«Prig» (әхлак саткыч, үз-үзен хаклы санучы) сүзе хәзер артык еш кулланылмый, ләкин аның мәгънәсен карасагыз, ул таныш тоелыр. Google биргән билгеләмә начар түгел:
Үзен башкалардан өстен куеп тоткан, тәкәббер рәвештә әхлак сатучы кеше.
Сүзнең бу мәгънәсе XVIII гасырда барлыкка килгән, һәм аның яше мөһим бер ачкыч булып тора: ул күрсәткәнчә, wokeness чагыштырмача яңа феномен булса да, ул күпкә борынгырак бер нәрсәнең чагылышы гына.
Кешенең сай, катгый әхлакый сафлыкка омтылучы билгеле бер төре бар, һәм ул үз сафлыгын кагыйдәләрне бозган һәркемгә һөҗүм итеп раслый. Һәр җәмгыятьтә мондый кешеләр була. Алар мәҗбүриләп тага торган кагыйдәләр генә үзгәрә. Виктория чоры Англиясендә бу христиан фазиләте иде. Сталин Россиясендә бу ортодоксаль марксизм-ленинизм иде. Woke кешеләре өчен исә бу — социаль гаделлек.
Шуңа күрә, әгәр сез wokeness'ны аңларга теләсәгез, бирелергә тиешле сорау — ни өчен кешеләр үзләрен болай тота дигән сорау түгел. Әхлак саткычлар һәр җәмгыятьтә бар. Төп сорау — ни өчен безнең әхлак саткычлар нәкъ менә шушы идеяләр тирәсендә, нәкъ менә хәзерге вакытта ярсый. Һәм моңа җавап бирү өчен безгә wokeness кайчан һәм кайда башланганын сорарга кирәк.
Беренче сорауга җавап — 1980 нче еллар. Wokeness — ул сәяси корректлыкның (поликорректлыкның) икенче, тагын да агрессивраак дулкыны; ул 1980 нче еллар ахырында башланып, 1990 нчы еллар ахырында сүрелде, ә аннары 2010 нчы еллар башында яңа көч белән кире кайтты һәм ниһаять, 2020 елгы чуалышлардан соң үзенең иң югары ноктасына җитте.
Сәяси корректлык үзе төгәл нәрсә иде соң? Бу терминнарны мәгънәсез ярлык дип санаучы кешеләр миннән еш кына бу сүзне дә, wokeness төшенчәсен дә билгеләп бирүемне сорый, шуңа күрә мин моны эшләрмен. Аларның икесенең дә билгеләмәсе бер үк:
Социаль гаделлеккә агрессив-күрсәтмәле (перформатив) рәвештә игътибар юнәлтү.
Башкача әйткәндә, бу — кешеләрнең социаль гаделлек мәсьәләсендә әхлак сатуы. Һәм төп проблема да нәкъ менә шунда — социаль гаделлектә түгел, ә аның күрсәтмәлелегендә (перформативлыгында). [0]
Мәсәлән, расизм — чын проблема. Woke кешеләре күргән күләмдәге проблема түгел, ләкин чын проблема. Бернинди акыллы кеше моны инкарь итмәс дип уйлыйм. Сәяси корректлыкның проблемасы кырыйга кагылган төркемнәргә игътибар итүдә түгел, ә моны сай һәм агрессив рәвештә эшләүдә иде. Чын дөньяга чыгып, маргинальләшкән төркемнәр вәкилләренә тыныч кына ярдәм итү урынына, политкоррект кешеләр алар турында сөйләгәндә дөрес булмаган сүзләр кулланганнары өчен башкаларны җәзага тартуга игътибар иттеләр.
Ә сәяси корректлыкның кайда башлануына килгәндә, әгәр уйлап карасагыз, сез, мөгаен, җавапны беләсездер инде. Ул университетлардан читтә башланып, аларга шул тышкы чыганактан таралдымы? Әлбәттә юк; ул һәрвакыт университетларда иң радикаль булды. Алайса, университетларның кайсы өлешендә башланды ул? Математикада, яки табигый фәннәрдә, яки инженериядә башланып, аннан гуманитар һәм иҗтимагый фәннәргә таралдымы? Болар кызыклы күз алдына китерүләр, ләкин юк, әлбәттә, ул гуманитар һәм иҗтимагый фәннәрдә башланды.
Ни өчен нәкъ менә анда? Һәм ни өчен нәкъ менә шул чакта? 1980 нче елларда гуманитар һәм иҗтимагый фәннәрдә нәрсә булды?
Сәяси корректлыкның килеп чыгышы турындагы уңышлы теория аның ни өчен иртәрәк башланмаганын аңлата алырга тиеш. Мәсәлән, ни өчен ул 1960 нчы еллардагы протест хәрәкәтләре вакытында булмады? Алар бит шул ук диярлек мәсьәләләр белән шөгыльләнә иде. [1]
1960 нчы еллардагы студентлар протестларының сәяси корректлыкка китермәвенең сәбәбе нәкъ менә шунда — алар студент хәрәкәтләре иде. Аларның бернинди реаль хакимияте юк иде. Студентлар хатын-кызлар азатлыгы һәм кара тәнлеләр көче (black power) турында күп сөйләгән булырга мөмкин, ләкин дәресләрендә аларга укытылган нәрсә бу түгел иде. Әлегә түгел.
Ә менә 1970 нче еллар башында 1960 нчы елгы протестчы студентлар үз диссертацияләрен тәмамлый һәм профессор булып эшкә урнаша башлады. Башта алар көчле дә, күп санлы да түгел иде. Ләкин аларга яшьтәшләре күбрәк кушылган саен һәм профессорларның алдагы буыны пенсиягә чыга башлагач, алар акрынлап ике яктан да көч җыйды.
Сәяси корректлыкның гуманитар һәм иҗтимагый фәннәрдә башлану сәбәбе — бу өлкәләр сәясәтне кертеп җибәрү өчен киңрәк мәйдан тәкъдим итә иде. Физика профессоры булып эшкә урнашкан 1960 нчы еллар радикалы һаман да протестларга йөри ала иде, ләкин аның сәяси карашлары аның эшенә йогынты ясамый иде. Шул ук вакытта социология һәм заманча әдәбият өлкәсендәге тикшеренүләрне сез теләгәнчә сәясиләштерергә мөмкин. [2]
Мин сәяси корректлыкның ничек калкып чыгуын күрдем. Мин 1982 елда көллияткә кергәндә, ул әле юк иде. Кемдер сексистик дип саналган сүз әйтсә, студент кызлар каршы килергә мөмкин иде, ләкин моның өчен беркем өстеннән дә ләвәрләмиләр (шикаять итмиләр) иде. Мин 1986 елда аспирантурага кергәндә дә бу киң таралмаган иде. Ләкин 1988 елда бу инде ачыктан-ачык күренешкә әйләнде, ә 1990 нчы еллар башына ул кампус тормышын тулысынча биләп алган сыман тоелды.
