Колледжға тиклем мәктәптән тыш мин шөғөлләнгән ике төп нәмә яҙышыу һәм программалау ине. Мин эсселар яҙманым. Мин ул ваҡытта яңы башлаған яҙыусылар яҙырға тейеш булған (һәм, бәлки, әле лә шулайҙыр) нәмәне хикәйәләр яҙҙым. Хикәйәләрем ҡот осҡос ине. Уларҙа сюжет тиерлек юҡ, тик тәрән тойғоло персонаждар ғына бар ине, һәм был уларҙы тәрән мәғәнәле итә тип уйланым.
Мин яҙырға тырышҡан тәүге программалар мәктәп округыбыҙ ул ваҡытта «мәғлүмәт эшкәртеү» тип аталған нәмә өсөн ҡулланған IBM 1401 машинаһында ине. Был 9-сы класта ине, тимәк, миңә 13 йәки 14 йәш булған. Мәктәп округының 1401-е тап беҙҙең урта мәктәптең подвалында урынлашҡан булып сыҡты, һәм дуҫым Рич Дрейвс менән миңә уны ҡулланырға рөхсәт бирҙеләр. Унда аҫта, күтәрмәле иҙәндә, сағыу люминесцент лампалар яҡтыһында ултырған бөтә был ят күренешле машиналар процессор, диск дисктары, принтер, карта уҡығыс менән барыһы ла Бондтың мини-дошманының ояһына оҡшағайны.
Беҙ ҡулланған тел Fortran-дың иртә версияһы ине. Программаларҙы перфокарталарға баҫырға, һуңынан уларҙы карта уҡығысҡа теҙергә һәм программаны хәтергә йөкләү һәм ебәреү өсөн төймәгә баҫырға кәрәк ине. Һөҙөмтә ғәҙәттә иҫ киткес тауышлы принтерҙа нимәлер баҫтырып сығарыу булыр ине.
1401 мине аптырашта ҡалдырҙы. Уның менән нимә эшләргә икәнен аңлай алманым. Һәм артҡа ҡараһаң, мин уның менән әллә ни эшләй ҙә алмаҫ инем. Программаларға мәғлүмәт индереүҙең берҙән-бер юлы перфокарталарҙа һаҡланған мәғлүмәт ине, ә минең перфокарталарҙа һаҡланған бер ниндәй ҙә мәғлүмәтем юҡ ине. Берҙән-бер башҡа вариант бер ниндәй ҙә индерелгән мәғлүмәткә таянмаған нәмәләр эшләү, мәҫәлән, пи һанының яҡынса ҡиммәтен иҫәпләү ине, әммә бындай төрҙәге ҡыҙыҡлы берәй нәмә эшләр өсөн математиканы етерлек белмәй инем. Шуға күрә үҙем яҙған берәй программаны хәтерләмәүемә аптырамайым, сөнки улар күп нәмә эшләй алмағандыр. Иң асыҡ хәтерем программаларҙың туҡтамауы ла мөмкин икәнен белгән мәл, тап минекеләрҙең береһе туҡтамай ҡалғас булды. Ваҡытты бүлешеүһеҙ машинала был техник ҡына түгел, ә социаль хата ла ине, быны мәғлүмәт үҙәге етәксеһенең йөҙө асыҡ күрһәтте.
Микрокомпьютерҙар менән барыһы ла үҙгәрҙе. Хәҙер һеҙҙең алдығыҙҙа, өҫтәлдә, перфокарталар өйөмөн эшкәртеп туҡтау урынына, эшләп торған ваҡытта уҡ төймәгә баҫыуығыҙға яуап бирә алған компьютер ултыра ала ине. [1]
Дуҫтарым араһынан тәүге булып микрокомпьютер алған кеше уны үҙе йыйҙы. Ул Heathkit тарафынан йыйылма рәүешендә һатыла ине. Уның уның алдында ултырып, программаларҙы туранан-тура компьютерға баҫыуын ҡарап, нисек һоҡланғанымды һәм көнләшкәнемде бик асыҡ хәтерләйем.
