Қазір «prig» (өзін моральдық жағынан бәрінен жоғары санайтын адам) сөзі аса көп қолданылмайды, бірақ оның анықтамасына қарасаңыз, таныс болып көрінеді. Google-дің анықтамасы жаман емес:
Өзін моральдық тұрғыдан әділ санайтын және өзін өзгелерден үстем ұстайтын адам.
Сөздің бұл мағынасы 18 ғасырда пайда болған, және оның жасы маңызды бір сырды ашады: бұл wokeness салыстырмалы түрде жаңа құбылыс болғанымен, оның әлдеқайда ескі құбылыстың бір көрінісі екенін көрсетеді.
Моральдық тазалықтың үстірт, тым қатаң түріне әуес және ережені бұзған кез келген адамға шүйлігу арқылы өз тазалығын дәлелдейтін адамдардың белгілі бір түрі бар. Мұндай адамдар әрбір қоғамда кездеседі. Тек олар мәжбүрлейтін ережелер ғана өзгереді. Виктория дәуіріндегі Англияда бұл христиандық ізгілік болатын. Сталиндік Ресейде бұл ортодоксальды марксизм-ленинизм еді. Ал woke өкілдері үшін бұл — әлеуметтік әділеттілік.
Сондықтан wokeness-ті түсінгіңіз келсе, қойылатын сұрақ «адамдар неге бұлай әрекет етеді?» болмауы керек. Барлық қоғамда осындай «моральшылдар» бар. Мұнда қойылатын сұрақ: неліктен біздің «моральшылдар» дәл осы сәтте, дәл осы идеялар үшін тым қатал әрі мазасыз болып отыр? Бұған жауап беру үшін wokeness-тің қашан және қайда басталғанын сұрауымыз керек.
Бірінші сұрақтың жауабы — 1980 жылдар. Wokeness — бұл 1980 жылдардың соңында басталып, 1990 жылдардың аяғында бәсеңдеген, содан кейін 2010 жылдардың басында одан да зор күшпен қайта оралып, соңында 2020 жылғы тәртіпсіздіктерден кейін шарықтау шегіне жеткен саяси дұрыстықтың (political correctness) екінші, неғұрлым агрессивті толқыны.
Саяси дұрыстық (political correctness) нақты не еді? Менен осы терминді де, wokeness-ті де мағынасыз белгілер деп санайтын адамдар жиі анықтап беруді сұрайды, сондықтан анықтама берейін. Екеуінің де анықтамасы бірдей:
Әлеуметтік әділеттілікке агрессивті түрде демонстративті назар аудару.
Басқаша айтқанда, бұл — адамдардың әлеуметтік әділеттілік мәселесінде шектен тыс моральшыл болуы. Және негізгі мәселе де осында — әлеуметтік әділеттілікте емес, оның демонстративті сипатында. [0]
Мысалы, нәсілшілдік — бұл шынайы мәселе. Woke өкілдері ойлағандай ауқымдағы мәселе болмаса да, шынайы мәселе. Меніңше, кез келген саналы адам мұны жоққа шығармайды. Саяси дұрыстықтың мәселесі оның маргиналданған топтарға назар аударғанында емес, мұны үстірт және агрессивті түрде жасағанында болды. Саяси дұрыстықты ұстанушылар қоғамға араласып, маргиналданған топтардың мүшелеріне ақырын ғана көмектесудің орнына, олар туралы айтқан кезде қате сөз қолданғаны үшін адамдарды жазалауға назар аударды.
Ал саяси дұрыстықтың қайдан басталғанына келсек, егер ойланып көрсеңіз, жауабын бәлкім білетін де боларсыз. Ол университеттерден тыс жерде басталып, осы сыртқы қайнаркөзден оларға тарады ма? Әрине, жоқ; ол әрқашан университеттерде өте шектен шыққан деңгейде болды. Олай болса, университеттердің қай тұсында басталды? Ол математикада, не жаратылыстану ғылымдарында, не инженерлікте басталып, сол жерден гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарға таралды ма? Бұл күлкілі қиялдар болар еді, бірақ жоқ, әрине, ол гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардан басталды.
Неге сол жерде? Және неге сол кезде? 1980 жылдары гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарда не болды?
Саяси дұрыстықтың пайда болуы туралы сәтті теория оның неге ертерек болмағанын түсіндіре алуы керек. Неге ол, мәселен, 1960 жылдардағы наразылық қозғалыстары кезінде болмады? Олар да негізінен осыған ұқсас мәселелермен айналысқан еді. [1]
1960 жылдардағы студенттердің наразылықтарының саяси дұрыстыққа әкелмеуінің себебі де дәл сол — олардың студенттік қозғалыстар болғанында еді. Оларда ешқандай нақты билік болған жоқ. Студенттер әйелдер азаттығы мен қара нәсілділердің құқықтары туралы көп айтқан шығар, бірақ оларға сабақтарында оқытылатын нәрсе бұл емес еді. Әзірге емес.
Бірақ 1970 жылдардың басында 1960 жылдардағы наразылық білдіруші студенттер диссертацияларын аяқтап, профессор ретінде жұмысқа орналаса бастады. Бастапқыда олар билікке ие де болмады, саны да көп емес еді. Бірақ олардың қатарына өз замандастары қосылып, алдыңғы буын профессорлары зейнетке шыға бастаған сайын, олар біртіндеп екі жағынан да күшейді.
Саяси дұрыстықтың гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдарда басталуының себебі — бұл салалардың саясатты енгізуге көбірек кеңістік беруі еді. Физика профессоры болып жұмысқа тұрған 1960 жылдардың радикалы наразылық акцияларына әлі де қатыса алар еді, бірақ оның саяси көзқарастары оның жұмысына әсер етпейтін. Ал социология мен қазіргі әдебиет саласындағы зерттеулерді қалағаныңызша саяси етуге болады. [2]
Мен саяси дұрыстықтың қалай пайда болғанын көрдім. Мен 1982 жылы колледжге түскенімде бұл әлі қалыптаса қоймаған еді. Біреу сексистік деп тапқан сөз айтса, студент қыздар қарсылық білдіруі мүмкін еді, бірақ бұл үшін ешкімнің үстінен шағым түсіріп жатқан жоқ-тын. 1986 жылы аспирантураны бастағанымда да бұл әлі кең таралмаған еді. Алайда 1988 жылға қарай ол анық сезілді, ал 1990 жылдардың басына қарай кампус өмірін толық жайлағандай көрінді.
Не болды? Қалайша наразылық жазаға айналды? Неге дәл 1980 жылдардың аяғында ерлер шовинизміне (бұрын осылай аталатын) қарсы наразылықтар университет басшылығына сексизм туралы ресми шағым түсіруге ұласты? Негізінде, 1960 жылдардың радикалдары тұрақты оқытушылық мәртебеге (tenure) қол жеткізді. Олар жиырма жыл бұрын өздері наразылық білдірген билік жүйесіне (Establishment) айналды. Енді олар өз идеяларын жай ғана айтып қана қоймай, оларды мәжбүрлеп орындатуға мүмкіндік беретін позицияға жетті.