Нәрсә булды? Протест ничек җәзага әйләнде? Ни өчен нәкъ менә 1980 нче еллар ахырында ир-ат шовинизмына (элек шулай дип атыйлар иде) каршы протестлар университет җитәкчелегенә сексизм турындагы рәсми шикаятьләргә әверелде?сысы шул: 1960 нчы еллар радикаллары даими профессорлык вазифасын (tenure) алды. Алар үзләре егерме ел элек каршы протест белдергән Идарә итүче катламга (Establishment) әверелде. Хәзер алар үз фикерләрен белдереп кенә калмыйча, аларны мәҗбүри рәвештә тагу мөмкинлегенә дә ия булды.
Тормышка ашырылачак яңа әхлакый кагыйдәләр җыелмасы билгеле бер типтагы студентлар өчен дулкынландыргыч яңалык булды. Аны аеруча кызыклы иткәне — аларга профессорларга һөҗүм итәргә рөхсәт ителде. Мин шул вакытта ук сәяси корректлыкның бу ягын искәргәнемне хәтерлим. Бу гади генә аста яралган студентлар хәрәкәте түгел иде. Бу факультет әгъзаларының студентларны башка укытучыларга һөҗүм итәргә котыртуы иде. Бу ягы белән ул Мәдәни революциягә охшаган иде. Ул да астан чыккан хәрәкәт түгел иде; ул Маоның үз сәяси көндәшләренә яшь буынны этәрүе иде. Һәм чыннан да, 1980 нче еллар ахырында Родерик Макфаркухар Гарвардта Мәдәни революция буенча дәресләр укыта башлагач, күпләр моны агымдагы вакыйгаларга карата аңлатма дип кабул итте. Аның чынлап та шулай булганын белмим, ләкин кешеләр шулай уйлады, димәк, охшашлыклар күзгә бәрелеп тора иде. [3]
Көллият студентлары рольле уеннар (larp) уйный. Бу аларның табигате. Гадәттә бу зыянсыз. Ләкин әхлак белән рольле уен уйнау агулы бер кушылма булып чыкты. Нәтиҗәдә үзенә күрә бер әхлакый этикет барлыкка килде: өстән генә, ләкин бик катлаулы. Башка планетадан килгән яхшы ниятле бер кунакка ни өчен «төсле кешеләр» (people of color) гыйбарәсен куллану аеруча аң-белемле булу санала, ә «төслеләр» (colored people) дип әйтү сине эштән кууга китерә икәнен аңлатырга туры килүен күз алдыгызга китерегез. Һәм ни өчен Мартин Лютер Кинг үз чыгышларында «негр» (negro) сүзен өзлексез кулланса да, хәзер бу сүзне бөтенләй кулланырга ярамый икәнен. Бернинди төпле принциплар юк. Сезгә бары тик аңа ятлар өчен озын кагыйдәләр исемлеге бирергә генә кала. [4]
Бу кагыйдәләрнең куркынычлыгы саксыз кешеләр өчен тозаклар тудыруда гына түгел, ә аларның катлаулылыгы фазиләтне нәтиҗәле рәвештә алыштыручыга әйләнүендә иде. Җәмгыятьтә кайчан гына бидгать (мөртәтлек) һәм ортодоксия төшенчәсе барлыкка килсә, ортодоксия фазиләтнең урынын ала. Сез дөньядагы иң начар кеше булырга мөмкинсез, ләкин ортодоксаль булганда, сез шулай булмаган һәркемнән яхшырак саналасыз. Бу исә ортодоксияне яман кешеләр өчен бик җәлеп итүчән кыла.
Ләкин фазиләтнең урынын бассын өчен, ортодоксия кыен булырга тиеш. Әгәр ортодоксаль булу өчен ниндидер кием кию яки ниндидер сүзне әйтмәү генә җитсә, һәркем моны эшләргә кирәклеген белә, һәм башкалардан күбрәк фазиләтле булып күренүнең бердәнбер юлы — чыннан да фазиләтле булу. Сәяси корректлыкның сай, катлаулы һәм еш үзгәреп торучы кагыйдәләре аны чын фазиләтне алыштыру өчен камил коралга әйләндерде. Һәм нәтиҗәдә, заманча әхлакый модалардан хәбәрдар булмаган яхшы кешеләрне, эчке дөньяларын күрсәгез котларыгыз очарлык адәмнәр тар-мар иткән дөнья хасил булды.
Сәяси корректлыкның үсешенә этәргеч биргән зур факторларның берсе — әхлакый сафлыкны күрсәтергә башка нәрсәләрнең булмавы иде. Әхлак саткычларның элеккеге буыннары нигездә дин һәм җенси тормыш мәсьәләсендә әхлак сата иде. Ләкин мәдәни элита арасында бу темалар 1980 нче елларга инде тәмам үлгән нәрсәләр иде; әгәр сез дини булсагыз яки гыйффәтле булсагыз, моны күрсәтүгә караганда яшерергә омтыла идегез. Шуңа күрә әхлакый контрольдә тотучы булырга яратучы төркем мәҗбүри тага торган кагыйдәләргә кытлык кичерә башлады. Яңа кагыйдәләр җыелмасы нәкъ менә алар көткән нәрсә иде.
Кызык, ләкин 1960 нчы еллар сулчыларының түземле (толерант) ягы түземсез ягының өстенлек алуы өчен шартлар тудыруга ярдәм итте. Иске, иркен күңелле хиппи сулчылары яклаган йомшак социаль кагыйдәләр, ким дигәндә элита арасында, өстенлек итә башлады, һәм бу табигый түземсезләргә түземсезлек күрсәтерлек берни калдырмады.
Тагын бер мөмкин булган фактор — Совет империясенең таркалуы. Сәяси корректлык көндәш булып чыкканчы, марксизм сулчылар арасында әхлакый сафлыкның популяр юнәлеше иде, ләкин Көнчыгыш блок илләрендәге демократия яклы хәрәкәтләр аның бөтен ялтыравыгын юкка чыгарды. Аеруча 1989 елда Берлин диварының җимерелүе. Сез «Штази» ягында була алмый идегез. Мин 1980 нче еллар ахырында Кембридждагы бер букинистик кибеттә сүнеп баручы совет белеме (Soviet Studies) бүлегенә карап: «Бу кешеләр хәзер нәрсә турында сөйләрләр инде?» — дип уйлаганымны хәтерлим. Күренгәнчә, җавап нәкъ борын төбендә булган икән.