Ул көндәрҙә компьютерҙар ҡиммәт ине, һәм атайымды береһен TRS-80 һатып алырға күндергәнсе, яҡынса 1980 йылда, бер нисә йыл буйы теңкәһенә тейергә тура килде. Ул ваҡытта алтын стандарт Apple II ине, әммә TRS-80 ҙә ярап ҡалды. Тап ошо ваҡытта мин ысынлап та программалау менән шөғөлләнә башланым. Ябай уйындар, моделләштерелгән ракеталарымдың ни тиклем бейеккә осоуын күҙаллаусы программа, һәм атайым кәм тигәндә бер китап яҙыу өсөн ҡулланған һүҙ эшкәрткес (word processor) яҙҙым. Хәтерҙә ни бары яҡынса 2 битлек текст өсөн генә урын бар ине, шуға күрә ул бер юлы 2 бит яҙа һәм уларҙы баҫтырып сығара торғайны, әммә был яҙыу машинкаһына ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ ине.
Программалауҙы оҡшатһам да, колледжда уны өйрәнергә йыйынманым. Колледжда мин фәлсәфә өйрәнмәксе булдым, ул күпкә көслөрәк яңғырай ине. Мәктәп йәшендәге бер ҡатлы үҙемә ул төп хәҡиҡәттәрҙе өйрәнеү кеүек тойолдо, уның менән сағыштырғанда башҡа өлкәләрҙә өйрәнелгән нәмәләр ябай тармаҡ белеме генә булып күренә ине. Колледжға барып еткәс аңланым: башҡа өлкәләр идеялар яланын шул тиклем ныҡ биләп алған, был фараз ителгән төп хәҡиҡәттәр өсөн урын да ҡалмаған тиерлек. Фәлсәфәгә бары тик башҡа өлкәләрҙәге кешеләр иғтибарһыҙ ҡалдырырға мөмкин тип иҫәпләгән ситке осраҡтар ғына ҡалған кеүек ине.
18 йәшемдә быны һүҙҙәр менән аңлата алмаҫ инем. Ул ваҡытта белгән берҙән-бер нәмәм шул булды: мин даими рәүештә фәлсәфә курстарын ала торғайным, ә улар һаман күңелһеҙ булып ҡала бирҙе. Шуға күрә мин яһалма интеллектҡа (AI) күсергә булдым.
1980-се йылдар уртаһында AI бик популяр ине, әммә миндә уның өҫтөндә эшләү теләген уятҡан ике төп нәмә булды: Хайнлайндың Майк исемле аҡыллы компьютер тураһындағы The Moon is a Harsh Mistress романы, һәм Терри Виноградтың SHRDLU-ны ҡулланыуын күрһәткән PBS документаль фильмы. Мин The Moon is a Harsh Mistress романын ҡабаттан уҡып ҡараманым, шуға күрә уның ваҡыт һынауын нисек үтеүен белмәйем, әммә уҡыған ваҡытта мин уның донъяһына тулыһынса сумғайным. Майк кеүек машинаға эйә булыуыбыҙ ваҡыт мәсьәләһе генә кеүек күренде, ә Виноградтың SHRDLU менән эшләүен күргәс, ул ваҡыт иң күбе бер нисә йыл булыр һымаҡ тойолдо. Бары тик SHRDLU-ға күберәк һүҙҙәр өйрәтергә генә кәрәк ине.
Ул ваҡытта Корнеллда AI буйынса дәрестәр юҡ ине, хатта аспиранттар өсөн дә, шуға күрә мин үҙем уҡырға тырыша башланым. Был Lisp телен өйрәнеүҙе аңлата ине, сөнки ул көндәрҙә Lisp AI теле тип һанала ине. Ул ваҡытта киң ҡулланылған программалау телдәре ярайһы уҡ ябай ине, һәм программалаусыларҙың фекерҙәре лә шуға ярашлы булды. Корнеллда төп тел PL/I тип аталған Pascal-ға оҡшаш тел ине, башҡа урындарҙа ла хәл ошондай ине. Lisp-ты өйрәнеү минең программа тураһындағы төшөнсәмде шул тиклем тиҙ киңәйтте, хатта яңы сиктәрҙең ҡайҙа икәнен аңлай башлағансы йылдар үтте. Бына был ысын эш ине; колледждан тап ошоно көткәйнем. Был тейешле булғанса аудиторияла бармай ине, әммә был ярап ҡалды. Киләһе ике йылда мин үрләй барҙым. Нимә эшләргә йыйынғанымды белә инем.
