Бірдеңе туралы, тіпті өзің жақсы білетін нәрсе туралы жазу, әдетте, оны ойлағаныңдай жақсы білмейтініңді көрсетеді. Ойды сөзбен жеткізу — қатал сынақ. Алғаш таңдаған сөздеріңіз көбіне қате болып шығады; оларды дәл ету үшін сөйлемдерді қайта-қайта жазуға тура келеді. Оның үстіне ойларыңыз тек бұлыңғыр ғана емес, сонымен бірге толық емес болып шығады. Эсседегі ойлардың жартысы оны жазу барысында туындайды. Шынымды айтсам, менің оларды жазатын себебім де осы.
Бірдеңені жариялағаннан кейін, сіздің жазғаныңыз — жазбай тұрып ойлағаныңыз деген қалыптасқан түсінік бар. Бұл сіздің ойларыңыз еді, енді соларды жеткіздіңіз. Бірақ бұлай емес екенін өзіңіз жақсы білесіз. Ойларыңызды сөзбен жеткізу оларды өзгерткенін білесіз. Және бұл тек жариялаған ойларыңызға ғана қатысты емес. Түзетуге келмейтіндей тым шикі болып шыққан, сол себепті алып тастаған басқа да ойлар болған шығар.
Жазуды соншалықты қиын ететін нәрсе ойларыңызды нақты сөздермен шектеу ғана емес. Нағыз сынақ — жазғаныңызды оқу. Өзіңізді басыңызда не барын білмейтін, тек жазылғанды ғана көретін бейтарап оқырман ретінде елестетуіңіз керек. Ол сіздің жазғаныңызды оқығанда, бұл дұрыс көріне ме? Толық болып көріне ме? Егер күш салсаңыз, өз жазғаныңызды бейтаныс адам сияқты оқи аласыз, ал бұлай жасаған кезде жаңалықтар көбіне көңіл көншітпейді. Эссені осы бейтаныс адамның сынынан өткізу үшін маған көптеген қайталаулар қажет болады. Бірақ ол бейтаныс адам қисынға бағынады, сондықтан оған не жетпей тұрғанын сұрасаңыз, оның көңілінен шыға аласыз. Егер ол сіздің x-ті айтпай кеткеніңізге немесе қандай да бір сөйлемді жеткілікті түрде нақтыламағаныңызға қанағаттанбаса, онда сіз x-ті атайсыз немесе көбірек анықтама қосасыз. Енді көңіліңіз толды ма? Бұл сіздің кейбір әдемі сөйлемдеріңізден айыруы мүмкін, бірақ бұған көнуге тура келеді. Бар болғаны оларды мүмкіндігінше жақсы етіп жасап, әлгі бейтаныс адамды риза ету керек.
Бұл соншалықты дау тудырмайды деп ойлаймын. Бұл қарапайым емес кез келген тақырыпта жазып көрген әрбір адамның тәжірибесіне сай келеді деп ойлаймын. Ойлары соншалықты мінсіз қалыптасып, бірден сөзге айналатын адамдар бар болуы мүмкін. Бірақ мен мұндайды істей алатын ешкімді кездестірмедім, ал егер осылай істей аламын дейтін біреуді жолықтырсам, бұл оның қабілетінен гөрі шектеулілігінің дәлелі сияқты көрінер еді. Шынында да, бұл фильмдердегі үйреншікті көрініс: бір қиын істі атқарудың жоспары бар деп мәлімдейтін, ал нақты сұрақ қойылғанда басын нұсқап: «Бәрі осында», — дейтін кейіпкер. Фильмді көріп отырған кез келген адам мұның нені білдіретінін түсінеді. Ең жақсы жағдайда, бұл жоспар бұлдыр әрі толық емес. Оны толығымен жарамсыз ететін әлі байқалмаған бір кемшіліктің болуы әбден мүмкін. Ең жақсы жағдайда, бұл — жоспарға арналған жоспар ғана.
Нақты анықталған салаларда ойларды баста толық қалыптастыруға болады. Мысалы, адамдар баста шахмат ойнай алады. Математиктер де белгілі бір дәрежеде есептерді ойша шығара алады, дегенмен белгілі бір көлемнен асатын дәлелдемені қағазға түсірмейінше, оған толық сенімді бола алмайтын сияқты. Бірақ бұл тек ресми тілде жеткізуге болатын ойлармен ғана мүмкін сияқты. [1] Мұндай адамдар негізінен ойларды өз басында сөзге айналдырып жатыр деуге болады. Мен де белгілі бір деңгейде эсселерді ойша жаза аламын. Кейде серуендеп жүргенде немесе төсекте жатқанда бір абзац ойыма келеді де, ол соңғы нұсқада дерлік өзгеріссіз қалады. Бірақ шын мәнінде, мен мұны істеген кезде де жазып жатырмын. Мен жазудың ойлау бөлігін орындап жатырмын; тек саусақтарым ғана қозғалып тұрған жоқ. [2]
Бір нәрсе туралы жазбай-ақ көп нәрсені білуге болады. Бірақ білетініңізді түсіндіруге тырысу арқылы бұдан да көп нәрсені үйренбейтіндей деңгейде көп білу мүмкін бе? Мен олай ойламаймын. Мен өзім жақсы білетін кем дегенде екі тақырыпта жаздым — Lisp-те бағдарламалау және стартаптар — және екі жағдайда да олар туралы жазу барысында көп нәрсені үйрендім. Екі жағдайда да мен түсіндіруге мәжбүр болғанға дейін толық сезінбеген жайттар болды. Менің тәжірибем ерекше бір жағдай болды деп ойламаймын. Білімнің көп бөлігі санадан тыс қалыптасады, және сарапшыларда санадан тыс білімнің үлесі жаңадан бастағандарға қарағанда тіпті жоғарырақ болады.