Шул вакытта сәяси корректлыкның беренче фазасы турында мин басым ясап искәргән бер нәрсә — аның ир-атларга караганда хатын-кызлар арасында популяррак булуы иде. Күп кенә язучылар (бәлки, иң оста итеп Джордж Оруэлл) күзәткәнчә, хатын-кызлар әхлакый күзәтче булу идеясе белән ир-атларга караганда күбрәк кызыксына сыман. Ләкин хатын-кызларның сәяси корректлыкны тормышка ашыручыларга әверелүенең тагын бер конкрет сәбәбе бар иде. Бу вакытта җенси бәйләнүләргә (харассментка) каршы көчле каршылык туды; 1980 нче еллар уртасында җенси бәйләнү төшенчәсе ачыктан-ачык җенси якынлык тәкъдим итүдән «дошмаMercury яклы мохит» тудыруга кадәр киңәйтелде. Университетлар эчендә гаепләүнең классик формасы — берәр (кыз) студентның профессор аны «уңайсыз хис иттерде» дип белдерүе булды. Ләкин бу гаепләүнең аңлаешсызлыгы тыелган тәртип радиусын чит фикерләр (ортодоксаль булмаган карашлар) турында сөйләшүне дә кертерлек итеп киңәйтергә мөмкинлек бирде. Алар да кешеләрне уңайсызландыра бит. [5]
Дарвинның ир-атлар арасындагы зуррак вариативлык гипотезасы кеше казанышларындагы кайбер аермаларны аңлата ала дип фаразлау сексизм идеме? Ларри Саммерсны Гарвард президенты вазифасыннан кудырту өчен җитәрлек дәрәҗәдә сексизм иде, күрәсең. Аның бу фикерне телгә алган чыгышын тыңлаган бер хатын-кыз бу сүзләр үзен «физик яктан начар хис иттерде» һәм чыгышның уртасында чыгып китәргә мәҗбүр булды дип белдерде. Әгәр дошма Mercury мохитне сынау аның кешеләрдә нинди хисләр уятуы белән үлчәнсә, бу, әлбәттә, шуңа охшаган. Шулай да, ир-атларның зуррак вариативлыгы кеше нәтиҗәләрендәге кайбер аермаларны аңлата дигән фикер дөреслеккә туры килә сыман. Алайса кайсы өстен булырга тиеш: уңайлылыкмы яки хакыйкатьме? Әгәр хакыйкать берәр кайда җиңәргә тиеш булса, бу, һичшиксез, университетларда булырга тиеш; аларның төп максаты шунда булырга тиеш; ләкин 1980 нче еллар ахырыннан башлап дистәләрчә еллар буе сәяси коррект кешеләр бу конфликт бөтенләй юк дип кыланырга тырыштылар. [6]
Сәяси корректлык 1990 нчы елларның икенче яртысында сүрелеп беткән кебек булды. Бер сәбәп, бәлки төп сәбәп, аның туры мәгънәдә көлкегә әверелүе иде. Ул комедиантлар өчен мул материал бирде, ә алар аңа карата үзләренең гадәти дезинфекцияләүче тәэсирен ясады. Көлке — теләсә нинди әхлак сатуларга каршы иң көчле коралларның берсе, чөнки әхлак саткычлар, үзләре юмор хисеннән мәхрүм булу сәбәпле, шул ук рәвешчә җавап бирә алмый. Виктория чоры тыйнаклыгын җиңгән нәрсә көлке иде, һәм 2000 елга ул сәяси корректлык белән дә шул ук нәрсәне эшләгән кебек тоелды.
Кызганычка каршы, бу бер иллюзия иде. Университетлар эчендә сәяси корректлыкның кумерләре һаман да ялкынланып яна бирде. Ни дисәң дә, аны барлыкка китергән көчләр һаман шунда иде. Аны башлаган профессорлар хәзер деканнар һәм кафедра мөдирләре булып киттеләр. Һәм аларның кафедраларына өстәмә рәвештә хәзер ачыктан-ачык социаль гаделлеккә юнәлтелгән яңалары барлыкка килде. Студентлар әхлакый яктан саф булырлык яңа нәрсәләргә һаман ач иде. Шул ук вакытта университет администраторларының саны кискен артты, һәм аларның күбесенең эше сәяси корректлыкның төрле формаларын мәҗбүри кертүдән гыйбарәт иде.
2010 нчы еллар башында сәяси корректлык кумерләре яңадан ялкынланып кабынып китте. Бу яңа чор белән башлангыч чор арасында берничә аерма бар иде. Ул тагын да усалрак иде. Ул реаль дөньяга тирәнрәк таралды, гәрчә университетлар эчендә иң көчле янса да. Һәм ул тагын да күбрәк гөнаһ төрләре белән шөгыльләнә иде. Сәяси корректлыкның беренче чорында кешеләрне гаепли торган өч кенә нәрсә бар иде: сексизм, расизм һәм гомофобия (ул вакытта бу максат өчен уйлап табылган неологизм иде). Ләкин шул вакыттан 2010 елга кадәр күп кешеләр яңа «-изм»нар һәм «-фобия»ләр уйлап табарга һәм кайсысының ябышып калуын сынап карауга бик күп вакыт сарыф иттеләр.
Икенче фаза, төрле мәгънәдә, сәяси корректлыкның метастазлары иде. Ни өчен ул нәкъ менә шул чакта башланды? Минемчә, бу социаль медианың, аеруча Tumblr һәм Twitter'ның үсүенә бәйле иде, чөнки сәяси корректлыкның икенче дулкынының иң аерылып торган сыйфатларының берсе — гаепләп юк итүче төркем (cancel mob) иде: социаль челтәрләрдә берләшеп, кемнедер читләтүгә яки эштән кууга ирешүче ярсыган халык төркеме. Чыннан да, сәяси корректлыкның бу икенче дулкыны башта «cancel culture» (юк итү мәдәнияте) дип аталган иде; аны 2020 нче елларга кадәр «wokeness» дип атый башламадылар.
Башта һәркемне диярлек гаҗәпләндергән социаль медиа якларының берсе — ярсуның, ачуның популяр булуы иде. Кулланучыларга ярсу белдерү ошый кебек иде. Без хәзер бу фикергә шулкадәр ияләндек, аны гадәти нәрсә дип кабул итәбез, ләкин чынында бу бик сәер. Ярсу хисе кичерү — рәхәт хис түгел. Кешеләрнең моны эзләвен көтмәссең. Ләкин алар эзли. Һәм иң мөһиме, алар моның белән уртаклашырга тели. Мин 2007 елдан 2014 елга кадәр форум белән җитәкчелек иттем, шуңа күрә аларның моның белән ни дәрәҗәдә бүлешергә теләвен саннарда күрсәтә алам: кулланучылар берәр нәрсәгә аларны ярсыткан очракта өч тапкыр ешрак уңай тавыш бирә иделәр.