Диплом эшем өсөн мин SHRDLU-ға реверс-инжиниринг яһаным. Хоҙайым, шул программа өҫтөндә эшләүен нисек яраттым! Был күңелгә ятышлы ғына код ине, әммә уны тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ иткән нәмә хәҙер күҙ алдына килтереүе ҡыйын, ләкин 1985 йылда һирәк булмағанса уның аҡылдың түбәнге битләүҙәренә менеп бара тигән ышанысым ине.
Мин Корнеллда төп белгеслекте һайларға мәжбүр итмәгән программаға эләккәйнем. Үҙең теләгән дәрестәрҙе ала һәм дипломға теләгәнеңде яҙҙыра ала инең. Мин, әлбиттә, «Яһалма интеллект»ты һайланым. Ҡулға физик дипломды алғас, тырнаҡтарҙың да индерелгәнен күреп аптырап ҡалдым, был уларҙы шикле, мыҫҡыллы тырнаҡтар кеүек уҡытырға мәжбүр итә ине. Ул ваҡытта был мине борсоғайны, әммә хәҙер, тиҙҙән асыҡлаясаҡ сәбәптәр арҡаһында, был көлкөлө дәрәжәлә дөрөҫ булып күренә.
Мин 3 аспирантураға ғариза бирҙем: ул ваҡытта AI менән билдәле булған MIT һәм Йель, шулай уҡ Рич Дрейвс шунда уҡығанлыҡтан мин барып күргән һәм мин SHRDLU клонымда ҡулланған парсер төрөн уйлап тапҡан Билл Вудс эшләгән Гарвард. Мине бары тик Гарвард ҡына ҡабул итте, шуға күрә мин шунда киттем.
Бының ҡасан булғанын хәтерләмәйем, йәки ниндәйҙер аныҡ бер мәл булғанмы, әммә аспирантураның беренсе йылында мин ул ваҡытта ҡулланылған формалағы AI-ның алдаҡ икәнен аңланым. Мин «эт ултырғыста ултыра» тигән фекерҙе ниндәйҙер формаль күренешкә тәржемә итеп, уны белгән нәмәләре исемлегенә өҫтәгән программа кеүек AI төрөн күҙ уңында тотам.
Был программалар ысынында тәбиғи телдең формаль тел булған ниндәйҙер өлөшө барлығын ғына күрһәтте. Ләкин бик тар өлөшөн. Улар эшләй алған нәмә менән тәбиғи телде ысынлап аңлау араһында үтеп булмаҫлыҡ ярыҡ барлығы асыҡ ине. Был, ысынында, SHRDLU-ға күберәк һүҙҙәр өйрәтеүгә генә ҡайтып ҡалмай ине. Концепцияларҙы күрһәткән асыҡ мәғлүмәт структуралары менән AI эшләүҙең бөтә был ысулы эшләмәйәсәк ине. Уның яраҡһыҙлығы, йыш ҡына булғанса, уға һалырға мөмкин булған төрлө ямауҙар тураһында мәҡәләләр яҙыу өсөн күп мөмкинлектәр тыуҙырҙы, әммә ул бер ҡасан да беҙҙе Майкҡа илтмәйәсәк ине.
Шуға күрә мин пландарымдың емереклектәренән нимәне ҡотҡара алыуымды ҡараным, һәм унда Lisp бар ине. Тәжрибәнән белдем: Lisp AI менән бәйле булғанға ғына түгел, үҙенән-үҙе ҡыҙыҡлы ине, гәйен ул ваҡытта кешеләрҙең уның менән ҡыҙыҡһыныуының төп сәбәбе шул булһа ла. Шулай итеп, мин Lisp-ҡа иғтибар итергә булдым. Ысынында, мин Lisp хакерлығы тураһында китап яҙырға ҡарар иттем. Ул китапты яҙа башлағанда Lisp хакерлығы тураһында ни тиклем аҙ белгәнемде уйлау ҡурҡыныс. Ләкин уны өйрәнеү өсөн берәй нәмә тураһында китап яҙыуға еткән бер ни ҙә юҡ. On Lisp китабы 1993 йылға тиклем баҫылманы, әммә уның ҙур өлөшөн аспирантурала яҙҙым.
Компьютер фәне ике ярты, теория һәм системалар араһындағы тыныс булмаған берлек. Теория кешеләре нәмәләрҙе иҫбатлай, ә системалар кешеләре төҙөй. Мин нәмәләрҙе төҙөргә теләнем. Теорияға хөрмәтем ҙур ине ысынында, ул ике яртының иң һоҡланғысылыр тигән йәшерен шик тә бар ине әммә нәмәләр төҙөү күпкә ҡыҙығыраҡ тойолдо.