Мәжбүрлеп орындататын моральдық ережелердің жаңа жиынтығы студенттердің белгілі бір түрі үшін қуанышты жаңалық болды. Оны әсіресе қызықты еткен нәрсе — оларға профессорларға шабуыл жасауға рұқсат берілуі еді. Мен сол кезде саяси дұрыстықтың осы аспектісін байқағаным есімде. Бұл жай ғана төменнен бастау алған қарапайым студенттік қозғалыс емес еді. Бұл оқытушылар құрамының студенттерді басқа оқытушыларға шабуыл жасауға итермелеуі болды. Бұл тұрғыдан ол Мәдени төңкеріске ұқсас еді. Ол да төменнен басталған қозғалыс емес-тін; бұл Маоның саяси қарсыластарына қарсы жас ұрпақты айдап салуы болатын. Және шын мәнінде, 1980 жылдардың аяғында Родерик Макфаркуар Гарвардта Мәдени төңкеріс туралы курс жүргізе бастағанда, көпшілік мұны қазіргі оқиғаларға жасалған тұспал ретінде қабылдады. Бұл шынымен солай болды ма, білмеймін, бірақ адамдар солай деп ойлады, демек, ұқсастықтар көзге анық ұрып тұрған еді. [3]
Колледж студенттері рөлдік ойындар ойнағандай әрекет етеді (larp). Бұл олардың табиғаты. Әдетте бұл зиянсыз. Бірақ мораль бойынша осылай ойнау өте қауіпті үйлесім болып шықты. Нәтижесінде үстірт, бірақ өте күрделі моральдық этикет пайда болды. Басқа ғаламшардан келген ізгі ниетті қонаққа неліктен «түрлі-түсті адамдар» (people of color) тіркесін қолдану ерекше көзі ашықтық болып саналатынын, ал «түрлі-түстілер» (colored people) деу жұмыстан қудыратынын түсіндіруге мәжбүр болғаныңызды елестетіп көріңізші. Және Мартин Лютер Кинг өз сөйлеген сөздерінде оны үнемі қолданғанына қарамастан, неліктен дәл қазір «негр» сөзін қолдануға болмайтынын түсіндіруді ойлаңыз. Мұнда ешқандай негізгі қағидалар жоқ. Сізге оған тек жаттап алуы керек ережелердің ұзақ тізімін беруге тура келер еді. [4]
Бұл ережелердің қаупі тек бейхабар адамдарға тұзақ құрғанында ғана емес, олардың күрделілігі оларды ізгіліктің тиімді орынбасарына айналдырғанында болды. Қоғамда күпірлік пен ортодоксия ұғымы пайда болған кезде, ортодоксия ізгіліктің орынбасарына айналады. Сіз әлемдегі ең жаман адам болуыңыз мүмкін, бірақ ортодоксальды болсаңыз болғаны, солай болмағандардың бәрінен де жақсы болып саналасыз. Бұл ортодоксияны жаман адамдар үшін өте тартымды етеді.
Бірақ оның ізгіліктің орнын басуы үшін ортодоксия күрделі болуы тиіс. Егер ортодоксальды болу үшін бар болғаны бір киімді кию немесе белгілі бір сөзді айтпау жеткілікті болса, мұны бәрі қалай істеу керектігін біледі, және басқалардан гөрі ізгі болып көрінудің жалғыз жолы — шын мәнінде ізгі болу ғана. Саяси дұрыстықтың үстірт, күрделі және жиі өзгеретін ережелері оны нағыз ізгіліктің таптырмас орынбасарына айналдырды. Нәтижесінде, қазіргі моральдық сән үрдістерінен бейхабар жақсы адамдарды, шынайы болмысын көрсеңіз жағаңызды ұстайтын жандардың құлатқан әлемі қалыптасты.
Саяси дұрыстықтың күшеюіне себеп болған үлкен факторлардың бірі — моральдық тұрғыдан «таза» болуға арналған басқа нәрселердің қалмауы еді. Алдыңғы буынның моральшылдары көбінесе дін мен жыныстық қатынас мәселесінде ғана қатал болған. Бірақ мәдени элита арасында бұлар 1980 жылдарға қарай мүлдем күшін жойған ескі нормаларға айналды; егер сіз діндар немесе пәк болсаңыз, мұны жария етудің орнына жасыруға тырысатын едіңіз. Сондықтан моральдық қадағалаушы болуды ұнататын адамдар үшін мәжбүрлейтін ережелер тапшы бола бастады. Ережелердің жаңа жиынтығы дәл олардың күткені еді.
Бір қызығы, 1960 жылдардағы солшылдардың төзімді қанаты төзбейтін қанаттың үстемдік етуіне жағдай жасауға көмектесті. Бұрынғы еркін, жайбарақат хиппи солшылдары ұсынған жеңіл әлеуметтік ережелер, кем дегенде элита арасында, үстем нормаға айналды, ал бұл табиғатынан төзімсіз жандарға төзбеушілік танытатын ештеңе қалдырмады.
Ықтимал тағы бір фактор — Кеңес империясының күйреуі болды. Марксизм саяси дұрыстық оған бәсекелес ретінде пайда болғанға дейін солшылдар арасында моральдық тазалықтың танымал өзегі болған еді, бірақ Шығыс блогы елдеріндегі демократияны жақтаған қозғалыстар оның барлық тартымдылығын жойды. Әсіресе 1989 жылы Берлин қабырғасының құлауы. Сіз Штази жағында бола алмайтын едіңіз. 1980 жылдардың соңында Кембридждегі ескі кітаптар дүкеніндегі өмір белгісі жойылған «Кеңестану» бөліміне қарап: «Енді бұл адамдар не туралы сөз қозғайды екен?» деп ойлағаным есімде. Сөйтсем, жауабы тура мұрнымның астында тұрған екен.
