етмәй; уны иҫбат итергә кәрәк.
Агрессив конвенциональ фекерләүселәр бидғәттәрҙе тыйыу аша үҙҙәрен фашлауҙы дауам иткән саҡта, беҙ уларҙың ҡасан яңы бер идеология артына теҙелеүен һәр ваҡыт күрә аласаҡбыҙ. Һәм әгәр беҙ шул мәлдә һәр саҡ ҡаршы торһаҡ, уңыш йылмайһа, уларҙы үҙ урынында туҡтата аласаҡбыҙ.
Беҙ әйтә алмаған дөрөҫ фекерҙәрҙең һаны артырға тейеш түгел. Әгәр ул артһа, тимәк, ниҙер дөрөҫ түгел.
Иҫкәрмәләр
[0] Был «woke» һүҙенең башланғыс мәғәнәһе түгел ине, ләкин хәҙер ул баштағы мәғәнәһендә һирәк ҡулланыла. Хәҙер кәмһетеүле, мыҫҡыллы мәғәнә өҫтөнлөк итә.
[1] Ни өсөн 1960-сы йылдарҙағы радикадар нәҡ ошо мәсьәләләргә иғтибар бүлде? Был иншаның ҡараламаларын ҡарап сыҡҡан кешеләрҙең береһе быны шул тиклем яҡшы аңлатты, хатта мин унан өҙөмтә килтерергә рөхсәт һораным:
«Яңы һулдар» хәрәкәтенең урта синыф студент протестсылары социалистик/марксистик һулдарҙы моданан сыҡҡан тип кире ҡаҡты. Улар мәҙәни анализ (Маркузе) һәм ҡатмарлы «Теория» ярҙамында асылған иҙеүҙең ҡыҙығыраҡ формалары менән ҡыҙыҡһынды. Эшселәр хәрәкәте сәйәсәте ҡыҙыҡһыҙ һәм иҫкергән булып ҡалды. Быны үҙләштереү өсөн бер нисә быуын кәрәк булды. Уоук идеологияһының эшселәр синыфына ҡарата күрәләтә иғтибарһыҙлығы — бының асыҡ билдәһе. Иҫке һулдарҙың ҡалдыҡтары булған төркөмдәр — уоукҡа ҡаршы, ә шул уҡ ваҡытта ысын эшселәр синыфы популистик уңдарға ауышты һәм беҙгә Трампты бирҙе. Трамп менән уоуклиҡ — ике туған туғандар.
Уоуклиҡтың урта синыфтан килеп сығыуы уның институттар аша үтеүен еңеләйтте, сөнки уның «етештереү сараларын тартып алыу»ға (был һүҙбәйләнештәр хәҙер ни тиклем сәйер күренә) бер ниндәй ҙә ҡыҙыҡһыныуы юҡ ине, ә был ҡаты дәүләт һәм корпоратив хакимиәт менән тиҙ арала бәрелешер ине. Уоуклиҡтың бары тик синыфтың башҡа төрҙәренә (раса, енес һ.б.) генә иғтибар бүлеүе ғәмәлдәге хакимиәт менән компромисты аңлата ине: үҙ системағыҙ эсендә беҙгә влас бирегеҙ, һәм беҙ үҙебеҙ контролдә тотҡан ресурсты — әхлаҡи ғәҙеллекте — һеҙгә бүләк итербеҙ. Һөйләшеүҙәр һәм институттар өҫтөнән контроль алыу өсөн идеологик хәйлә булараҡ, был алым ҡыйыуыраҡ революцион программа уңышҡа өлгәшә алмаған урында уңыш килтерҙе.
[2] Быға гуманитар һәм социаль фәндәрҙең бакалавриатта иң ҙур һәм иң еңел һөнәрҙәрҙе үҙ эсенә алыуы ла ярҙам итте. Әгәр сәйәси хәрәкәт физика студенттарынан башларға тейеш булһа, ул бер ҡасан да күтәрелә алмаҫ ине; улар бик аҙ булыр ине һәм уларҙың буш ваҡыты ла булмаҫ ине.