Ачуга мондый омтылыш wokeness аркасында түгел иде. Бу социаль медианың, яки ким дигәндә аның шушы буынының эчке бер сыйфаты. Ләкин бу социаль медианы wokeness ялкыннарын кабызу өчен иң камил механизмга әйләндерде. [7]
Wokeness'ның күтәрелүенә бары тик ачык социаль челтәрләр генә түгел, төркемле чатлар да этәргеч бирде, аеруча соңгы этапта — cancellation (юк итү) вакытында. Кемнедер эштән чыгарырга теләгән бер төркем хезмәткәрнең моны бары тик электрон почта аша гына эшләргә мәҗбүр булуын күз алдыгызга китерегез. Төркемне (мобны) оештыру авыр булыр иде. Ләкин төркемле чат булганда, ярсыган төркемнәр табигый рәвештә формалаша.
Сәяси корректлыкның бу икенче дулкынына ярдәм иткән тагын бер фактор — матбугатның котыплашуы кискен арту иде. Басма чорында гәҗитләр сәяси яктан нейтраль булырга, яки ким дигәндә шулай булып күренергә мәҗбүр иде. New York Times'та реклама биргән универмаглар төбәктәге һәркемгә — либералларга да, консерваторларга да барып җитәргә теләде, шуңа күрә Times икесенә дә хезмәт итәргә тиеш иде. Ләкин Times бу нейтралитетны аларга мәҗбүри тагылган әйбер дип карамады. Алар моны төп елъязма гәҗит (paper of record) буларак үз бурычлары дип кабул иттеләр — үз заманының елъязмасы булырга омтылган, һәр җитәрлек дәрәҗәдә мөһим вакыйганы нейтраль караштан яктырткан эре гәҗитләрнең берсе буларак.
Мин үскәндә, бу төп гәҗитләр вакытсыз, изге диярлек институтлар кебек тоела иде. New York Times һәм Washington Post кебек басмалар зур абруйга ия иде; өлешчә яңалыкларның башка чыганаклары чикләнгән булганга, ләкин шулай ук алар нейтраль булырга тырышканга күрә дә.
Кызганычка каршы, «paper of record» моделе нигездә басма форматы куйган чикләүләрнең нәтиҗәсе генә булып чыкты. [8] Сезнең базар география белән билгеләнгәндә, сезгә нейтраль булырга кирәк иде. Әмма челтәрдә бастыру мөмкинлеге гәҗитләргә география урынына идеология белән билгеләнгән базарларга хезмәт итүгә күчәргә юл ачты — хәтта, мөгаен, мәҗбүр итте. Эшен дәвам иткәннәрнең күбесе үзләре элек тә авышкан юнәлешкә ауды: сулга. 2020 елның 11 октябрендә New York Times болай дип белдерде: «Гәҗит төссез рәсми елъязмадан (paper of record) соклангыч хикәяләрнең сусыл җыентыгына әверелү чорында тора». [9] Шул ук вакытта, уң якка да хезмәт итү өчен үз журналистлары барлыкка килде. Һәм шулай итеп, үткән чорда төп үзәкләштерүче көчләрнең берсе булган журналистика хәзер төп котыплаштыручы көчләрнең берсенә әверелде.
Социаль медианың күтәрелүе һәм журналистиканың котыплашуы бер-берсен көчәйтте. Чынлыкта, социаль медиа аша әйләнеп кайта торган яңа бер журналистика төре барлыкка килде. Кемдер социаль челтәрдә бәхәсле бер сүз әйтә. Берничә сәгать эчендә бу яңалыкка әйләнә. Ярсыган укучылар бу яңалыкның сылтамасын социаль челтәрләргә чыгарып сала, бу исә онлайн бәхәсләрне тагын да көчәйтә. Бу күз алдына китерерлек иң арзан клик чыганагы иде. Сезгә чит илләрдәге хәбәрче бүлекләрен тотарга яки айлар буе барган тикшеренүләр өчен акча түләргә кирәк түгел иде. Сезгә бары тик бәхәсле сүзләрне күреп калу өчен Twitter'ны күзәтергә һәм укучыларны тагын да ярсытыр өчен берничә өстәмә сүз белән аларны үз сайтыгызда яңадан бастырырга кирәк иде, вәссәлам.
Матбугат өчен wokeness акча китерде. Ләкин алар гына түгел. Бу сәяси корректлыкның ике дулкыны арасындагы иң зур аермаларның берсе иде: беренче дулкынны тулысынча диярлек үзешчәннәр кузгатты, ләкин икенчесен еш кына профессионаллар йөртте. Кайберәүләр өчен бу аларның бөтен эше иде. 2010 елга яңа администраторлар сыйныфы барлыкка килде, аларның эше, асылда, wokeness'ны мәҗбүри кертү иде. Алар СССРда хәрби һәм сәнәгать оешмаларына беркетелгән политкомиссарларга охшаш роль уйнады: алар оешманың турыдан-туры эш агымында катнашмады, ләкин аны башкарганда бернинди «тиешсез» нәрсә булмавын читтән күзәтеп торды. Бу яңа администраторларны еш кына үз вазифаларындагы «inclusion» (инклюзия) сүзеннән танып була иде. Оешмалар эчендә бу wokeness өчен иң өстенлекле эвфемизм булды; мәсәлән, тыелган сүзләрнең яңа исемлеге гадәттә «инклюзив тел кулланмасы» дип атала иде. [10]
Бу яңа түрәләр сыйныфы woke программасын үз эш урыннары нәкъ менә шуңа бәйле булган кебек алга сөрде, чөнки чыннан да шулай иде. Әгәр сез кешеләрне ниндидер билгеле бер проблеманы күзәтеп торыр өчен ялласагыз, алар аны табачак, чөнки югыйсә аларның яшәвенең бернинди аклавы калмый. [11] Ләкин бу түрәләр икенче һәм, бәлки, тагын да зуррак куркыныч тудырды. Күпләре эшкә алу процессында катнашты һәм мөмкин булганда үз эш бирүчеләренең бары тик аларның сәяси карашларын уртаклашкан кешеләрне генә эшкә алуын тәэмин итәргә тырышты. Иң куркыныч очраклар — кайбер университетлар укытучылыкка кандидатлардан wokeness'ка тугрылыкларын раслаучы яңа «DEI гаризалары» (күптөрлелек, тигезлек һәм инклюзия буенча белдерүләр) таләп итә башлавы булды. Кайбер университетлар бу гаризаларны башлангыч фильтр буларак кулланды һәм бары тик аннан югары балл алган кандидатларны гына карады. Бу юл белән сез Эйнштейнны эшкә алмыйсыз; аның урынына кемне алуыгызны күз алдыгызга китерегез.
Wokeness'ның күтәрелүендә тагын бер фактор — 2013 елда Флоридада кара тәнле үсмерне үтергән ак тәнле ир аклангач башланган Black Lives Matter хәрәкәте иде. Ләкин бу wokeness'ны башлап җибәрмәде; ул 2013 елга инде тулы куәтенә бара иде.