Сол кезде саяси дұрыстықтың алғашқы кезеңі туралы байқаған бір жайт — оның ерлерге қарағанда әйелдер арасында танымалырақ болғаны еді. Көптеген жазушылар (мүмкін, бәрінен де әсерлі Джордж Оруэлл) байқағандай, әйелдер ерлерге қарағанда моральдық қадағалаушы болу идеясына көбірек тартылатын сияқты. Бірақ әйелдердің саяси дұрыстықты қадағалаушы болуға бейімділігінің тағы бір нақты себебі болды. Сол кезде жыныстық қудалауға (сексуалдық харассментке) қарсы үлкен қарсылық басталды; 1980 жылдардың ортасы жыныстық қудалау анықтамасының тікелей жақындасу әрекеттерінен «дұшпандық орта» құруға дейін кеңейтілген кезеңі болды. Университеттер ішінде айыптаудың классикалық түрі — (әйел) студенттің профессордың өзін «ыңғайсыз сезіндіргенін» айтуы еді. Бірақ бұл айыптаудың бұлыңғырлығы тыйым салынған мінез-құлық шеңберін ортодоксальды емес идеяларды талқылауды да қамтитындай етіп кеңейтуге мүмкіндік берді. Өйткені олар да адамдарға ыңғайсыздық туғызады. [5]
Дарвиннің ерлердің өзгергіштігінің жоғары болуы туралы гипотезасы адам қабілеттеріндегі кейбір айырмашылықтарды түсіндіруі мүмкін деп болжау сексистік пе еді? Ларри Саммерсті Гарвард президенті қызметінен қууға жетерліктей сексистік болғаны анық. Ол осы идеяны айтқан баяндаманы тыңдаған бір әйел мұның өзін «физикалық тұрғыдан ауыртқанын» және орта жолда шығып кетуге мәжбүр болғанын айтты. Егер дұшпандық ортаның өлшемі оның адамдарға қалай әсер ететіндігінде болса, бұл сөзсіз сондай ортаға ұқсайды. Дегенмен, ерлердің өзгергіштігінің жоғары болуы адамның кейбір қабілеттерінің айырмашылығын түсіндіреді деген пікір қисынды сияқты. Сонымен қайсысы үстем болуы керек: жайлылық па, әлде шындық па? Әрине, шындық кез келген жерде үстем болуы керек болса, ол университеттерде болуы тиіс; бұл олардың басты қызметі деп есептеледі; бірақ 1980 жылдардың соңынан басталған ондаған жылдар бойы саяси дұрыстықты ұстанушылар бұл қайшылық мүлдем жоқ сияқты сыңай танытуға тырысты. [6]
Саяси дұрыстық 1990 жылдардың екінші жартысында бәсеңдегендей болды. Бір себебі, бәлкім басты себебі — ол сөзбе-сөз әзілге айналды. Ол комедианттар үшін мол материал ұсынды, ал олар оған қарсы өздерінің әдеттегідей тазартқыш әрекетін қолданды. Юмор — кез келген моральшылдыққа қарсы ең күшті қарулардың бірі, өйткені әзіл-оспақтан жұрдай «моральшылдар» дәл солай жауап бере алмайды. Юмор кезінде Виктория дәуіріндегі ұятшылдықты жеңген еді, ал 2000 жылға қарай ол саяси дұрыстыққа да солай істегендей көрінді.
Өкінішке қарай, бұл алдамшы көрініс еді. Университеттер ішінде саяси дұрыстықтың шоқтары әлі де лапылдап жатты. Өйткені оны тудырған күштер әлі де сол жерде болатын. Оны бастаған профессорлар енді декандар мен кафедра меңгерушілері болып жатты. Сондай-ақ олардың кафедраларынан бөлек, енді әлеуметтік әділеттілікке тікелей бағытталған бірқатар жаңа бөлімдер пайда болды. Студенттер әлі де моральдық тұрғыдан «таза» болатын жаңа дүниелерге құмар еді. Және де университет әкімшілерінің саны күрт өсті, олардың көбінің жұмысы саяси дұрыстықтың әртүрлі формаларын қадағалап енгізуді қамтитын.
2010 жылдардың басында саяси дұрыстықтың шоқтары қайтадан лаулап жана бастады. Бұл жаңа кезең мен бастапқы кезеңнің арасында бірнеше айырмашылық болды. Ол әлдеқайда қатерлірек болды. Ол университеттер ішінде бәрінен де қатты жанғанымен, нақты өмірге де кеңірек таралды. Және ол күнәлардың неғұрлым кең ауқымына назар аударды. Саяси дұрыстықтың бірінші кезеңінде адамдар негізінен үш нәрсе үшін ғана айыпталатын: сексизм, нәсілшілдік және гомофобия (сол кезде осы мақсат үшін арнайы ойлап табылған неологизм еді). Бірақ сол кезден бастап 2010 жылға дейін көптеген адамдар жаңа «-измдер» мен «-фобияларды» ойлап табуға және қайсысы тамыр жайып кете алатынын тексеруге көп уақыт жұмсады.
Екінші кезең, бірнеше мағынада, саяси дұрыстықтың метастаза берген түрі болды. Неге ол дәл сол кезде орын алды? Менің пайымдауымша, бұл әлеуметтік медианың, әсіресе Tumblr мен Twitter-дің өркендеуіне байланысты болды, өйткені саяси дұрыстықтың екінші толқынының ең айрықша ерекшеліктерінің бірі cancel mob (жоққа шығарушы тобыр) болды: біреуді шеттету немесе жұмыстан шығарту үшін әлеуметтік желіде біріккен ашулы адамдар тобыры. Шын мәнінде, саяси дұрыстықтың бұл екінші толқыны бастапқыда «жоққа шығару мәдениеті» (cancel culture) деп аталды; ол 2020 жылдарға дейін «wokeness» деп атала бастаған жоқ еді.
Бастапқыда барлығын дерлік таңғалдырған әлеуметтік медианың бір қыры — ашу-ызаның танымалдығы болды. Пайдаланушылар ашуланғанды ұнататын сияқты көрінді. Біз бұл идеяға қазір әбден үйреніп кеткенбіз, тіпті оны қалыпты нәрсе ретінде қабылдаймыз, бірақ шын мәнінде бұл өте біртүрлі. Ашулану — жағымды сезім емес. Адамдар оны әдейі іздейді деп күтпейсіз. Бірақ олар іздейді. Және ең бастысы, олар онымен бөліскісі келеді. Мен 2007 жылдан 2014 жылға дейін форумды басқарған болатынмын, сондықтан олардың мұнымен қаншалықты бөліскісі келетінін нақты сандармен көрсете аламын: біздің пайдаланушылар өздерінің ашуын туғызған жазбаға оң дауыс беруге (upvote) шамамен үш есе бейім болды.
Ашу-ызаға деген бұл бейімділік wokeness-ке байланысты емес еді. Бұл әлеуметтік медианың, кем дегенде осы буынының өзіне тән қасиеті. Бірақ бұл әлеуметтік медианы wokeness отын тұтандырудың тамаша тетігіне айналдырды. [7]
Дегенмен, wokeness-тің өрлеуіне тек ашық әлеуметтік желілер ғана түрткі болған жоқ. Топтық чат қосымшалары да, әсіресе соңғы қадамда — адамды жоққа шығаруда (cancellation) өте маңызды рөл атқарды. Біреуді жұмыстан шығартуға тырысып жатқан қызметкерлер тобының мұны тек электрондық пошта арқылы жасауға мәжбүр болғанын елестетіп көріңізші. Тобырды ұйымдастыру қиын болар еді. Бірақ топтық чат пайда болғаннан кейін, тобыр өздігінен оңай құралады.