Системалар эшендәге проблема шунда ине: ул оҙаҡҡа бармай ине. Бөгөн яҙған теләһә ниндәй программағыҙ, ни тиклем яҡшы булмаһын, иң яҡшы тигәндә ике тиҫтә йылдан иҫкерәсәк. Кешеләр һеҙҙең программа тәьминәтен һылтанмаларҙа телгә алырға мөмкин, әммә бер кем дә уны ысынында ҡулланмаясаҡ. Һәм ысынлап та, ул бик көсһөҙ эш булып күренәсәк. Был өлкәнең тарихын аңлаған кешеләр генә уның үҙ ваҡытында яҡшы булғанын аңлаясаҡ.
Бер мәл компьютер лабораторияһында артыҡ Xerox Dandelion машиналары ятып ята ине. Улар менән уйнап ҡарарға теләгән һәр кемгә берәү бирелә алды. Мин дә бер аҙ ҡыҙыҡтым, ләкин улар хәҙерге стандарттар буйынса шул тиклем аҡрын ине; бының ни мәғәнәһе бар? Улар башҡа бер кемгә лә кәрәкмәй ине, шуға күрә уларҙы алып киттеләр. Системалар эше менән тап ошо хәл булды.
Мин ябай ғына нәмәләр эшләргә түгел, ә оҙаҡ һаҡлана торған нәмәләр төҙөргә теләнем.
Ошо ҡәнәғәтһеҙлек торошонда мин 1988 йылда CMU-ла аспирантурала уҡыған Рич Дрейвсҡа барып килергә булдым. Бер көндө мин бала саҡта күп ваҡыт уҙғарған Карнеги институтына барҙым. Унда бер картинаға ҡарап тороп, асыҡ күренергә мөмкин булған, ләкин минең өсөн ҙур асыш булған бер нәмәне аңланым. Бына, тап диуарҙа, һеҙ яһай алған һәм оҙаҡ һаҡланасаҡ нәмә тора ине. Картиналар иҫкермәй. Иң яҡшыларының ҡайһы берҙәренә йөҙҙәрсә йыл ине.
Өҫтәүенә, был эш менән йән аҫрарға ла мөмкин ине. Әлбиттә, программа яҙыу кеүек үк еңел түгел, әммә әгәр һеҙ ысынлап тырыш булһағыҙ һәм бик арзан йәшәһәгеҙ, йәшәр өсөн етерлек эшләү мөмкин булырға тейеш тип уйланым. Һәм рәссам булараҡ һеҙ ысынлап та бәйһеҙ була алаһығыҙ. Һеҙҙең начальнигығыҙ булмаясаҡ, хатта фәнни гранттар эҙләргә лә кәрәкмәйәсәк.
Мин һәр ваҡыт картиналарға ҡарарға ярата торғайным. Уларҙы үҙем яһай алыр инемме? Бер ҙә белмәй инем. Бының мөмкин булыуын башыма ла килтермәгәйнем. Аҡыл менән кешеләрҙең сәнғәт тыуҙырғанын уның үҙенән-үҙе генә барлыҡҡа килмәүен белә инем, әммә уны эшләгән кешеләр икенсе төр кеүек тойола ине. Улар йә борондан йәшәгән, йә Life журналындағы очерктарҙа сәйер нәмәләр эшләгән серле даһиҙар ине. Ысынында сәнғәт тыуҙыра алыу, был ҡылымды ошо исем алдына ҡуя алыу идеяһы мөғжизә кеүек тойолдо.
Шул көҙҙө мин Гарвардта сәнғәт дәрестәренә йөрөй башланым. Аспиранттар теләһә ҡайһы бүлектә дәрестәр ала ала ине, ә минең ғилми етәксем Том Читэм бик тыныс холоҡло кеше ине. Әгәр ул минең ниндәй сәйер дәрестәргә йөрөгәнемде белгән булһа ла, бер ваҡытта ла бер ни өндәшмәне.
Шулай итеп, хәҙер мин компьютер фәндәре буйынса аспирантурала инем, әммә рәссам булырға планлаштыра, шул уҡ ваҡытта Lisp хакерлығына ихлас ғашиҡ булып, On Lisp өҫтөндә эшләй инем. Башҡаса әйткәндә, күп кенә аспиранттар кеүек, диссертацияма ҡарамаған бер нисә проект өҫтөндә әүҙем эшләп йөрөнөм.