Шулай ҙа иң алдынғы университеттарҙа был йүнәлештәр элекке кеүек ҙур түгел. 2022 йылғы һорау алыу күрһәтеүенсә, Гарвард бакалаврҙарының бары тик 7%-ы ғына гуманитар фәндәрҙе төп һөнәр итеп һайларға ниәтләй, ә 1970-се йылдарҙа был күрһәткес 30%-ҡа яҡын ине. Минеңсә, уоуклиҡ — был сәбәптәрҙең береһе генә түгел; студенттар инглиз телен һәм әҙәбиәтен өйрәнеүҙе төп һөнәр итеп һайлағанда, был, моғайын, уларҙың яҙма һүҙҙе яратыуы менән бәйлелер, ә расизм тураһында лекциялар тыңларға теләүҙәренән түгелдер.
[3] Сәйәси корректлыҡтың ҡурсаҡсы менән ҡурсаҡ кеүек характеры 2016 йылда Оберлин колледжы янындағы бер икмәк бешереү урыны раса дискриминацияһында ялған ғәйепләнгәс асыҡ күренде. Артабанғы граждандар судында икмәкхананың адвокаттары Оберлиндың студенттар эштәре буйынса деканы Мередит Раймондоның «Был мәсьәләне үткәндә ҡалдырырға кәрәклегенә инанмаһам, студенттарҙы ҡотҡо бушатырға ҡушыр инем» тигән смс-хәбәрен күрһәттеләр.
[4] Уоуктар ҡайһы ваҡытта уоуклиҡ — ул бары тик кешеләргә хөрмәт менән ҡарау ғына, тип раҫлай. Ләкин әгәр шулай булһа, был һеҙгә иҫтә тоторға кәрәк булған берҙән-бер ҡағиҙә булыр ине, ә ысынында иһә был бөтөнләй улай түгел. Минең кесе улым тауыштарҙы оҡшатырға ярата, һәм бер ваҡыт, уға ете йәштәр тирәһе булғанда, хәҙер халыҡ алдында ниндәй акценттарҙы оҡшатыу хәүефһеҙ, ә ҡайһыларын ярамай икәнен аңлатырға тура килде. Был яҡынса ун минут ваҡытты алды, һәм мин барыбер бөтә осраҡтарҙы ла бәйән итеп бөтә алманым.
[5] 1986 йылда Юғары суд дошмандарса эш мөхите булдырыу енес буйынса дискриминация булып тороуы мөмкин тигән ҡарар сығарҙы, был үҙ сиратында Title IX аша университеттарға йоғонто яһаны. Суд дошмандарса мөхиттең үлсәме уның аҡыллы кешене борсоуы-борсомауы булыуын билдәләне, ләкин профессор өсөн енси бәйләнеүҙәр буйынса ялыу бирелеү фактының үҙе үк, шикәйәтсе аҡыллы булһынмы-юҡмы, һәләкәт булып торғанлыҡтан, ғәмәлдә енес мәсьәләһенә ситтән генә ҡағылышлы булған һәр мәҙәк йәки иҫкәрмә тыйылғанға тиң булды. Был беҙҙең яңынан Виктория осорондағы тәртип ҡағиҙәләренә, йәғни «ҡатын-ҡыҙҙар алдында» әйтергә ярамаған бик күп нәмәләр булған осорға кире ҡайтыуыбыҙҙы аңлата ине.
[6] Төрлөлөк менән сифат араһында бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ юҡ кеүек күрһәтергә күпме генә тырышмаһындар. Ләкин бер үк ваҡытта бер үк булмаған ике нәмәне берҙәй оптималләштереп булмай. Төрлөлөктөң ысынында нимәне аңлатыуы, был терминдың нисек ҡулланылыуына ҡарағанда, пропорциональ вәкиллек булып тора, һәм әгәр һеҙ сәйәси һорау алыуҙа ҡатнашыусылар кеүек, маҡсаты репрезентатив булыуға ҡоролған төркөмдө һайламаһағыҙ, пропорциональ вәкиллекте оптималләштереү сифат иҫәбенә барырға тейеш. Был вәкиллек үҙенсәлегенә бәйле түгел; был оптималләштереүҙең асылы; x-ты оптималләштереү, әгәр x менән y бер үк булмаһа, y иҫәбенә барырға тейеш.