Саяси дұрыстықтың осы екінші толқынына ықпал еткен тағы бір фактор — баспасөздің полярлануының күрт артуы болды. Баспа дәуірінде газеттер саяси тұрғыдан бейтарап болуға немесе кем дегенде солай болып көрінуге мәжбүр болды. New York Times газетінде жарнама берген әмбебап дүкендер өңірдегі барлық адамдарға, либералдарға да, консерваторларға да қол жеткізгісі келді, сондықтан Times екі жаққа да қызмет етуі керек еді. Бірақ Times бұл бейтараптықты өздеріне таңылған нәрсе деп санамады. Олар мұны өздерінің жазбаша шежіре газеті (paper of record) ретіндегі парызы деп білді — өз дәуірінің шежіресі болуды мақсат етіп, әрбір жеткілікті маңызды оқиғаны бейтарап тұрғыдан хабарлайтын ірі газеттердің бірі ретінде қабылдады.
Мен өскен кезде осындай шежіре газеттер уақытпен шектелмеген, дерлік қасиетті институттар болып көрінетін. New York Times және Washington Post сияқты газеттер орасан зор беделге ие болды, бұл ішінара басқа жаңалықтар көздерінің шектеулілігіне байланысты болса, сонымен бірге олардың бейтарап болуға шынымен күш салғанына байланысты еді.
Өкінішке қарай, шежіре газет негізінен баспа өндірісі қойған шектеулердің ғана туындысы екені белгілі болды. [8] Сіздің нарығыңыз география бойынша анықталған кезде, сіз бейтарап болуға тиіс едіңіз. Бірақ желіде жариялау мүмкіндігі газеттерге географияның орнына идеологиямен анықталатын нарықтарға қызмет етуге көшуге жол ашты — тіпті мәжбүрледі десе де болады. Бизнесін сақтап қалғандардың көбі бұрыннан бейім болып келген бағытына қарай ауытқыды: солшылдыққа. 2020 жылдың 11 қазанында New York Times «Газет ескішіл шежіре газеттен қызықты үлкен оқиғалардың тартымды жинағына айналу процесінде» деп жариялады. [9] Сонымен қатар, оңшылдарға да қызмет ететін өзінше бір журналистер легі пайда болды. Осылайша, өткен дәуірде ұйыстырушы басты күштердің бірі болған журналистика енді қоғамды бөлуші негізгі күштердің біріне айналды.
Әлеуметтік медианың өркендеуі мен журналистиканың барған сайын полярлануы бір-бірін нығайта түсті. Шын мәнінде, әлеуметтік медиа арқылы айналып өтетін журналистиканың жаңа түрі пайда болды. Біреу әлеуметтік желіде даулы бір нәрсе айтады. Бірнеше сағат ішінде ол жаңалыққа айналады. Содан кейін ашуланған оқырмандар бұл материалдың сілтемесін әлеуметтік желілерде жариялап, желідегі дау-дамайды одан әрі өршітеді. Бұл ойлап табуға болатын ең арзан қаралым көзі еді. Сізге шетелдік жаңалықтар бюроларын ұстаудың немесе айлап жүргізілетін зерттеулерге ақша төлеудің қажеті болмады. Бар болғаны Twitter-ден даулы пікірлерді бақылап отырып, оқырмандарды одан әрі қыздыру үшін қосымша пікірлермен оларды өз сайтыңызға қайта басып шығару жеткілікті еді.
Баспасөз үшін wokeness арқылы ақша табу мүмкіндігі туды. Бірақ бұл олар ғана емес еді. Саяси дұрыстықтың екі толқыны арасындағы ең үлкен айырмашылықтардың бірі осы болды: біріншісін негізінен әуесқойлар жүргізсе, екіншісін көбінесе кәсіпқойлар жүргізді. Кейбіреулер үшін бұл толыққанды жұмысына айналды. 2010 жылға қарай жұмысы негізінен wokeness талаптарын орындату болып табылатын әкімшілердің жаңа тобы пайда болды. Олар КСРО-дағы әскери және өнеркәсіптік ұйымдарға бекітілген саяси комиссарларға ұқсас рөл атқарды: олар ұйымның негізгі жұмыс процесіне тікелей қатыспады, бірақ жұмыс барысында ешқандай «орынсыз» нәрсе орын алмауын сырттай бақылап отырды. Бұл жаңа әкімшілерді көбінесе лауазымдарындағы «inclusion» (инклюзивтілік) сөзінен тануға болатын еді. Ұйымдар ішінде бұл wokeness-тің қолайлы эвфемизмі болатын; мысалы, тыйым салынған сөздердің жаңа тізімі әдетте «инклюзивті тіл бойынша нұсқаулық» деп аталатын. [10]
Бұл жаңа бюрократтар тобы woke күн тәртібін жұмысы осыған байланысты болғандай белсенді түрде жүргізді, өйткені шын мәнінде де солай еді. Егер сіз белгілі бір мәселені бақылау үшін адамдарды жұмысқа алсаңыз, олар оны міндетті түрде табады, өйткені әйтпесе олардың бар болуына ешқандай негіз қалмайды. [11] Бірақ бұл бюрократтар сонымен бірге екінші және одан да зор қауіп төндірді. Олардың көбі жұмысқа қабылдау процесіне араласты, және мүмкіндік болған жағдайда олар жұмыс берушілерінің тек өздерінің саяси көзқарастарын бөлісетін адамдарды ғана жұмысқа алуын қамтамасыз етуге тырысты. Бұған ең сорақы мысал ретінде кейбір университеттер оқытушылыққа үміткерлерден талап ете бастаған, олардың wokeness-ке адалдығын дәлелдейтін жаңа «DEI мәлімдемелері» (әр алуандық, теңдік және инклюзия туралы мәлімдемелер) болды. Кейбір университеттер бұл мәлімдемелерді бастапқы сүзгі ретінде пайдаланып, тек осыдан жоғары балл жинаған үміткерлерді ғана қарастырды. Бұл жолмен сіз Эйнштейнді жұмысқа ала алмайсыз; оның орнына қандай адамдарды алатыныңызды елестете беріңіз.
Wokeness-тің күшеюіне тағы бір себеп — Флоридада ақ нәсілді адам қара нәсілді жасөспірімді өлтіргеннен кейін ақталып шыққан соң, 2013 жылы басталған Black Lives Matter қозғалысы болды. Бірақ бұл wokeness-ті бастаған жоқ; ол 2013 жылға қарай әлдеқашан қарқын алып қойған еді.
