Берәр нәрсә турында, хәтта яхшы белгән нәрсәгез турында язу, гадәттә, сезгә аны үзегез уйлаганча яхшы белмәвегезне күрсәтә. Фикерләрне сүзләргә күчерү — җитди сынау. Сез сайлаган беренче сүзләр гадәттә дөрес булмый; алар тулысынча дөрес булсын өчен, җөмләләрне кабат-кабат үзгәртеп язарга туры килә. Һәм фикерләрегез төгәлсез генә түгел, ә тулы булмаган да булып чыгачак. Эсседа урын алган фикерләрнең яртысы аны язган вакытта уегызга килгән фикерләр булачак. Чынлыкта, мин аларны нәкъ менә шуңа күрә язам да.
Берәр нәрсәне бастырып чыгаргач, сез язган бөтен нәрсә аны язганчы ук булган уегыз иде дигән кагыйдә яши. Бу сезнең фикерләрегез иде, һәм хәзер сез аларны белдердегез. Ләкин сез моның алай түгел икәнен беләсез. Фикерләрегезне сүзләргә күчерүнең аларны үзгәрткәнен сез беләсез. Һәм бастырып чыгарган фикерләрне генә түгел. Күрәсең, төзәтеп булмаслык дәрәҗәдә җитешсез дип табылып, сез алар урынына ташлап калдырган башка фикерләр дә булгандыр.
Язуны шулкадәр таләпчән итүче нәрсә — фикерләрегезне төгәл билгеле сүзләр белән белдерергә туры килү генә түгел. Чын сынау — үзең язганны укуда. Сез башыгызда ни барын белмәүче, ә бары тик язганыгызны гына белүче нейтраль укучы кыяфәтенә керергә тиешсез. Ул сез язганны укыганда, бу дөрес булып күренәме? Бу тулы булып күренәме? Әгәр тырышлык куйсагыз, сез язганыгызны бөтенләй чит кеше кебек укый аласыз, һәм шулай эшләгәндә яңалыклар гадәттә начар була. Эссене ул чит кеше аша үткәрә алганчы, мин күп кенә әйләнешләр үтәм. Ләкин чит кеше акыл белән эш итә, шуңа күрә, әгәр аңардан нәрсә кирәклеген сорасагыз, моны һәрвакыт эшли аласыз. Әгәр сез x-ны искә алырга оныткан яисә ниндидер җөмләне җитәрлек дәрәҗәдә ачыкламаган булганга ул канәгать булмаса, сез x-ны искә аласыз яисә күбрәк ачыкламалар өстисез. Хәзер канәгатьме? Бу сезгә кайбер матур җөмләләр бәрабәренә төшәргә мөмкин, ләкин моның белән килешергә туры киләчәк. Сезгә бары тик аларны мөмкин кадәр яхшыртырга һәм барыбер чит кешене канәгатьләндерергә кирәк.
Монсы, минемчә, артык бәхәсле булмас. Бу гади булмаган нинди дә булса нәрсә турында язарга тырышып караган теләсә кемнең тәҗрибәсенә туры киләчәк дип уйлыйм. Бәлки, уйлары шулкадәр камил формалашкан һәм турыдан-туры сүзләргә агылып торган кешеләр дә бардыр. Ләкин мин моны эшли алган беркемне дә очратканым булмады, һәм әгәр шулай эшли алам диюче берәрсен очратсам, бу аның сәләте түгел, ә киресенчә, чикләнгәнлеге билгесе кебек тоелыр иде. Чыннан да, фильмнарда шундый троп бар: берәр авыр эшне башкару өчен планы барлыгын раслаган һәм, өстәмә сораулар биргәч, башына кагып: «Барысы да монда», — дип әйтүче егет. Фильмны караучы һәркем моның нәрсә аңлатканын белә. Иң яхшы очракта бу план аңлаешсыз һәм тулы түгел. Аны бөтенләй яраксыз итүче ниндидер әле табылмаган җитешсезлек булуы бик ихтимал. Иң яхшы очракта бу — план өчен план гына.
Төгәл билгеләнгән өлкәләрдә башыгызда тулы фикерләр формалаштырырга мөмкин. Кешеләр үз башларында шахмат уйный ала, мәсәлән. Һәм математиклар үз башларында билгеле бер күләмдә математик исәпләүләр ясый ала, гәрчә билгеле бер озынлыктан арткан исбатлауны кәгазьгә язмыйча, алар үзләрен ышанычлы хис итмәсәләр дә. Ләкин бу формаль телдә белдереп була торган фикерләр белән генә мөмкин кебек. [1] Мондый кешеләрнең эшли торган нәрсәсе — башларында фикерләрне сүзләргә күчерү дип расларга да була. Мин дә ниндидер дәрәҗәдә баш миемдә эсселар яза алам. Кайвакыт йөргәндә яисә урында ятканда мин берәр абзац уйлап табам, һәм ул соңгы вариантта диярлек үзгәрешсез кала. Ләкин мин моны эшләгәндә чынлыкта язам. Мин язуның акыл белән бәйле өлешен башкарам; бары тик бармакларым гына бу вакытта селкенми. [2]
Берәр нәрсә турында язмыйча да бик күп белергә була. Әмма белгән нәрсәгезне аңлатырга тырышудан бернинди яңа нәрсә белмәслек дәрәҗәдә күп белеп буламы соң? Юктыр дип уйлыйм. Мин үзем яхшы белгән кимендә ике тема — Lisp белән хәкерлек итү һәм стартаплар турында яздым — һәм икесендә дә алар турында язудан бик күп яңа нәрсә белдем. Икесендә дә аларны аңлатырга туры килгәнче үзем аңлы рәвештә аңламаган нәрсәләр бар иде. Һәм минем тәҗрибәм гадәттән тыш бер хәл булмады дип уйлыйм. Белемнең шактый зур өлеше — аңсыз белем, һәм белгечләрдә, киресенчә, яңа өйрәнүчеләргә караганда аңсыз белемнең өлеше тагын да зуррак.