[7] Бәлки, йәмғиәттәр ваҡыт үтеү менән вируплы асыу-нәфрәткә ҡаршы антиесемдәр булдырыр. Бәлки, беҙ уға беренсе булып дусар ителгәнбеҙҙер, шуға күрә ул элек изоляцияланған халыҡ араһындағы эпидемия кеүек беҙҙең аша үткәндер. Асыу-нәфрәткә аҙыраҡ нигеҙләнгән яңы социаль селтәр ҡушымталарын булдырыу мөмкинлегенә ныҡ ышанам, һәм бындай төрҙәге ҡушымтаның ғәмәлдәгеләренән ҡулланыусыларҙы тартып алыу мөмкинлеге ҙур булыр ине, сөнки иң аҡыллы кешеләр шунда күсергә ынтылыр ине.
[8] Мин «күбеһенсә» тип әйтәм, сөнки журналистиканың нейтраллеге ниндәйҙер формала кире ҡайтыр тигән өмөтөм бар. Бер яҡлы булмаған яңылыҡтар өсөн ниндәйҙер баҙар бар, һәм ул бәләкәй булыуы мөмкин булһа ла, ҡиммәтле. Бай һәм ҡеүәтле кешеләр ысынында ни булып ятҡанын белергә теләй; улар нәҡ шулай бай һәм ҡеүәтле булған.
[9] The Times был мөһим белдереүҙе бик рәсми булмаған рәүештә, теүәлһеҙлектә тәнҡитләнгән бер Times хәбәрсеһе тураһындағы мәҡәләнең уртаһында, һүҙ араһында ғына яһаны. Күрәһең, хатта бер өлкән мөхәррир ҙә уны хупламағандыр. Ләкин был ғаләмдең шартлау менән түгел, ә ыңғырашыу менән тамамланыуы нисектер хас булып тора.
[10] DEI аббревиатураһы моданан сыҡҡан һайын, был түрәләрҙең күбеһе үҙҙәренең вазифа исемдәрен үҙгәртеп, йәшеренергә тырышасаҡ. Күрәһең, «яраҡлылыҡ» (belonging) популяр вариантҡа әйләнәсәк.
[11] Әгәр һеҙ беҙҙең хоҡуҡи системаның ни өсөн ғәйепләүсе, судья һәм присяжныйҙарҙың айырылыуы, дәлилдәрҙе ҡарау һәм шаһиттарҙы яңынан һорау алыу хоҡуғы, адвокат ярҙамы алыу хоҡуғы кеүек һаҡлау сараларын үҙ эсенә алғаны тураһында ҡасан да булһа уйланғанығыҙ булһа, Title IX тарафынан булдырылған ғәмәлдәге параллель хоҡуҡи система быны бик асыҡ күрһәтә.
[12] Яңы килешһеҙлектәрҙе уйлап табыу уоук номенклатураһының тиҙ үҫешендә иң асыҡ күренә. Был яҙыусы булараҡ мине айырыуса ярһыта, сөнки яңы атамалар һәр ваҡыт насарыраҡ була. Һәр дини йола уңайһыҙ һәм бер аҙ мәғәнәһеҙ булырға тейеш; юғиһә уны башҡа диндәгеләр ҙә башҡарыр ине. Шулай итеп, «ҡолдар» (slaves) һүҙе «ҡоллоҡҡа дусар ителгән шәхестәр» (enslaved individuals) булып китә. Ләкин селтәрҙә эҙләү беҙгә әхлаҡи үҫештең алдынғы ҡырын реаль ваҡыт режимында күрһәтә ала: әгәр һеҙ «ҡоллоҡто кисереүсе шәхестәр» (individuals experiencing slavery) тип эҙләһәгеҙ, был яҙма яҙылған мәлгә ҡарата был фразаны ҡулланырға тырышҡан биш законлы осраҡ табасаҡһығыҙ, һәм хатта «ҡоллоҡҡа һалыныуҙы кисереүсе шәхестәр» (individuals experiencing enslavement) өсөн ике осраҡ табырһығыҙ.