Сол сияқты, Харви Вайнштейннің әйелдерді зорлау тарихы туралы алғашқы жаңалықтардан кейін 2017 жылы қарқын алған Me Too қозғалысы да солай болды. Ол wokeness-ті жеделдетті, бірақ оның пайда болуында 80-жылдардағы нұсқасының саяси дұрыстықты бастаудағыдай рөлін атқарған жоқ.
2016 жылы Дональд Трамптың сайлануы да wokeness-ті жеделдетті, әсіресе баспасөзде ашу-ыза енді қаралым әкелетін болды. Трамп New York Times-қа көп ақша таптырды: оның бірінші президенттік кезеңіндегі тақырыптарда оның есімі алдыңғы президенттерге қарағанда шамамен төрт есе жиі аталды.
2020 жылы ақ нәсілді полиция қызметкері видеода қара нәсілді күдіктіні тұншықтырып өлтіргеннен кейін біз ең үлкен үдеткішті көрдік. Осы сәтте метафоралық өрт кәдімгі өртке айналды, өйткені бүкіл Америка бойынша жаппай зорлық-зомбылық наразылықтары бұрқ ете қалды. Бірақ өткенге көз жүгіртсек, бұл woke қозғалысының шарықтау шегі немесе соған жақын нүктесі болып шықты. Мен көрген әрбір дерек бойынша, wokeness 2020 немесе 2021 жылдары шыңына жетті.
Wokeness-ті кейде сана вирусы деп сипаттайды. Оны вирус тәрізді ететін нәрсе — оның «орынсыздықтың» жаңа түрлерін анықтайтындығында. Көптеген адамдар орынсыз әрекет жасап қоюдан қорқады; олар әлеуметтік ережелердің нақты қандай екенін немесе олардың қайсысын бұзып жатқан болуы мүмкін екенін ешқашан анық білмейді. Әсіресе ережелер тез өзгеріп отырса. Ал көптеген адамдар өздері білмейтін ережелерді бұзып жатырмын ба деп әлдеқашан алаңдап жүргендіктен, егер сіз оларға бір ережені бұзып жатқанын айтсаңыз, олардың әдепкі реакциясы — сізге сену болады. Әсіресе бірнеше адам бірдей айтса. Бұл өз кезегінде экспоненциалды өсудің рецепті болып табылады. Фанаттар аулақ болу керек жаңа бір орынсыздықты ойлап табады. Оны бірінші болып қабылдайтындар — өздерінің ізгілігін көрсетудің жаңа жолдарын асыға іздеген пікірлес фанаттар. Егер олардың саны жеткілікті болса, алғашқы фанаттар тобының артынан қорқыныш жетелеген әлдеқайда үлкен топ ереді. Олар ізгілік танытуға тырыспайды; олар жай ғана пәлеге қалмауға тырысады. Осы сәтте жаңа орынсыздық берік орнығады. Сонымен қатар, оның сәттілігі әлеуметтік ережелердің өзгеру жылдамдығын арттырды, ал бұл, есіңізде болсын, адамдардың қандай ережелерді бұзып жатқанына алаңдауының бір себебі. Осылайша бұл шеңбер одан әрі үдей түседі. [12]
Жеке тұлғаларға қатысты бұл жайт ұйымдарға одан да көбірек қатысты. Әсіресе күшті көшбасшысы жоқ ұйымдарға. Мұндай ұйымдар барлығын «озық тәжірибеге» (best practices) сүйеніп жасайды. Жоғары тұрған билік жоқ; егер қандай да бір жаңа «озық тәжірибе» критикалық массаға жетсе, олар оны міндетті түрде қабылдауы керек. Және мұндай жағдайда ұйым өзі сенімсіз болған кезде әдетте істейтін нәрсесін жасай алмайды: шешімді кейінге қалдыра алмайды. Өйткені ол дәл қазір орынсыздыққа жол беріп отырған болуы мүмкін! Сондықтан фанаттардың шағын тобы үшін ұйымның кінәлі болуы мүмкін жаңа орынсыздықтарын сипаттау арқылы осындай ұйымды басып алу таңғаларлықтай оңай. [13]
Мұндай шеңбер қалай аяқталады? Ақырында ол апатқа әкеледі, және адамдар «болды, осы жерден тоқтатайық» деп айта бастайды. 2020 жылғы шектен шығулар көптеген адамдарға осы сөзді айтқызды.
Содан бері wokeness біртіндеп, бірақ үздіксіз шегініп келеді. Брайан Армстронгтан бастап корпоративтік бас директорлар одан ашық бас тартты. Чикаго университеті мен MIT бастаған университеттер сөз бостандығына адалдықтарын нақты растады. Wokeness-тің басты орталығы болған Twitter оны бейтараптандыру үшін Илон Маск тарапынан сатып алынды, және ол мұны сәтті жүзеге асырған сияқты — айта кетерлігі, ол Twitter бұрын оңшыл пайдаланушыларды цензуралағандай солшылдарды цензуралау арқылы емес, екі жақты да цензураламау арқылы қол жеткізді. [14] Тұтынушылар wokeness-ке тым қатты берілген брендтерден үзілді-кесілді бас тартты. Bud Light бренді бұдан қалпына келмейтіндей соққы алған болуы мүмкін. Мен Трамптың 2024 жылғы екінші жеңісі wokeness бойынша референдум болды деп айтпаймын; Менің ойымша, ол президенттікке кандидаттардың әдеттегідей жеңетін жолымен, яғни неғұрлым харизматикалық болғандықтан жеңіске жетті; бірақ сайлаушылардың wokeness-ке жиіркеніші де көмектескені сөзсіз.
Енді біз не істейміз? Wokeness қазірдің өзінде шегінуде. Әрине, біз бұған жәрдемдесуіміз керек. Мұны істеудің ең жақсы жолы қандай? Ең бастысы, оның үшінші рет бұрқ етуіне қалай жол бермеуге болады? Өйткені ол бір рет өлгендей көрінгенімен, бұрынғыдан да қауіпті болып қайтып келді ғой.
Шын мәнінде, бұдан да ауқымды мақсат бар: болашақта агрессивті демонстративті моральшылдықтың осыған ұқсас кез келген бұрқ етуіне жол бермеудің жолы бар ма — тек саяси дұрыстықтың үшінші толқынына ғана емес, оған ұқсас келесі нәрсеге де? Өйткені келесі бір нәрсе міндетті түрде болады. «Моральшылдар» табиғатынан моральшыл болып қала береді. Оларға бағынатын және басқаларға міндеттейтін ережелер қажет, ал қазір Дарвин олардың дәстүрлі ережелер қорын жойғандықтан, олар үнемі жаңа ережелерге аш болып жүреді. Оларға тек моральдық тұрғыдан таза болудың жаңа жолын ұсынып, олардың талабын қанағаттандыратын біреу болса жеткілікті, сонда біз дәл осы құбылысты қайтадан көретін боламыз.