Мен жазу — барлық ойларды зерттеудің ең жақсы тәсілі деп отырған жоқпын. Егер сізде сәулет өнеріне қатысты идеялар болса, оларды зерттеудің ең жақсы жолы нақты ғимараттар салу шығар. Менің айтайын дегенім, ойларды басқа жолдармен зерттеу арқылы қаншалықты көп нәрсе үйренсеңіз де, олар туралы жазу арқылы бәрібір жаңа нәрселерді үйренесіз.
Әрине, ойды сөзбен жеткізу міндетті түрде жазу дегенді білдірмейді. Мұны бұрынғы тәсілмен, сөйлесу арқылы да істеуге болады. Бірақ менің тәжірибемде жазу — қаталырақ сынақ. Сіз сөздердің жалғыз, оңтайлы тізбегін таңдауға мәжбүрсіз. Мағынаны жеткізетін дауыс ырғағы болмағандықтан, айтылмай қалатын нәрселер аз болуы керек. Және сіз әңгімелесу кезінде тым артық көрінетіндей дәрежеде назар аудара аласыз. Мен көбінесе бір эссеге 2 апта уақыт жұмсаймын және оның нобайын 50 рет қайта оқып шығамын. Егер мұны әңгіме барысында жасасаңыз, бұл қандай да бір психикалық ауытқудың белгісі сияқты көрінер еді. Егер жалқау болсаңыз, әрине, жазу мен сөйлесудің екеуі де бірдей пайдасыз. Бірақ егер сіз бәрін дұрыс істеуге өзіңізді мәжбүрлегіңіз келсе, жазу — әлдеқайда тік шың. [3]
Бұл өте айқын мәселені соншалықты ұзақ түсіндіруімнің себебі — бұл көптеген адамдарды таңғалдыратын басқа бір тұжырымға жетелейді. Егер ойларыңызды жазып алу оларды әрдайым нақтырақ әрі толығырақ ететін болса, онда белгілі бір тақырыпта жазбаған ешкімде ол туралы толық қалыптасқан ойлар жоқ. Ал ешқашан жазбайтын адамда қарапайым емес ешбір нәрсе туралы толық қалыптасқан ойлар болмайды.
Әсіресе, өз ойлау жүйесіне сыни көзбен қарауға дағдыланбаған адамдарға олар толықтай қалыптасқандай көрінеді. Ойлар толық болып сезілуі мүмкін. Оларды сөзбен жеткізуге тырысқанда ғана олай емес екенін түсінесіз. Сондықтан, егер сіз өз ойларыңызды ешқашан бұл сынақтан өткізбесеңіз, сізде ешқашан толық қалыптасқан ойлар болмай қана қоймайды, сонымен қатар оны ешқашан аңғармайсыз да.
Ойларды сөзбен жеткізу олардың міндетті түрде дұрыс болатынына кепілдік бермейді. Одан мүлдем аулақ. Бірақ бұл жеткілікті шарт болмаса да, қажетті шарт болып табылады.
Ескертпелер
[1] Механизмдер мен схемалар — формальды тілдер.
[2] Бұл сөйлем ойыма Пало-Альто көшесінде келе жатқанда келді.
[3] Біреумен сөйлесудің екі мағынасы бар: әңгіме ауызша өтетін нақты мағынасы және кез келген нысанда, соның ішінде жазбаша түрде болуы мүмкін кеңірек мағынасы. Шекті жағдайда (мысалы, Сенеканың хаттары) соңғы мағынадағы әңгіме эссе жазуға айналады.
Бірдеңе жазып жатқанда басқа адамдармен (кез келген мағынада) сөйлесу өте пайдалы болуы мүмкін. Бірақ ауызша әңгіме ешқашан өзіңіз жазып жатқан нәрсе туралы сөйлескеннен гөрі талапшыл бола алмайды.
Осы жазбаның нобайларын оқып шыққан Тревор Блэквеллге, Патрик Коллисонға және Роберт Морриске алғыс білдіремін.