Шул ук нәрсә Me Too хәрәкәтенә дә кагыла; ул 2017 елда Харви Вайнштейнның хатын-кызларны көчләү тарихы турындагы беренче яңалыклардан соң күтәрелде. Ул wokeness'ны тизләтте, ләкин сәяси корректлыкны башлап җибәрүдә 80 нче еллардагы версия уйнаган рольне уйнамады.
2016 елда Дональд Трампның сайлануы да wokeness'ны тизләтте, аеруча матбугатта — анда ярсу хәзер трафикны аңлата иде. Трамп New York Times'ка зур акчалар эшләргә ярдәм итте: аның беренче идарәсе чорындагы баш исемнәрдә аның исеме алдагы президентларга караганда якынча дүрт тапкыр ешрак телгә алынды.
2020 елда без иң зур тизләткечне күрдек: видеода ак тәнле полиция хезмәткәре кара тәнле шикләнелүчене буып үтерде. Бу мизгелдә күчерелмә мәгънәдәге ут туры мәгънәдәге утка әверелде, бөтен Америка буйлап көч куллану белән үрелеп барган протестлар башланды. Ләкин үткәнгә караганда, бу wokeness'ның иң югары ноктасы, яисә шуңа якын бер нәрсә булып чыкты. Мин күргән барлык үлчәүләр буенча, wokeness 2020 яки 2021 елларда иң югары ноктасына җитте.
Wokeness'ны кайвакыт акыл вирусы дип атыйлар. Аны вируслы иткән нәрсә — ул яңа «тиешсезлек» төрләрен билгели. Күпчелек кешеләр тиешсезлектән курка; алар социаль кагыйдәләрнең нәрсәдән гыйбарәт булуын яки аларның кайсысын боза алуларын беркайчан да төгәл белми. Аеруча кагыйдәләр бик тиз үзгәргәндә. Күпчелек кеше үзләре белмәгән кагыйдәләрне бозарга мөмкин булулары турында болай да борчылганга күрә, сез аларга кагыйдә бозуларын әйтсәгез, аларның гадәти реакциясе — сезгә ышану булачак. Аеруча аларга берничә кеше әйтсә. Бу исә, үз чиратында, экспоненциаль үсеш өчен рецепт булып тора. Фанатиклар сакланырга тиешле ниндидер яңа тиешсезлек уйлап табалар. Аны беренче булып үзләренең фазиләтләрен күрсәтергә омтылган башка фанатиклар кабул итә. Әгәр алар җитәрлек күп булса, башлангыч фанатиклар төркеменнән соң курку хисе белән эш итүче күпкә зуррак төркем килә. Алар фазиләт күрсәтергә тырышмый; алар бары тик бәлагә тарымаска тырыша. Бу ноктада яңа тиешсезлек инде нык урнашкан була. Моннан тыш, аның уңышы социаль кагыйдәләрнең үзгәрү тизлеген арттырды, ә бу, онытмагыз, кешеләрнең кайсы кагыйдәләрне бозулары турында борчылу сәбәпләренең берсе булып тора. Шулай итеп, бу әйләнеш тизләнә бара. [12]
Аерым кешеләргә карата дөрес булган нәрсә оешмаларга карата тагын да ныграк дөрес. Аеруча көчле лидеры булмаган оешмаларга карата. Мондый оешмалар барысын да «алдынгы тәҗрибәгә» (best practices) таянып эшли. Югарырак хакимият юк; әгәр ниндидер яңа «алдынгы тәҗрибә» критик массага ирешсә, алар аны кабул итәргә тиеш. Һәм бу очракта оешма шикләнгән вакытта эшли торган гадәти эшләрен башкара алмый: кичектерү. Ул бит нәкъ хәзер тиешсезлек кылып ятарга мөмкин! Шуңа күрә бер уч фанатикка бу типтагы оешмаларны, алар гаепле булырга мөмкин булган яңа тиешсезлекләрне тасвирлап кулга төшерү гаҗәеп дәрәҗәдә җиңел. [13]
Мондый цикл ничек тәмамлана соң? Ахыр чиктә ул һәлакәткә китерә, һәм кешеләр «җитте инде» дип әйтә башлый. 2020 елгы чиктән ашулар бик күп кешене шулай әйтергә мәҗбүр итте.
Шул вакыттан бирле wokeness әкренләп, ләкин туктаусыз чигенә бара. Корпоратив җитәкчеләр, Брайан Армстронгтан башлап, аны ачыктан-ачык кире кактылар. Чикаго университеты һәм MIT башында торган университетлар сүз ирегенә тугрылыкларын ачык расладылар. Wokeness'ның төп үзәге дип саналган Twitter'ны аны нейтральләштерү өчен Илон Маск сатып алды, һәм ул моңа иреште кебек — өстәвенә, Twitter элек уң карашлы кулланучыларга цензура салган кебек сул карашлыларга цензура салып түгел, ә икесенә дә цензура салмыйча. [14] Кулланучылар wokeness эченә бик тирән кергән брендлардан кискен баш тарттылар. Bud Light брендына бу төзәтеп булмаслык зыян китергән булырга мөмкин. Мин Трампның 2024 елдагы икенче җиңүен wokeness турында референдум дип игълан итмәячәкмен; минемчә, ул президентлыкка кандидатлар һәрвакыт җиңгән кебек, харизматиграк булганга җиңде; ләкин сайлаучыларның wokeness'тан җирәнүе дә булышмый калмагандыр.
Алайса без хәзер нәрсә эшлибез? Wokeness инде чигенә. Әлбәттә, без моңа ярдәм итәргә тиеш. Моны эшләүнең иң яхшы ысулы нинди? Һәм иң мөһиме, өченче тапкыр кабынып китүдән ничек котылырга? Ни дисәң дә, ул бер тапкыр үлгән кебек тоелды, ләкин элеккегә караганда да начаррак булып кире кайтты.
Чынлыкта, тагын да зуррак максат бар: киләчәктә агрессив-күрсәтмәле әхлак сатуның шундый ук кабынып китүен булдырмый калу юлы бармы — сәяси корректлыкның өченче тапкыр калкып чыгуын гына түгел, ә аңа охшаш чираттагы яңа нәрсәне? Чөнки чираттагы нәрсә булачак. Әхлак саткычлар табигатьләре буенча шундыйлар. Аларга буйсынырга һәм мәҗбүри тагарга кагыйдәләр кирәк, һәм хәзер, Дарвин аларның традицион кагыйдәләр чыганагын өзгәч, алар гел яңаларын эзләп сусап тора. Аларга кирәк булган бердәнбер нәрсә — кемдер аларга каршы ярты юл үтеп, әхлакый яктан саф булуның яңа бер юлын билгеләп бирсен, һәм без бу феноменны тагын күрәчәкбез.