Мин бөтен фикерләрне өйрәнү өчен язу иң яхшы юл дип әйтмим. Әгәр сезнең архитектура турында фикерләрегез булса, аларны тикшереп карауның иң яхшы ысулы — реаль биналар төзүдер. Мин шуны әйтергә телим: фикерләрне башка юллар белән өйрәнүдән никадәр генә күп белсәгез дә, алар турында язу аша сез барыбер яңа нәрсәләргә төшенәчәксез.
Фикерләрне сүзләргә күчерү, әлбәттә, һичшиксез язуны аңлатырга тиеш түгел. Сез моны искечә, сөйләшеп тә эшли аласыз. Ләкин минем тәҗрибәмдә, язу — тагын да кырысрак сынау. Сезгә сүзләрнең бердәнбер, иң оптималь эзлеклелеген сайларга туры килә. Мәгънәне җиткерү өчен тавыш тоныгыз булмаганда, әйтелмичә кала торган нәрсәләр азрак була. Һәм сез сөйләшкәндә артык кебек тоелачак дәрәҗәдә игътибарыгызны туплый аласыз. Мин еш кына бер эссега 2 атна вакыт сарыф итәм һәм караламаларны 50 тапкыр кабат укып чыгам. Әгәр сөйләшү барышында шулай эшләсәгез, бу ниндидер психик тайпылыш билгесе булып күренер иде. Әгәр иренчәк булсагыз, әлбәттә, язу да, сөйләшү дә бертөрле файдасыз. Ләкин бөтен нәрсәне дөрес эшләргә омтылып, үзегезне алга этәрәсегез килсә, язу — күпкә текәрәк үр. [3]
Мин бу бик ачык фикерне раслауга шулкадәр озак вакыт сарыф иттем, чөнки ул күп кенә кешеләргә шок булып тоелачак башка бер фикергә алып килә. Әгәр үз фикерләрегезне язып кую аларны һәрвакыт төгәлрәк һәм тулырак итә икән, димәк, берәр тема турында беркайчан да язмаган кешенең ул хакта тулысынча формалашкан фикерләре юк. Ә беркайчан да язмый торган кешенең гади булмаган бернинди нәрсә турында да тулысынча формалашкан фикерләре булмый.
Аларга үз фикерләре бар кебек тоела, бигрәк тә үз фикерләрен тәнкыйди күзлектән карап тикшерү гадәте булмаса. Фикерләр тулы кебек тоелырга мөмкин. Бары тик аларны сүзләргә күчерергә тырышкач кына сез аларның алай түгеллеген аңлыйсыз. Шуңа күрә, әгәр сез беркайчан да фикерләрегезне бу сынауга дучар итмәсәгез, сездә тулысынча формалашкан фикерләр булмаячак кына түгел, сез моны беркайчан да аңламаячаксыз да.
Фикерләрне сүзләргә күчерү, һичшиксез, аларның дөрес булачагына гарантия бирми. Аннан ерак тора. Ләкин бу җитәрлек шарт булмаса да, мәҗбүри шарт булып тора.
Искәрмәләр
[1] Механизмнар һәм схемалар — формаль телләр.
[2] Бу җөмлә уема Пало-Альто урамы буйлап барганда килде.
[3] Берәр кеше белән сөйләшүнең ике мәгънәсе бар: сөйләшү телдән алып барыла торган кырыс мәгънә һәм ул теләсә нинди формада, шул исәптән язу рәвешендә дә була ала торган гомумирәк мәгънә. Соңгы очракта (мәсәлән, Сенеканың хатлары) сөйләшү икенче мәгънәсендә эссе язуга әйләнә.
Берәр нәрсә язганда башка кешеләр белән (теләсә кайсы мәгънәдә) сөйләшү бик файдалы булырга мөмкин. Ләкин телдән сөйләшү беркайчан да сез яза торган нәрсә турында сөйләшкәндәгедән таләпчәнрәк була алмаячак.
Моның караламаларын укып чыкканнары өчен Тревор Блэквеллга, Патрик Коллисонга һәм Роберт Морриска рәхмәт.