Мин был хәлдән сығыу юлын күрмәй инем. Аспирантураны ташлағым килмәне, ләкин башҡаса нисек сығырға? Дуҫым Роберт Моррис 1988 йылғы интернет селәүсенен яҙғаны өсөн Корнеллдан ҡыуылғас, аспирантуранан китеүҙең шундай шау-шыулы юлын тапҡанына көнләшкәнемде хәтерләйем.
Һуңынан, 1990 йылдың апрелендә бер көндө диуарҙа ярыҡ күренде. Мин профессор Читэм менән осраштым һәм ул минең шул июндә тамамларлыҡ дәрәжәлә алға китеүемде һораны. Диссертациямдың бер һүҙе лә яҙылмағайны, ләкин ғүмеремдәге иң тиҙ фекерләү мәлендә мин, ҡайҙа мөмкин, шунда On Lisp-тың өлөштәрен ҡабаттан ҡулланып, һуңғы мөҙҙәткә тиклем ҡалған яҡынса 5 аҙна эсендә диссертация яҙып ҡарарға булдым, һәм һиҙелерлек паузаһыҙ: «Эйе, шулай тип уйлайым. Бер нисә көндән һеҙгә уҡырға берәй нәмә бирермен», тип яуап бирә алдым.
Мин тема итеп дауамдарҙың (continuations) ҡулланылышын һайланым. Артҡа ҡараһаң, мин макростар һәм ҡыҫтырылған телдәр тураһында яҙырға тейеш булғанмын. Унда әле өйрәнелмәгән тотош бер донъя бар. Ләкин мин аспирантуранан тиҙерәк ҡотолорға ғына теләнем, һәм минең тиҙ яҙылған диссертациям көскә генә етеп ҡалды.
Был ваҡытта мин сәнғәт мәктәптәренә ғаризалар бирә инем. Икеһенә бирҙем: АҠШ-тағы RISD-ҡа һәм Флоренциялағы Accademia di Belli Arti-ға, сөнки ул иң боронғо сәнғәт мәктәбе булғанлыҡтан, яҡшы булыр тип уйланым. RISD мине ҡабул итте, ә Accademia-нан бер ниндәй ҙә яуап булманы, шуға күрә мин Провиденсҡа юлландым.
Мин RISD-та BFA программаһына ғариза биргәйнем, был ғәмәлдә миңә колледжға яңынан барырға тура килеүен аңлата ине. Был ишетелгән кеүек үк сәйер түгел ине, сөнки миңә ни бары 25 йәш ине, ә сәнғәт мәктәптәрендә төрлө йәштәге кешеләр күп. RISD мине күсерелеп килгән икенсе курс студенты тип иҫәпләне һәм шул йәйҙә база курсын (foundation) үтергә тейешлегемде әйтте. База курсы рәсем, төҫ һәм дизайн кеүек төп предметтар буйынса һәр кем тыңларға тейешле дәрестәр тигәнде аңлата.
Йәй аҙағына табан мине ҙур көтөлмәгән хәл көтә ине: Accademia-нан хат килде; уны Массачусетстағы Кембридж урынына Англиялағы Кембриджға ебәргәнгә һуңлап килгәйне, һәм унда мине шул көҙҙө Флоренцияла инеү имтиханын тапшырырға саҡыралар ине. Быға инде бер нисә аҙна ғына ҡалғайны. Мәрхәмәтле фатир хужабикәһе миңә әйберҙәремде үҙенең сарҙағында ҡалдырырға рөхсәт итте. Аспирантурала эшләгән консалтинг эштәренән тупланған бер аҙ аҡсам бар ине; әгәр арзан йәшәһәм, ул бер йылға етер ине моғайын. Хәҙер бары тик итальян телен өйрәнергә генә ҡалғайны.