Җиңелрәк мәсьәләдән башлыйк. «Wokeness» (уоуклык) белән көрәшүнең гади, принципиаль юлы бармы? Миңа калса, бар: моның өчен бездә дингә карата инде яшәп килүче гадәтләрне кулланырга кирәк. «Wokeness» асылда шул ук дин, бары тик Аллаһ урынына монда «якланучы сыйныфлар» (protected classes) куелган. Бу хәтта мондый төрдәге беренче дин дә түгел; марксизм да охшаш формада иде, анда Аллаһ халык массалары белән алыштырылган иде. [15] Ә оешмалар эчендә дин белән мөгамәлә итү буенча бездә нык урнашкан традицияләр бар инде. Сез үз дини карашларыгызны белдерә аласыз һәм инануларыгызны аңлата аласыз, ләкин сезнең фикер белән килешмәгән хезмәттәшләрегезне кяферләр дип атарга, яисә үз доктриналарыгызга каршы килгән сүзләрне әйтүдән аларга тыярга, яисә оешмадан үз динегезне рәсми дин итүне таләп итәргә хакыгыз юк.
Әгәр без уоуклыкның билгеле бер күренеше белән нәрсә эшләргә кирәклеген белмәсәк, башка берәр дин, мәсәлән, христианлык белән эш итәбез дип күз алдына китерик. Оешмаларда уоук ортодоксиясен мәҗбүриләп тагу белән шөгыльләнүче кешеләр булырга тиешме? Юк, чөнки бездә христиан ортодоксиясен мәҗбүриләүче махсус хезмәткәрләр булмас иде. Уоук доктриналарына каршы килгән әсәрләр язган язучыларга яки галимнәргә цензура салырга тиешме? Юк, чөнки христиан тәгълиматына каршы килүче хезмәт ияләренә карата без болай эшләмәс идек. Эшкә дәгъва кылучылардан DEI белдерүләре (хөрмәт, тигезлек һәм инклюзия гаризалары) язуны таләп итәргә кирәкме? Әлбәттә юк; эш бирүченең дини карашларыгызны раслауны таләп итүен күз алдына китерегез. Студентлар һәм хезмәткәрләр, кагыйдәләргә буйсынуларын тикшерү өчен карашлары турындагы сорауларга җавап бирергә мәҗбүр ителгән уоук пропаганда сессияләрендә катнашырга тиешме? Юк, чөнки без беркайчан да кешеләрнең дини карашларын шул рәвешле катехизацияләү (сораштыру) турында уйламас та идек. [16]
Христиан рогын тыңларга теләмәүгә беркем дә кыенсынмаган кебек, уоук фильмнарын карарга теләмәү аркасында да үзеңне начар хис итәргә кирәк түгел. Егерме яшьләремдә мин җирле радиостанцияләрне тыңлап берничә тапкыр бөтен Америка аша машинада йөрдем. Кайвакыт радио көйләгечен борып, ниндидер яңа җыр таба идем. Әмма кемдер Гайсәне телгә алу белән мин шунда ук башка каналга күчерә идем. Вәгазь укуның иң кечкенә бер чагылышы да кызыксынуымны бөтенләй сүндерү өчен җитә иде.
Ләкин шул ук вакытта без уоук карашлы кешеләрнең бөтен ышануларын да автоматик рәвештә кире кагарга тиеш түгелбез. Мин христиан түгел, әмма күп кенә христиан принципларының яхшы булуын таныйм. Аларны яклаган динне уртаклашмаган өчен генә барысыннан да баш тарту ялгыш булыр иде. Бу нәкъ менә дини фанатларга хас кыланыш булыр иде.
Әгәр бездә чын плюрализм булса, без киләчәктә уоук түземсезлеге кабат калкудан имин булырбыз дип уйлыйм. Уоуклык үзе беркая да китмәячәк. Күрә торган киләчәктә дә яңа әхлакый модалар уйлап табучы уоук фанатлар төркемнәре яшәвен дәвам итәчәк. Төп мәсьәлә — аларның бу модаларын гомуми норма дип кабул итүгә юл куймау. Алар үз диндәшләренә нәрсә сөйләргә яраганын теләсәләр берничә ай саен үзгәртә алалар, ләкин безгә нәрсә әйтергә яраганын үзгәртергә аларга ирек бирелергә тиеш түгел. [17]
Әлбәттә, гомумирәк проблема — агрессив-күрсәтмә әхлакчылыкның охшаш кабынуларын ничек кисәтү — күпкә катлаулырак. Монда без кеше табигате белән очрашабыз. Икейөзле әхлакчылар (prigs) һәрвакыт булачак. Һәм аеруча алар арасында моны көчләп тагучылар, ягъни агрессив конформистлар һәрчак табылачак. Бу кешеләр шулай туган. Һәр җәмгыятьтә алар бар. Шуңа күрә без эшли алган иң яхшы нәрсә — аларны калыплар эчендә кысып тоту.
Агрессив конформистлар һәрвакыт ярсып һөҗүм итеп тормый. Гадәттә алар кулга эләккән теләсә нинди очраклы кагыйдәләрне мәҗбүриләп кертәләр. Алар ниндидер яңа идеология күпләрен бер юнәлешкә берләштергәндә генә куркыныч була башлыйлар. «Мәдәни инкыйлаб» вакытында нәкъ менә шулай булды, һәм (Аллаһка шөкер) җиңелрәк дәрәҗәдә — без күргән ике сәяси корректлык дулкынында да шул хәл кабатланды.
Без агрессив конформистлардан котыла алмыйбыз. [18] Һәм без теләсәк тә, кешеләрнең алар күңеленә хуш килә торган яңа идеологияләр уйлап табуына комачаулый алмас идек. Шуңа күрә, әгәр аларны тезгендә тотасыбыз килсә, без моны бер адым түбәнрәк эшләргә тиешбез. Бәхеткә, агрессив конформистлар һөҗүмгә күчкәндә үзләрен фаш итә торган бер гамәл кылалар: алар кешеләрне җәзалау өчен яңа ересьләр уйлап чыгаралар. Димәк, уоуклык кебек күренешләрнең киләчәктә кабынуларыннан саклануның иң яхшы юлы — ересь төшенчәсенә карата көчле антитәнчекләргә ия булу.