Оңайырақ мәселеден бастайық. Wokeness-пен күресудің қарапайым, қағидатты жолы бар ма? Меніңше, бар: ол үшін дінге қатысты бұрыннан қалыптасқан ережелерімізді қолдану керек. Wokeness іс жүзінде дін сияқты, тек мұнда Құдайдың орнын қорғалатын топтар басқан. Бұл тіпті мұндай түрдегі алғашқы дін де емес; марксизм де осыған ұқсас пішінде болған, тек онда Құдайдың орнын бұқара халық басқан еді. [15] Ұйымдар ішіндегі дін мәселесін реттейтін әбден орныққан дәстүрлеріміз бар. Сіз өзіңіздің діни ұстанымыңызды білдіре аласыз және сеніміңізді түсіндіре аласыз, бірақ келіспеген әріптестеріңізді кәпір деп атай алмайсыз, оларға осы ілімге қайшы келетін сөздерді айтуға тыйым сала алмайсыз немесе ұйымнан өз дініңізді ресми дін ретінде қабылдауды талап ете алмайсыз.
Егер біз wokeness-тің қандай да бір нақты көрінісіне қатысты не істеу керегін білмесек, оның орнына басқа бір дінмен, мәселен, христиандықпен бетпе-бет келдік деп елестетейік. Ұйымдар ішінде woke ортодоксиясын мәжбүрлеп орындататын арнайы қызметкерлер болуы керек пе? Жоқ, өйткені бізде христиандық ортодоксияны қадағалайтын арнайы адамдар болмас еді. Еңбектері woke доктриналарына қайшы келетін жазушыларға немесе ғалымдарға цензура қоюымыз керек пе? Жоқ, өйткені біз христиандық ілімдерге қайшы келетін еңбек иелеріне бұлай істемес едік. Жұмысқа үміткерлерден DEI мәлімдемелерін жазу талап етілуі керек пе? Әрине, жоқ; жұмыс берушінің қызметкерден діни сенімінің дәлелін талап етіп жатқанын елестетіп көріңізші. Студенттер мен қызметкерлер ережелерге бағынатынын тексеру үшін өз наным-сенімдері туралы сұрақтарға жауап беруге мәжбүр болатын woke идеологиялық жиындарына қатысуға тиіс пе? Жоқ, өйткені біз адамдарды олардың діні туралы осылайша тергеп-тексеруді тіпті ойламас едік. [16]
Адам woke фильмдерін көргісі келмегені үшін христиандық рок тыңдағысы келмеген адам сияқты еш қысылмауы керек. Жиырма жасымда мен Американы бірнеше рет көлікпен аралап, жергілікті радиостанцияларды тыңдап жүрдім. Кейде толқынды бұрап, қандай да бір жаңа ән еститінмін. Бірақ біреу Исаның атын атаған сәтте мен радионы дереу басқа арнаға ауыстыратынмын. Маған ақыл үйретіп, уағыз айтудың титтей де белгісі қызығушылығымды жоғалтуға жеткілікті еді.
Бірақ дәл осы себепті біз woke жақтастары сенетін барлық нәрсені бірден жоққа шығармауымыз керек. Мен христиан емеспін, бірақ көптеген христиандық қағидаттардың дұрыс екенін көріп отырмын. Сол қағидаттарды ұстанған дінмен келіспегені үшін ғана олардың бәрінен бас тарту қателік болар еді. Бұл нағыз діни фанатиктердің істейтін ісіне ұқсар еді.
Егер бізде шынайы плюрализм болса, меніңше, біз болашақта woke төзімсіздігінің жаңа толқындарынан аман қаламыз. Wokeness-тің өзі жойылып кетпейді. Жақын болашақта жаңа этикалық сән үлгілерін ойлап табатын woke фанаттарының топтары сақтала береді. Бастысы — оларға өз сәнін міндетті нормаға айналдыруға жол бермеу. Олар қаласа, өз діндестерінің не айта алатынын бірнеше ай сайын өзгертіп отырсын, бірақ біздің не айта алатынымызды өзгертуге оларға рұқсат берілмеуі тиіс. [17]
Неғұрлым жалпы мәселе — мұндай агрессивті, жария түрдегі морализмнің ошақтарын қалай болдырмау керек деген мәселе — әрине, әлдеқайда қиын. Мұнда біз адам табиғатымен бетпе-бет келеміз. Ақылгөйсіген моралистер әрқашан болады. Әсіресе олардың арасында тәртіпті күштеп орындатушылар, яғни агрессивті дәстүршілдер үнемі табылады. Мұндай адамдар осылай туады. Олар кез келген қоғамда бар. Сондықтан біздің қолымыздан келетін ең жақсы нәрсе — оларды шектеп, тұсаулап ұстау.
Агрессивті дәстүршілдер әрдайым басбұзарлық жасап жүрмейді. Әдетте олар қол астында қандай кездейсоқ ереже болса, соны ғана күшпен орындатады. Олар тек қандай да бір жаңа идеология көптеген осындай адамдарды бір мезетте бір бағытқа бағыттаған кезде ғана қауіпті болып шыға келеді. Мәдени революция кезінде осылай болды және азырақ деңгейде (Құдайға шүкір) біз бастан өткерген саяси корректіліктің екі толқыны кезінде де дәл осы жағдай қайталанды.
Біз агрессивті дәстүршілдерден құтыла алмаймыз. [18] Сондай-ақ біз қаласақ та, адамдардың оларға тартымды көрінетін жаңа идеологияларды ойлап табуына тосқауыл қоя алмаймыз. Сондықтан егер оларды тұсаулап ұстағымыз келсе, мұны бір саты кейінірек, салдарымен күресу деңгейінде істеуіміз керек. Бақытымызға орай, агрессивті дәстүршілдер басбұзарлыққа кіріскен кезде олар үнемі өздерін әшкерелейтін бір нәрсе істейді: олар адамдарды жазалау үшін жаңа күпірліктерді (бидғаттарды) белгілейді. Сондықтан woke сияқты құбылыстардың болашақтағы өршуінен өзімізді қорғаудың ең жақсы жолы — күпірлік ұғымына қарсы мықты антиденелер қалыптастыру.
Бізде күпірліктің жаңа түрлерін белгілеуге қарсы саналы қарсылық болуы керек. Кімде-кім бұрын еркін айтып келген бір нәрсені айтуға тыйым салуға тырысқан сайын, біздің алғашқы жорамалымыз олардың қателесіп жатқаны туралы болуы тиіс. Әрине, бұл тек алғашқы жорамал ғана. Егер олар біздің оны айтуды тоқтатуымыз керектігін дәлелдей алса, онда біз оны айтпауымыз керек. Бірақ дәлелдеу ауыртпалығы солардың мойнында. Либералды демократияларда бір нәрсенің айтылуына тосқауыл қоюға тырысатын адамдар әдетте өздерін жай ғана цензурамен айналысып жатқан жоқпыз, қандай да бір "зиянның" алдын алуға тырысып жатырмыз деп ақтайды. Мүмкін олардікі дұрыс та шығар. Бірақ тағы да қайталаймын, дәлелдеу ауыртпалығы солардың мойнында. Зиян туралы жай ғана мәлімдеу жеткіліксіз; олар оны дәлелдеуі керек.