Был инеү имтиханын бары тик stranieri (сит ил кешеләре) генә тапшырырға тейеш ине. Артҡа ҡарағанда, был уларҙы иләк аша үткәреү ысулы булыуы ла ихтимал, сөнки Флоренцияла сәнғәт өйрәнеү идеяһы менән йәлеп ителгән stranieri шул тиклем күп ине, юғиһә улар итальян студенттарынан күберәк булып китер ине. Шул йәйҙәге RISD база курсы арҡаһында минең рәсем төшөрөү кимәлем ярайһы уҡ яҡшы ине, әммә яҙма имтиханды нисек тапшыра алғанымды әле лә аңламайым. Эссе һорауына Сезанн тураһында яҙып яуап биргәнемде, сикләнгән һүҙлек запасымдан максималь файҙаланыр өсөн интеллектуаль кимәлде мөмкин тиклем юғары күтәргәнемде хәтерләйем. [2]
Миңә ни бары 25 йәш кенә, ә бында инде шундай күҙгә ташланып торған бер төрлөлөк. Бына мин тағы ла бер абруйлы уҡыу йортона абруйлы предметты өйрәнеү өмөтө менән барырға торам, һәм тағы ла өмөттәрем өҙөлөргә тора. Accademia-ның һынлы сәнғәт бүлегендәге студенттар һәм уҡытыусылар һеҙ күҙ алдына килтерә алған иң яҡшы кешеләр ине, әммә улар күптән инде шундай килешеүгә килгәйне: студенттар уҡытыусыларҙан бер нимә лә уҡытыуҙы талап итмәй, ә уның ҡарауы уҡытыусылар студенттарҙан бер нимә өйрәнеүҙе талап итмәй. Шул уҡ ваҡытта бөтә ҡатнашыусылар ҙа тышҡы яҡтан XIX быуат оҫтаханаһы ҡағиҙәләренә буйһоналар ине. Беҙҙә ысынлап та XIX быуат студия картиналарында күрергә мөмкин булған, сыбыҡ-сабыҡ менән яғылған бәләкәй мейестәрҙең береһе һәм янмаҫлыҡ итеп уға мөмкин тиклем яҡын ултырған яланғас натурщица бар ине. Тик уны минән башҡа бер кем дә тиерлек төшөрмәне. Ҡалған студенттар ваҡыттарын әңгәмәләшеп йәки ваҡыты-ваҡыты менән Америка сәнғәт журналдарында күргән нәмәләренә оҡшатып нимәлер яһарға тырышып уҙғарҙылар.
Беҙҙең натурщица тап минең урам буйында ғына йәшәй булып сыҡты. Ул үҙ тамағын позицияла тороу һәм урындағы антиквар өсөн ялған картиналар яһауҙы берләштереп туйҙыра ине. Ул китаптан аҙ билдәле иҫке картинаны күсереп яһар ине, ә тегеһе күсермәне алып, иҫке булып күренһен өсөн уны туҙҙырыр ине. [3]
Accademia-ла студент сағымда мин төндәрен йоҡо бүлмәмдә натюрморттар яҙа башланым. Был картиналар бик бәләкәй ине, сөнки бүлмә үҙе бәләкәй булды, өҫтәүенә мин уларҙы киндер киҫәктәре ҡалдыҡтарына төшөрҙөм, ул ваҡытта бары тик шуға ғына көсөм етә ине. Натюрморттар яҙыу кешеләрҙе төшөрөүҙән айырыла, сөнки төшөрөлгән объект, атамаһынан күренеүенсә, ҡуҙғала алмай. Кешеләр бер юлы яҡынса 15 минуттан артыҡ ултыра алмай, һәм ултырғанда ла улар ҡуҙғалмай тора алмай. Шуға күрә кешеләрҙе төшөрөүҙең традицион алымы дөйөм бер кешене төшөрә белеү, һуңынан уны үҙегеҙ төшөргән аныҡ кешегә оҡшатып үҙгәртеү. Ә натюрмортты, теләһәгеҙ, күргән нәмәгеҙҙән пикселләп күсерергә була. Әлбиттә, бының менән генә туҡтап ҡалырға ярамай, юғиһә бары тик фотографик теүәллек кенә килеп сыға, ә натюрмортты ҡыҙыҡлы иткән нәмә уның баш аша үтеүе. Һеҙ, мәҫәлән, төҫтөң билдәле бер урында ҡапыл үҙгәреүенең сәбәбе объекттың сите булыуын аңлатҡан визуаль билдәләрҙе һыҙыҡ өҫтөнә алырға теләйһегеҙ. Бындай нәмәләрҙе оҫта итеп баҫым яһап, һеҙ метафорик мәғәнәлә генә түгел, ә ҡәтғи мәғлүмәти-теоретик мәғәнәлә лә фотоһүрәттәргә ҡарағанда реаль булған картиналар яһай алаһығыҙ. [4]
