Берәй нәмә тураһында, хатта үҙең яҡшы белгән нәмә хаҡында яҙыу, ғәҙәттә, уны уйлағанса яҡшы белмәүеңде күрһәтә. Фекерҙәрҙе һүҙҙәр менән аңлатыу — ауыр һынау. Иң тәүҙә һайлаған һүҙҙәрегеҙ ғәҙәттә хата була; һөйләмдәр теүәл яңғыраһын өсөн уларҙы ҡабат-ҡабат үҙгәртеп яҙырға тура килә. Һәм фекерҙәрегеҙ өҫтән-мөҫтән генә түгел, тулы булмаған да булып сығасаҡ. Эссеға инеп ҡалған фекерҙәрҙең яртыһы уны яҙыу барышында тыуған уйҙар буласаҡ. Ысынында, мин уларҙы шуның өсөн яҙам да инде.
Берәй нәмәне баҫтырып сығарғас, һеҙ нимә яҙғанһығыҙ, шуны яҙыр алдынан уҡ уйлағанһығыҙ кеүек ҡабул ителә. Былар һеҙҙең фекерҙәр булған, һәм хәҙер һеҙ уларҙы белдергәнһегеҙ. Ләкин һеҙ бының улай түгеллеген беләһегеҙ. Һеҙ фекерҙәрегеҙҙе һүҙгә һалыу уларҙы үҙгәрткәнен беләһегеҙ. Һәм баҫылған фекерҙәрҙе генә түгел. Моғайын, төҙәтеп булмаҫлыҡ кимәлдә яраҡһыҙ булып сыҡҡан һәм шуға күрә ташланған башҡа уйҙар ҙа булғандыр.
Яҙыуҙы бындай талапсан иткән нәмә — фекерҙәреңде билдәле бер һүҙҙәргә бәйләргә мәжбүр булыу ғына түгел. Төп һынау — яҙғаныңды уҡыу. Һеҙгә башығыҙҙа нимә барын белмәгән, бары тик яҙғанығыҙҙы ғына белгән битараф уҡыусы роленә инергә тура килә. Ул һеҙ яҙғанды уҡығанда, был дөрөҫ булып күренәме? Тулы күренәме? Әгәр тырышһағыҙ, һеҙ үҙегеҙҙең яҙмағыҙҙы бөтөнләй сит кеше кеүек уҡый алаһығыҙ, һәм шулай эшләгәндә, яңылыҡтар ғәҙәттә насар була. Эссены был сит кеше ҡабул итерлек кимәлгә еткерер өсөн миңә күп циклдар үтергә тура килә. Ләкин был сит кеше аҡыллы, шуға күрә, уға нимә кәрәклеген һораһағыҙ, һәр саҡ килеп сығасаҡ. Әгәр ул һеҙ x тураһында әйтмәгәнһегеҙ йәки ҡайһы бер һөйләмде етерлек аныҡламағанһығыҙ тип риза булмаһа, һеҙ x тураһында телгә аласыз йәки өҫтәмә аныҡлыҡтар индерәһегеҙ. Хәҙер ризамы? Был ҡайһы бер матур һөйләмдәрегеҙҙе юғалтыуға килтереүе ихтимал, ләкин быға күнергә кәрәк. Һеҙ бары тик уларҙы ҡулығыҙҙан килгәнсә яҡшы итергә һәм шул уҡ ваҡытта сит кешене ҡәнәғәтләндерергә тейешһегеҙ.