Агрессивті дәстүршілдер күпірліктерге тыйым салу арқылы өздерін әшкерелеп отырғанша, біз олардың жаңа бір идеологияның соңына қашан топтасқанын әрдайым байқай аламыз. Егер біз сол сәтте үнемі қарсылық танытсақ, сәті түссе, оларды өз жолында тоқтата аламыз.
Біз айта алмайтын ақиқаттардың саны көбеймеуі керек. Егер ол көбейіп жатса, демек бірдеңе дұрыс емес.
Ескертпелер
[0] Бұл "woke" сөзінің бастапқы мағынасы емес еді, бірақ ол қазір түпнұсқа мағынасында сирек қолданылады. Қазір оның кемсітушілік мәні басым болып тұр.
[1] 1960-жылдардағы радикалдар неліктен дәл осы мәселелерге назар аударды? Осы эссенің нобайларын қарап шыққан адамдардың бірі мұны соншалықты жақсы түсіндіргені сонша, мен оның сөзін келтіруге рұқсат сұрадым:
Жаңа Солшылдардың орта таптан шыққан наразы студенттері социалистік/марксистік солшылдықты сәннен қалған деп қабылдамады. Оларды мәдени талдау (Маркузе) мен күрделі "Теория" ашқан қанаудың тартымдырақ түрлері қызықтырды. Жұмысшылар саясаты сүреңсіз әрі ескірген болып көрінді. Мұның толық қалыптасуына бірнеше ұрпақ кетті. Woke идеологиясының жұмысшы табына деген көзге ұрып тұрған немқұрайлылығы — мұның айқын белгісі. Бұрынғы солшылдардан қалған, былайша айтқанда, сарқыншақтар anti-woke бағытын ұстанады, ал нақты жұмысшы табы популистік оңшылдарға қарай ауысып, бізге Трампты әкелді. Трамп пен wokeness — немере бауырлар.
Wokeness-тің орта таптан шығуы оның институттар арасындағы жолын жеңілдетті, өйткені ол қатаң мемлекеттік және корпоративтік билікпен тез арада қақтығысып қалатын "өндіріс құралдарын басып алуға" (бұл тіркестер қазір қандай оғаш көрінеді) мүлде қызығушылық танытпады. Wokeness-тің тек таптың басқа түрлеріне (нәсіл, жыныс және т.б.) ғана қызығушылық білдіруі қолданыстағы билікпен мәмілеге келуді білдірді: бізге жүйеңіздің ішінен билік беріңіз, ал біз сізге өзіміз бақылайтын ресурс — моральдық ізгілікті сыйлаймыз. Дискурс пен институттарға бақылау орнатуға арналған идеологиялық құрал ретінде бұл тәсіл анағұрлым өршіл революциялық бағдарлама жете алмаған жетістікке қол жеткізді.
[2] Бұған гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардың ең үлкен әрі ең оңай бакалавриат мамандықтарын қамтығаны да көмектесті. Егер саяси қозғалыс физика студенттерінен басталуы керек болса, ол ешқашан басталмас еді; олар тым аз болар еді және олардың бос уақыты да болмас еді.
Алайда үздік университеттерде бұл мамандықтар бұрынғыдай үлкен емес. 2022 жылғы сауалнама көрсеткендей, 1970-жылдардағы шамамен 30%-бен салыстырғанда Гарвард студенттерінің небәрі 7%-ы ғана гуманитарлық ғылымдар бойынша білім алуды жоспарлап отыр. Менің ойымша, wokeness кем дегенде бұған белгілі бір деңгейде себеп болды; студенттер ағылшын филологиясын оқуды қарастырғанда, бұл олардың нәсілшілдік туралы лекцияларды тыңдағысы келгендіктен емес, көркем сөзді жақсы көргендіктен болар.
[3] Саяси корректіліктің қуыршақ пен қуыршақ ойнатушы сипаты 2016 жылы Оберлин колледжінің жанындағы наубайхана нәсілдік кемсітушілік жасады деп жалған айыпталған кезде анық көрінді. Одан кейінгі азаматтық сот отырысында наубайхананың адвокаттары Оберлиннің студенттер ісі жөніндегі деканы Мередит Раймондоның "Мұны өткен іс деп артқа тастауымыз керек екеніне сенімді болмасам, студенттерді қоя беріңдер дер едім" деген мәтіндік хабарламасын көрсетті.
[4] Woke жақтастары кейде wokeness бұл жай ғана адамдарға құрметпен қарау деп мәлімдейді. Бірақ солай болған күннің өзінде, бұл есте сақтау керек жалғыз ереже болар еді, ал қазіргі жағдай одан күлкілі дәрежеде алшақ жатыр. Менің кіші ұлым дауыстарды салғанды ұнатады, ол шамамен жеті жаста болғанда, маған қазіргі уақытта қай екпіндерді (акценттерді) көпшілік алдында салу қауіпсіз, ал қайсысын салуға болмайтынын түсіндіруге тура келді. Бұл шамамен он минутты алды, сонда да мен барлық жағдайды түсіндіріп үлгермедім.
[5] 1986 жылы Жоғарғы сот дұшпандық жұмыс ортасын тудыру жыныстық кемсітушілікке жатуы мүмкін деп шешті, бұл өз кезегінде Title IX арқылы университеттерге әсер етті. Сот дұшпандық ортаны анықтаудың өлшемі ретінде оның ақылға қонымды адамды мазалайтын-мазаламайтынын көрсетті, бірақ профессор үшін шағымданушы ақылға қонымды болсын-болмасын, жыныстық қудалау туралы шағымның нысанасына айналудың өзі апатпен тең болғандықтан, іс жүзінде жынысқа қатысты кез келген әзіл немесе ескерту енді тыйым салынған болып шықты. Бұл біздің "әйелдердің көзінше" айтуға болмайтын нәрселердің үлкен тобы болған Виктория дәуірінің мінез-құлық кодекстеріне толықтай қайтып оралғанымызды білдірді.
[6] Олар әртүрлілік (diversity) пен сапа арасында ешқандай қайшылық жоқ деп көрсетуге қанша тырысқанымен, мүлдем бірдей емес екі нәрсені бір уақытта оңтайландыра алмайсыз. Терминнің қалай қолданылатынына қарап бағаласақ, әртүрліліктің шын мәнінде білдіретіні — пропорционалды өкілдік, ал егер сіз сауалнамаға қатысушылар сияқты мақсаты өкілдік ету болып табылатын топты таңдамасаңыз, пропорционалды өкілдікті оңтайландыру сапаның есебінен жүзеге асуға тиіс. Бұл өкілдікке байланысты емес; бұл оңтайландырудың табиғаты; x және y бірдей болмаса, x-ті оңтайландыру y-тің есебінен жүруі керек.