Мин натюрморттар яҙырға ярата инем, сөнки үҙем күргән нәмәләр менән ҡыҙыҡһына инем. Көндәлек тормошта беҙ күргән нәмәләребеҙҙең күбеһен аңлап етмәйбеҙ. Күреү ҡабул итеүенең ҙур өлөшө түбән кимәлдәге процестар тарафынан башҡарыла, улар һеҙҙең мейегә иң яҡты һәм иң ҡараңғы нөктәләрҙең ҡайҙа булыуы кеүек нескәлектәрҙе әйтмәйенсә «был һыу тамсыһы», йәки һәр япраҡтың формаһын һәм урынын күрһәтмәйенсә «был ҡыуаҡ» тип кенә белдерә. Был мейенең кәмселеге түгел, ә үҙенсәлеге. Көндәлек тормошта һәр ҡыуаҡтағы һәр япраҡты күреү иғтибарҙы ситкә йүнәлтер ине. Ләкин һеҙ берәй нәмәне төшөрөргә тейеш булғанда, ентеклерәк ҡарарға тура килә, һәм ҡараһағыҙ күрергә күп нәмә барлығы асыҡлана. Ғәҙәти нәмәләр тураһында эссе яҙырға тырышҡан көндәрҙән һуң да яңы нәмәләрҙе күрергә мөмкин булған кеүек, кешеләр ғәҙәттә иғтибар итмәгән нәмәне төшөрөргә тырышҡан көндәрҙән һуң да яңы нәмәләрҙе күреүҙе дауам итергә була.
Был рәсем төшөрөүҙең берҙән-бер юлы түгел. Мин бының хатта яҡшы ысул булыуына ла 100% ышанмайым. Ләкин был һынап ҡарарға лайыҡлы етерлек өмөтлө алым булып күренде.
Беҙҙең уҡытыусы, профессор Уливи, яҡшы кеше ине. Ул минең тырышып эшләгәнемде күрҙе һәм һәр студентта булған үҙенсәлекле паспортҡа яҡшы билдә яҙып бирҙе. Ләкин Accademia мине итальян теленән башҡа бер нимәгә лә өйрәтмәне, һәм аҡсам бөтөп бара ине, шуға күрә беренсе йыл аҙағында мин АҠШ-ҡа кире ҡайттым.
Мин RISD-ҡа кире барырға теләнем, әммә хәҙер аҡсаһыҙ инем һәм RISD бик ҡиммәт ине, шуға күрә бер йыл эшләп алырға һәм киләһе көҙҙә RISD-ҡа ҡайтырға ҡарар иттем. Документтар төҙөү өсөн программа тәьминәте етештергән Interleaf тигән компанияла эш таптым. Microsoft Word кеүекме? Тап шулай. Түбән баҫҡыстағы (low end) программаларҙың юғары баҫҡыстағы (high end) программаларҙы ашап барыуын мин шулай белдем. Ләкин Interleaf-тың йәшәр өсөн тағы бер нисә йылы бар ине әле. [5]
Interleaf ярайһы уҡ ҡыйыу аҙым яһағайны. Emacs-тан илһамланып, улар скрипт теле өҫтәгәйне, хатта скрипт телен Lisp диалекты итеп эшләгәйне. Хәҙер уларға унда нәмәләр яҙыр өсөн Lisp хакеры кәрәк ине. Был минең ғәҙәти эшкә иң яҡын булған эшем булды, һәм мин бының өсөн начальнигымдан һәм хеҙмәттәштәремдән ғәфү үтенәм, сөнки мин насар хеҙмәткәр инем. Уларҙың Lisp-ы ҙур C тортында иң нәҙек кенә глазурь ине, ә мин C-ны белмәгәс һәм өйрәнергә лә теләмәгәс, бер ваҡытта ла программаның күпселек өлөшөн аңламаным. Өҫтәүенә мин ифрат яуапһыҙ булдым. Был программалау эше көн һайын билдәле бер эш сәғәттәрендә килеүҙе аңлатҡан заманда ине. Был миңә тәбиғи түгел кеүек тойолдо, һәм был мәсьәләлә донъяның ҡалған өлөшө минең фекергә яҡынлашып килә, әммә ул ваҡытта был күп кенә ышҡылыуҙар тыуҙырҙы. Йыл аҙағына табан мин ваҡытымдың күп өлөшөн йәшерен генә On Lisp өҫтөндә эшләп үткәрҙем, уны баҫтырып сығарыуға был ваҡытҡа килешеү ҙә алғайным инде.