[13] Шикле эштәр менән шөғөлләнгән ойошмалар әҙәп-ҡағиҙәләргә айырыуса ҙур иғтибар бүлә, шуға күрә лә тәмәке һәм нефть компанияларының Tesla-ға ҡарағанда юғарыраҡ ESG рейтингтарына эйә булыуы кеүек мәғәнәһеҙлектәр килеп сыға.
[14] Илон Twitter-ҙы уңға ауыштырған тағы бер эш башҡарҙы: ул түләүле ҡулланыусыларға күберәк күренеүсәнлек бирҙе. Түләүле ҡулланыусылар уртаса алғанда уңға ауыша, сөнки сиктән тыш һулдар Илонды яратмай һәм уға аҡса бирергә теләмәй. Күрәһең, Илон бының шулай буласағын белгәндер. Икенсе яҡтан, сиктән тыш һулдар үҙҙәрен генә ғәйепләй ала; улар теләһәләр, иртәгә үк Twitter-ҙы кире һулға ауыштыра ала ине.
[15] Джеймс Линдсей менән Питер Богоссян билдәләп үткәнсә, унда хатта башланғыс гонаһ төшөнсәһе лә бар: өҫтөнлөк (привилегия). Тимәк, христианлыҡтың тиңлек версияһынан айырмалы рәүештә, кешеләрҙә ул төрлө дәрәжәлә була. Һау-сәләмәт, гетеросексуал аҡ тәнле америка ир-аты шундай гонаһ йөкмәте менән тыуа, ул бары тик иң түбәнселекле тәүбә итеү аша ғына ҡотола ала.
Уоуклиҡтың христианлыҡтың күп кенә ысын версиялары менән ҡыҙыҡлы бер уртаҡлығы ла бар: Алла кеүек үк, уоуклиҡ үҙ исеменән сығыш яһай тип раҫлаған кешеләр йыш ҡына уларҙың исеме менән башҡарылған эштәрҙән сирҡана.
[16] Был ҡағиҙәләрҙең күбеһенән бер генә ташлама бар: ысын дини ойошмалар. Уларҙың ортодоксияны талап итеүе аҡылға яраҡлы. Ләкин улар үҙ сиратында үҙҙәренең дини ойошма булыуын асыҡтан-асыҡ белдерергә тейеш. Ябай эшҡыуарлыҡ йәки баҫма булып күренгән нәмәнең дини ойошма булып сығыуы шикле тип һанала.
[17] Мин уоуклиҡты кире ҡағыу ябай буласаҡ тигән тәьҫорат ҡалдырырға теләмәйем. Көрәштең ҡотолғоһоҙ рәүештә буталсыҡ төҫ алған урындары буласаҡ — айырыуса һәр кем уртаҡлашырға тейеш булған, ләкин әлеге ваҡытта башҡа учреждениеларҙан айырмалы рәүештә уоуклиҡ иң ныҡ үтеп ингән университеттар эсендә.
[18] Шулай ҙа һеҙ ойошма эсендәге агрессив конвенциональ фекерләүсе кешеләрҙән ҡотола алаһығыҙ, һәм күпселек булмаһа ла, күп ойошмаларҙа был бик шәп фекер булыр ине. Хатта бер нисәүһе генә лә ҙур зыян килтерә ала. Бер нисәүҙән нулгә күсеү менән һеҙ һиҙелерлек яҡшырыу тоясаҡһығыҙ, тип ышанам.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Бен Миллерға, Дэниел Гаклға, Робин Хансонға, Джессика Ливингстонға, Грег Лукьяноффҡа, Харж Таггарға, Гарри Танға һәм Тим Урбанға рәхмәт белдерәм.