Без яңа ересь формаларын билгеләүгә карата аңлы рәвештә каршы торырга тиешбез. Кемдер без элек иркен әйтә алган нәрсәне әйтүне тыярга тырышканда, безнең беренче фараз — аларның ялгышуы булырга тиеш. Әлбәттә, беренче фараз гына. Әгәр алар моны әйтүдән ни өчен туктарга тиешлегебезне раслый алалар икән, без туктарбыз. Ләкин исбатлау йөкләмәсе алар өстендә ята. Либераль демократияләрдә нәрсәнедер әйтүне тыярга теләүчеләр гадәттә үзләренең гади цензура белән түгел, ә ниндидер «зыянны» кисәтергә омтылуларын белдерәчәкләр. Һәм, бәлки, алар хаклыдыр да. Әмма кабат: исбатлау йөкләмәсе алар ягында. Зыян китерә дип әйтү генә җитми; алар моны расларга тиешләр.
Агрессив конформистлар ересьләрне тыю юлы белән үз-үзләрен фаш итеп торган вакытта, без аларның ниндидер яңа идеология тирәсенә оешуларын һәрвакыт сизеп торачакбыз. Әгәр без нәкъ шул мәлдә аларга каршы торсак, уңыш елмайса, аларны башланган җирендә үк туктата алырбыз.
Без әйтә алмый торган хак нәрсәләрнең саны артмаска тиеш. Әгәр ул арта икән, димәк, нәрсәдер дөрес түгел.
Искәрмәләр
[0] Бу «woke» сүзенең беренчел мәгънәсе түгел иде, әмма хәзер ул башлангыч мәгънәсендә сирәк кулланыла. Хәзер аның кимсетүле, мыскыллы мәгънәсе өстенлек итә.
[1] Ни өчен 1960 еллардагы радикаллар нәкъ менә шул мәсьәләләргә игътибар иттеләр? Бу эссенең караламаларын карап чыккан кешеләрнең берсе моны шулкадәр яхшы аңлатты ки, хәтта мин аңардан өземтә китерергә рөхсәт сорадым:
«Яңа суллар»ның (New Left) урта сыйныф студент-протестчылары социалистик/марксистик сулларны кызыксыз, заманча түгел дип кире кактылар. Алар мәдәни анализ (Маркузе) һәм катлаулы «Теория» ярдәмендә табылган җәлеп итүчәнрәк изү формалары белән кызыксындылар. Эшчеләр сыйныфы сәясәте авыр һәм искергән булып тоела башлады. Моның тулысынча урнашуы өчен ике буын вакыт узды. Уоук идеологиясенең эшчеләр сыйныфына бөтенләй кызыксыну белдермәве — иң ачык билге. Иске сулларның калдыклары булган төркемнәр уоуклыкка каршы чыкты, ә чын эшчеләр сыйныфы исә популистик уңнарга күчте һәм безгә Трампны бирде. Трамп һәм wokeness — туганнар.
Уоуклыкның урта сыйныфтан чыгуы аның институтлар аша үтеп керүен җиңеләйтте, чөнки ул «җитештерү чараларын тартып алу» (хәзер мондый сүзләр ничек сәер булып яңгырый) ниятендә түгел иде — бу исә дәүләт һәм корпоратив көчләрнең каршылыгына шунда ук очрар иде. Уоуклыкның бары тик башка сыйныф билгеләре (раса, җенес һ.б.) белән кызыксынуы гамәлдәге хакимият белән компромиссны күрсәтте: безгә системагыз эчендә хакимият бирегез, ә без сезгә үзебез контролдә тоткан ресурсыбызны — әхлакый дөреслекне — бүләк итәрбез. Дискурс һәм институтлар өстеннән контроль урнаштыру коралы буларак, бу амбициялерәк инкыйлаб программасы ирешә алмаган уңышка иреште.
[2] Гуманитар һәм иҗтимагый фәннәрнең студентлар өчен иң зур һәм иң җиңел юнәлешләр арасында булуы да ярдәм итте. Әгәр сәяси хәрәкәт физика студентларыннан башланырга тиеш булса, ул беркайчан да башланып китә алмас иде; алар бик аз булыр иде һәм аларның буш вакытлары калмас иде.
Әмма алдынгы университетларда бу юнәлешләр элекке кебек зур түгел инде. 2022 елгы сораштыру күрсәткәнчә, Гарвард бакалаврларының 7% ы гына гуманитар фәннәрне сайларга ниятли, ә 1970 елларда бу күрсәткеч 30% ка якын иде. Моның сәбәпләренең берсе — уоуклык дип уйлыйм; студентлар инглиз әдәбияты юнәлешен сайлаганда, алар расизм турындагы лекцияләрне тыңларга түгел, ә язма сүзне яратканга күрә сайлыйлар дип уйларга кирәк.
[3] Сәяси корректлыкның курчак уйнаучы һәм курчак сыйфаты 2016 елда Оберлин көллияте янындагы бер икмәк пешерү йорты расачыл дискриминациядә ялган гаепләнгәч ачык күренде. Соңыннан узган ватандашлар судында икмәк пешерү йортының адвокатлары Оберлинның студентлар эшләре деканы Мередит Раймондоның түбәндәге SMS хәбәрен тапшырдылар: «Моны үткәндә калдырырга кирәклегенә инанмасам, студентларны котыртып җибәрер идем».
[4] Уоуклар кайвакыт wokeness — ул кешеләргә хөрмәт белән карау гына дип белдерәләр. Әмма шулай булса, бу сез истә тотарга тиешле бердәнбер кагыйдә булыр иде, ләкин чынбарлык моннан көлке дәрәҗәдә ерак. Минем кече улым тавышларны охшатырга ярата, һәм аңа җиде яшьләр булганда, кайсы акцентларны халык алдында охшату куркынычсыз, ә кайсыларын юк икәнен аңлатырга туры килде. Моңа ун минут чамасы вакыт китте, һәм мин барыбер барлык очракларны аңлатып бетерә алмадым.
[5] 1986 елда Югары суд дошмаChronлыклы эш мохите тудыру җенес буенча дискриминация дип санала ала дигән карар чыгарды, бу үз чиратында IX Бүлек (Title IX) аша университетларга йогынты ясады. Суд дошманлыклы мохит критерие акыллы кешене борчу-борчымавына нигезләнергә тиеш дип күрсәтте, ләкин профессор өчен җенси бәйләнү шикаяте объекты булу үзе үк зур һәлакәт булып торганга күрә (шикаятьче акыллымы яки юкмы — барыбер), гамәлдә секска кагылышлы теләсә нинди шаярту яки реплика фактик рәвештә тыелды. Димәк, без «ханымнар алдында» сөйләргә ярамаган нәрсәләр бик күп булган Виктория чоры тәртип кагыйдәләренә кабат тулысынча әйләнеп кайттык.