Быныһы, минеңсә, ҙур бәхәс тыуҙырмаҫ. Был ябай булмаған берәй нәмә тураһында яҙырға тырышҡан һәр кемдең тәжрибәһенә тап килә, тип уйлайым. Уйҙары шундай камил формалашҡан һәм туранан-тура һүҙҙәргә әйләнеп аҡҡан кешеләр ҙә барҙыр, бәлки. Ләкин мин быны эшләй алған бер кемде лә осратҡаным булманы, әгәр быны булдырам тигән кешене осратһам, был уның һәләтенән бигерәк, уның сикләнгәнлеген күрһәтер ине. Ысынында, был фильмдарҙағы киң таралған троп: ҡатмарлы бер нәмә эшләүгә планы барлығын раҫлаған, ә ентекләп һораша башлағас, башына төртөп «Быларҙың барыһы ла ошонда» тип әйткән егет. Фильмды ҡараған һәр кем бының нимәне аңлатҡанын белә. Иң яҡшы осраҡта план аңлайышһыҙ һәм тулы түгел. Уны бөтөнләй юҡҡа сығарырлыҡ күренмәгән берәй етешһеҙлек булыуы ихтимал. Иң яҡшы осраҡта был — план өсөн план ғына.
Теүәл билдәләнгән өлкәләрҙә тулы фекерҙәрҙе баш эсендә формалаштырырға мөмкин. Кешеләр, мәҫәлән, башында шахмат уйнай ала. Ә математиктар башында билдәле бер кимәлдә математика менән шөғөлләнә ала, әммә билдәле бер оҙонлоҡтағы иҫбатлауҙы яҙып ҡуймайынса, улар уға тулыһынса ышанмай кеүек. Ләкин был фекерҙәрҙе формаль телдә белдерергә мөмкин булғанда ғына тормошҡа аша. [1] Бындай кешеләр башында фекерҙәрен һүҙгә һала, тип әйтергә була. Мин дә билдәле бер кимәлдә башымда эссе яҙа алам. Ҡайһы ваҡыт мин урамда йөрөгәндә йәки түшәктә ятҡанда бер абзац уйлап табам, һәм ул һуңғы вариантта тиерлек үҙгәрешһеҙ ҡала. Ләкин ысынында, мин быны эшләгәндә лә яҙам. Мин яҙыуҙың аҡыл өлөшөн башҡарам; бары тик бармаҡтарым ғына ҡыбырламай. [2]
Берәй нәмә тураһында яҙмайынса ла уның хаҡында бик күпте белергә була. Әммә белгәнегеҙҙе аңлатырға тырышыуҙан яңы нәмәгә өйрәнмәҫлек кимәлдә күпте белеп буламы? Мин улай тип уйламайым. Мин үҙем яҡшы белгән кәмендә ике тема тураһында — Lisp хәкерлеге һәм стартаптар хаҡында — яҙҙым, һәм ике осраҡта ла улар тураһында яҙыуҙан күп нәмәгә өйрәндем. Ике осраҡта ла уларҙы аңлатырға тура килгәнсе үҙем дә аңлы рәүештә төшөнмәгән нәмәләр бар ине. Һәм минең тәжрибәм генә үҙенсәлекле булмағандыр, тип уйлайым. Белемдең ҙур өлөшө аң аҫтында ята, ә белгестәрҙә башлап өйрәнеүселәргә ҡарағанда аңһыҙ белем өлөшө хатта ҙурыраҡ булыуы ихтимал.
Мин яҙыу — барлыҡ фекерҙәрҙе тикшереүҙең иң яҡшы юлы, тип әйтмәйем. Әгәр һеҙҙең архитектура тураһында идеяларығыҙ бар икән, моғайын, уларҙы өйрәнеүҙең иң яҡшы юлы — ысын биналар төҙөүҙер. Мин бары тик шуны әйтәм: башҡа ысулдар менән идеяларҙы тикшереүҙән күпме генә нәмә белһәгеҙ ҙә, улар тураһында яҙыу аша барыбер яңы нәмәләргә өйрәнәсәкһегеҙ.