[7] Мүмкін қоғамдар уақыт өте келе вирустық наразылыққа қарсы антиденелерді қалыптастыратын шығар. Мүмкін біз оған бірінші болып тап болғандықтан, ол бұрын оқшауланған популяцияны жайлаған індет сияқты біздің арамызда өршіп кеткен шығар. Мен наразылыққа азырақ бейім жаңа әлеуметтік желі қосымшаларын жасауға болатынына толық сенімдімін және мұндай түрдегі қосымша бұрыннан барлардан пайдаланушыларды тартып алуға үлкен мүмкіндікке ие болар еді, өйткені ең ақылды адамдар соған ауысуға бейім болар еді.
[8] Мен "негізінен" деп айтамын, өйткені журналистік бейтараптық қандай да бір түрде оралады деп үміттенемін. Бұрмаланбаған жаңалықтар үшін белгілі бір нарық бар, және ол шағын болуы мүмкін болса да, өте құнды. Байлар мен күштілер істің шынайы мән-жайын білгісі келеді; олар бай әрі күшті деңгейге осылай жетті.
[9] The Times бұл маңызды мәлімдемені өте бейресми түрде, дұрыс еместігі үшін сынға ұшыраған Times репортері туралы мақаланың ортасында кездейсоқ айтып өтті. Мұны тіпті бірде-бір аға редактор мақұлдамаған болуы әбден мүмкін. Бірақ дәл осы ғаламның дүмпумен емес, сыбырмен аяқталғаны белгілі бір дәрежеде орынды сияқты.
[10] DEI аббревиатурасы сәннен шығып қалғандықтан, бұл бюрократтардың көбі лауазымдарын өзгерту арқылы көлеңкеге кетуге тырысады. "Тиесілілік" (belonging) сөзі танымал нұсқаға айналатын сияқты.
[11] Егер сіз біздің құқықтық жүйемізге неліктен прокурорды, судьяны және алқабилерді бөлу, дәлелдемелерді зерттеу және куәгерлерден айқас сұрақ-жауап алу құқығы, сондай-ақ заңгерлік қорғаушының өкілдік ету құқығы сияқты қорғаныс тетіктері кіретіні туралы ойланған болсаңыз, Title IX бекіткен де-факто параллель құқықтық жүйе мұны өте анық көрсетіп береді.
[12] Жаңа әдепсіздіктерді ойлап табу woke номенклатурасының жедел дамуынан айқын көрінеді. Бұл әсіресе жазушы ретінде менің жүйкемді жұқартады, өйткені жаңа атаулар әрқашан нашарырақ болып шығады. Кез келген діни жоралғы ыңғайсыз және біршама абсурд болуы керек; әйтпесе оны басқа діндегілер де жасай берер еді. Сондықтан "құлдар" (slaves) енді "құлдыққа ұшыраған адамдар" (enslaved individuals) болып өзгерді. Бірақ интернеттегі іздеу бізге моральдық өсудің алдыңғы шебін нақты уақыт режимінде көрсете алады: егер сіз "құлдықты бастан кешіп жатқан адамдар" (individuals experiencing slavery) деп іздесеңіз, осы жазбаны жазу сәтінде бұл тіркесті қолданудың бес заңды әрекетін табасыз, тіпті "құлдыққа түсуді бастан кешіп жатқан адамдар" (individuals experiencing enslavement) бойынша екі мысал табасыз.
[13] Күмәнді істермен айналысатын ұйымдар әсіресе әдептілікке қатты алаңдайды, сондықтан темекі және мұнай компанияларының ESG рейтингі Tesla-дан жоғары болатын абсурдты жағдайларға тап боласыз.
[14] Алайда Илон Twitter-ді оңға қарай бұрған тағы бір нәрсе жасады: ол ақы төлейтін қолданушыларға көбірек көріну мүмкіндігін берді. Ақы төлейтін қолданушылар орта есеппен оңшыл көзқарастарға бейім келеді, өйткені шектен тыс солшылдар Илонды ұнатпайды және оған ақша бергісі келмейді. Илон мұның солай болатынын білген болуы керек. Екінші жағынан, шектен тыс солшылдар тек өздерін ғана кінәлай алады; олар қаласа, ертең-ақ Twitter-ді қайтадан солға бұра алады.
[15] Джеймс Линдси мен Питер Богоссян атап өткендей, онда тіпті бастапқы күнә тұжырымдамасы да бар: ол — артықшылық (privilege). Яғни, христиандықтың эгалитарлық нұсқасына қарағанда, мұнда адамдар оған әртүрлі дәрежеде ие. Дені сау, ақ нәсілді, гетеросексуал американдық ер адам өмірге күнәнің соншалықты ауыр жүгімен келеді, сондықтан ол тек ең төмен дәрежеде тәубеге келу арқылы ғана құтқарыла алады.
Wokeness-тің сондай-ақ христиандықтың көптеген шынайы нұсқаларымен ортақ бір күлкілі тұсы бар: Құдай сияқты, wokeness мүддесін қорғаймыз деп мәлімдейтін адамдар да көбінесе олардың атынан жасалған әрекеттерден жиіркенеді.
[16] Бұл ережелердің көпшілігінде бір ғана ерекшелік бар: нақты діни ұйымдар. Олардың ортодоксияны талап етуі қисынды. Бірақ олар өз кезегінде діни ұйым екендіктерін ашық жариялауы керек. Кәдімгі бизнес немесе басылым сияқты көрінген нәрсенің діни ұйым болып шығуы орынды түрде күмәнді деп есептеледі.
[17] Мен wokeness-ті кері қайтару оңай болады деген әсер қалдырғым келмейді. Бұл күрес сөзсіз шиеленісетін орындар болады — әсіресе барлығы бірдей бөлісуге тиіс, бірақ қазіргі уақытта кез келген басқа институттарға қарағанда wokeness-ке көбірек батқан университеттер ішінде солай болады.
[18] Дегенмен, сіз ұйым ішіндегі агрессивті дәстүршіл адамдардан құтыла аласыз, және көптеген, тіпті көпшілік ұйымдарда бұл тамаша идея болар еді. Олардың шағын тобының өзі көп зиян келтіруі мүмкін. Олардың бір тобынан мүлдем арылған кезде айтарлықтай жақсаруды сезінетініңізге бәс тігуге бармын.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтманға, Бен Миллерге, Дэниел Гэклге, Робин Хансонға, Джессика Ливингстонға, Грег Лукьяноффқа, Хардж Таггарға, Гарри Танға және Тим Урбанға алғыс білдіремін.