[6] Алар төрлелек (diversity) белән сыйфат арасында бернинди каршылык юк дип күрсәтергә никадәр генә тырышмасыннар. Әмма сез бер үк вакытта бер-берсенә тиң булмаган ике нәрсәне оптимизацияли алмыйсыз. Бу терминның кулланылышына караганда, төрлелекнең чын мәгънәсе — пропорциональ вәкиллек, һәм әгәр сез, сораштыруда катнашучылар кебек, максаты нәкъ менә вәкиллекле булудан торган төркемне сайламыйсыз икән, пропорциональ вәкиллекне оптимизацияләү сыйфат хисабына барырга тиеш. Бу вәкиллекнең ниндидер үзенчәлегенә бәйле түгел; бу — оптимизациянең үз табигате; әгәр x һәм y бертигез түгел икән, x-ны оптимизацияләү y исәбенә булырга тиеш.
[7] Бәлки, җәмгыятьләр вакыт узу белән вируслы ачуга (viral outrage) каршы антитәнчекләр булдырыр. Бәлки, без аңа беренче булып дучар булганбыздыр, һәм ул элек изоляцияләнгән халык арасында эпидемия кебек безнең аша узгандыр. Ачу һәм ярсуга азрак бәйле булган яңа социаль челтәр кушымталары ясау мөмкин булуына шактый ышанам, һәм мондый төр кушымтаның гамәлдәгеләрдән кулланучыларны җәлеп итү мөмкинлеге зур булыр иде, чөнки иң акыллы кешеләр аңа күчәргә омтылыр иде.
[8] Мин «нигездә» дип әйтәм, чөнки журналистиканың битарафлыгы ниндидер формада кире кайтыр дигән өметем бар. Битараф яңалыкларга ниндидер базар бар, һәм ул кечкенә булса да, кыйммәтле. Бай һәм көчле кешеләр чынлыкта нәрсә барганын белергә телиләр; алар шулай итеп бай һәм көчле булдылар да бит.
[9] The Times бу мөһим хәбәрне бик рәсми булмаган рәвештә, ялганлык өчен тәнкыйтьләнгән бер Times хәбәрчесе турындагы мәкаләнең уртасында, сүз уңаеннан гына җиткерде. Бернинди баш мөхәррирнең аны хәтта расламаган булуы да бик мөмкин. Ләкин бу Галәмнең шартлау белән түгел, ә шыңшу белән тәмамлануы ниндидер мәгънәдә бик урынлы.
[10] DEI кыскартмасы модадан чыккан саен, бу түрәләрнең күбесе үз вазыйфа исемнәрен үзгәртеп яшеренергә тырышачак. Күрәсең, «тиешлелек» (belonging) популяр вариант булачак.
[11] Әгәр сез кайчан да булса безнең хокук системасы ни өчен прокурор, судья һәм присяжныйларны аеру, дәлилләрне тикшерү һәм шаһитләрне сораштыру хокукы, адвокат ярдәменнән файдалану хокукы кебек саклау чараларын үз эченә алганы турында уйланган булсагыз, Title IX тарафыннан төзелгән де-факто параллель хокук системасы моны бик яхшы аңлата.
[12] Яңа тыелган нәрсәләрне уйлап табу уоук номенклатурасының тиз үсешендә аеруча ачык күренә. Бу язучы буларак мине аеруча ярсыта, чөнки яңа атамалар һәрвакыт начаррак. Һәр дини йола уңайсыз һәм бераз мәгънәсез булырга тиеш; югыйсә аны башка диндәгеләр (христианнар, мәҗүсиләр) дә үтәр иде. Шулай итеп, «коллар» (slaves) урынына «коллыкка салынган шәхесләр» (enslaved individuals) барлыкка килә. Ләкин интернеттан эзләү безгә әхлакый үсешнең алгы сызыгын реаль вакытта күрсәтә ала: әгәр сез «individuals experiencing slavery» дип эзләсәгез, бу юлларны язган вакытта сез бу гыйбарәне куллануның биш җитди очрагын табарсыз, хәтта «individuals experiencing enslavement» өчен икесен дә табарсыз.
[13] Шикле эшләр белән шөгыльләнүче оешмалар әхлакый дөреслек белән аеруча нык кызыксыналар, шуңа күрә сез тәмәке һәм нефть компанияләренең ESG рейтингы Tesla караганда югарырак булу кебек мәгънәсезлекләргә юлыгасыз.
[14] Әмма Илон Twitter-ны уңга авыштырган тагын бер нәрсә эшләде: ул акча түләүче кулланучыларга күбрәк күренү мөмкинлеге бирде. Акча түләүче кулланучылар уртача алганда уңга тартыла, чөнки сул чик карашлы кешеләр Илонны яратмыйлар һәм аңа акча бирергә теләмиләр. Күрәсең, Илон моның шулай буласын белгәндер. Икенче яктан, сул чик караштагы кешеләр үзләре генә гаепле; теләсәләр, алар иртәгә үк Twitter-ны кире сулга авыштыра алыр иде.
[15] Джеймс Линдсей һәм Питер Богоссян билгеләп үткәнчә, анда хәтта башлангыч гөнаһ төшенчәсе дә бар: өстенлек (privilege). Димәк, христианлыкның тигезлеккә нигезләнгән версиясеннән аермалы буларак, кешеләрдә бу төрле дәрәҗәдә бар. Сәламәт, традицион карашлы, ак тәнле америкалы ир-ат шулкадәр зур гөнаһ йөкләмәсе белән туа ки, ул бары тик иң түбәнсенүле тәүбә итү аша гына котыла ала.
Уоуклык христианлыкның күп кенә реаль версияләре белән тагын бер көлке уртаклыкка ия: Аллаһ кебек үк, уоуклык хакына эш итәбез дип белдергән кешеләр дә еш кына алар исеменнән эшләнгән эшләрдән җирәнәләр.
[16] Бу кагыйдәләрнең күбесеннән бер генә чыгарма бар: чын дини оешмалар. Аларның ортодоксияне таләп итүләре нигезле. Ләкин алар үз чиратында дини оешма булуларын ачык белдерергә тиешләр. Гади бизнес яки басма булып күренгән нәрсәнең дини оешма булып чыгуы гадел рәвештә шикле дип санала.
[17] Мин уоуклыкны кире чигендерү җиңел булачак дигән тәэсир калдырырга теләмим. Көрәш котылгысыз рәвештә буталчык булачак урыннар булачак — аеруча һәркем уртаклашырга тиешле, әмма хәзерге вакытта теләсә кайсы институтларга караганда уоуклык иң нык үтеп кергән университетлар эчендә.
[18] Ләкин сез оешма эчендәге агрессив конформистлардан котыла аласыз, һәм күпчелек оешмаларда булмаса да, бик күбесендә бу бик яхшы фикер булыр иде. Хәтта бер уч кеше дә бик күп зыян китерә ала. Бер учтан нульгә төшүнең сизелерлек яхшыру бирәчәгенә шигем юк.
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтман, Бен Миллер, Даниэль Гакл, Робин Хансон, Джессика Ливингстон, Грег Лукьянофф, Хардж Таггар, Гарри Тан һәм Тим Урбанга рәхмәтемне белдерәм.