Фекерҙәрҙе һүҙҙәр менән аңлатыу мотлаҡ рәүештә яҙыу тигәнде аңлатмай, әлбәттә. Һеҙ быны элеккесә, һөйләшеп тә эшләй алаһығыҙ. Ләкин минең тәжрибәм буйынса, яҙыу — күпкә ҡәтғиерәк һынау. Һеҙгә һүҙҙәрҙең берҙән-бер, иң ҡулай эҙмә-эҙлеклеген һайларға тура килә. Мәғәнәне еткерер өсөн тауыш интонацияһы булмағанда, әйтелмәй ҡалған нәмәләр әҙерәк булырға тейеш. Һәм һеҙ һөйләшеүҙә артыҡ булып күренерлек дәрәжәлә иғтибарҙы бер урынға туплай алаһығыҙ. Мин йыш ҡына бер эссе өҫтөндә 2 аҙна ултырам һәм ҡараламаларҙы 50 тапҡыр ҡайтанан уҡыйым. Әгәр һеҙ быны һөйләшеү барышында эшләһәгеҙ, был берәй төрлө психик тайпылыш билгеһе булып күренер ине. Әгәр ялҡау булһағыҙ, әлбәттә, яҙыу ҙа, һөйләү ҙә бер үк дәрәжәлә файҙаһыҙ. Ләкин эште дөрөҫ башҡарыу өсөн үҙегеҙҙе мәжбүр итәһегеҙ килһә, яҙыу — күпкә текәрәк үр. [3]
Был ябай ғына фекерҙе дәлилләүгә шул тиклем күп ваҡыт бүлеүемдең сәбәбе шунда: ул күптәр өсөн тетрәндергес булып күренерлек икенсе бер фекергә алып килә. Әгәр идеяларығыҙҙы яҙып ҡуйыу уларҙы һәр саҡ теүәлерәк һәм тулыраҡ итә икән, тимәк, берәй тема тураһында яҙмаған бер кемдең дә шул турала тулыһынса формалашҡан фекере юҡ. Ә бер ҡасан да яҙмаған кешенең ябай булмаған бер ниндәй мәсьәлә буйынса ла тулыһынса формалашҡан уйҙары булмаясаҡ.
Уларға үҙҙәренең уйҙары формалашҡан кеүек тойола, бигерәк тә үҙ фекерләүенә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға күнекмәгән булһалар. Фекерҙәр тулы булып күренеүе ихтимал. Уларҙы һүҙгә һалырға тырышҡанда ғына уларҙың улай түгеллеген аңлайһың. Шуға күрә, әгәр һеҙ бер ҡасан да үҙ идеяларығыҙҙы был һынау аша үткәрмәйһегеҙ икән, һеҙ бер ҡасан да тулы формалашҡан идеяларға эйә булмаясаҡһығыҙ ғына түгел, быны бер ҡасан да аңламаясаҡһығыҙ ҙа.
Фекерҙәрҙе һүҙҙәр менән аңлатыу уларҙың дөрөҫ буласағына гарантия бирмәй, әлбәттә. Бөтөнләй улай түгел. Ләкин был етерлек шарт булмаһа ла, кәрәкле шарт булып тора.
Иҫкәрмәләр
[1] Машиналар һәм схемалар — формаль телдәр.
[2] Был һөйләм Пало-Альто урамы буйлап барып барғанда башыма килде.
[3] Берәйһе менән һөйләшеүҙең ике мәғәнәһе бар: ҡәтғи мәғәнәлә — әңгәмә телдән бара, һәм киңерәк мәғәнәлә — ул теләһә ниндәй формала, шул иҫәптән яҙма рәүештә лә булырға мөмкин. Сикке осраҡта (мәҫәлән, Сенеканың хаттары) һуңғы мәғәнәләге әңгәмә эссе яҙыуға әйләнә.
Берәй нәмә яҙған ваҡытта башҡалар менән (теге йәки был мәғәнәлә) һөйләшеү бик файҙалы булырға мөмкин. Ләкин телдән барған әңгәмә бер ҡасан да яҙып ятҡан нәмәгеҙ тураһында һөйләшкәндәге кеүек үк талапсан булмаясаҡ.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға (Trevor Blackwell), Патрик Коллисонға (Patrick Collison) һәм Роберт Моррисҡа (Robert Morris) рәхмәт белдерәм.