Яҡшы яғы шул ине: миңә, бигерәк тә сәнғәт студенты стандарттары буйынса, ифрат күп аҡса түләнеләр. Флоренцияла, ҡуртым хаҡының үҙ өлөшөн түләгәндән һуң, башҡа бөтә нәмә өсөн көнөнә 7 доллар бюджетым бар ине. Хәҙер мин сәғәтенә шунан 4 тапҡырҙан күберәк аҡса ала инем, хатта йыйылышта ябай ғына ултырған ваҡытта ла. Арзан йәшәп, мин RISD-ҡа кире барыр өсөн аҡса туплап ҡына ҡалманым, колледждағы уҡыу бурыстарымды ла ҡапланым.
Мин Interleaf-та ҡайһы бер файҙалы нәмәләргә өйрәндем, әммә улар башлыса нимә эшләргә ярамағанлығы тураһында ине. Мин технология компаниялары менән һатыу белгестәренә ҡарағанда продукт белгестәре етәкселек итеүе яҡшыраҡ икәнен (һатыу ысын оҫталыҡ булһа ла, һәм уны яҡшы белгән кешеләр ысынлап та унда бик көслө булһа ла), кодты үтә күп кеше үҙгәрткәндә хаталарға килтереүен, арзан офис майҙаны күңелһеҙ булһа уның файҙаһы булмауын, планлаштырылған осрашыуҙарҙың коридорҙағы һөйләшеүҙәрҙән ҡалышыуын, ҙур бюрократик клиенттарҙың хәүефле аҡса сығанағы булыуын, һәм ғәҙәти эш сәғәттәре менән кодлау өсөн иң уңайлы ваҡыт араһында, йәки ғәҙәти офистар менән уның өсөн иң ҡулай урын араһында уртаҡлыҡтың бик аҙ булыуын белдем.
Ләкин мин өйрәнгән һәм һуңынан Viaweb-та ла, Y Combinator-ҙа ла ҡулланған иң мөһим нәмә түбән баҫҡыс юғары баҫҡысты ашай: абруйы аҙыраҡ булһа ла, «иң ябай кимәлдәге» (entry level) вариант булыу яҡшы, сөнки әгәр һеҙ булмаһағыҙ, башҡа берәү булыр һәм һеҙҙе түшәмгә ҡыҫып ҡуйыр. Был үҙ сиратында абруйҙың (престиждың) хәүеф билдәһе булыуын аңлата.
Киләһе көҙҙә RISD-ҡа кире ҡайтыр өсөн киткәс, мин клиенттар өсөн проекттар эшләгән төркөмгә фриланс хеҙмәте күрһәтергә килештем, һәм киләһе бер нисә йылда мин тап ошолай йәшәнем. Һуңыраҡ бер проект өсөн кире килгәнемдә, берәү миңә HTML тип аталған яңы нәмә тураһында һөйләне, ул уның әйтеүенсә SGML-дан яһалған нәмә ине. Билдәләү телдәре (markup languages) энтузиастары Interleaf-та һөнәри хәүеф кеүек ине һәм мин уға иғтибар итмәнем, әммә был HTML тигән нәмә һуңыраҡ тормошомдоң ҙур өлөшөнә әйләнде.
1992 йылдың көҙөндә мин RISD-та дауам итеү өсөн Провиденсҡа кире күстем. База курсы бары тик инеш кенә булғайны, ә Accademia (бик мәҙәниле) мәҙәк кенә ине. Хәҙер мин ысын сәнғәт мәктәбенең ниндәй булыуын күрергә йыйындым. Ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул да Accademia-ға бик оҡшағайны. Әлбиттә, яҡшыраҡ ойошторолған һәм күпкә ҡиммәтерәк ине, әммә сәнғәт мәктәбенең сәнғәткә ҡарата мөнәсәбәте медицина мәктәбенең медицинаға ҡарата мөнәсәбәте кеүек түгел икәне асыҡлана бара ине. Кәм тигәндә һынлы сәнғәт бүлегендә шулай ине. Минең күршем уҡыған туҡыма бүлеге ярайһы уҡ етди кеүек күренде. Иллюстрация һәм архитектура ла һис шикһеҙ шулай булғандыр. Ләкин һынлы сәнғәт етдилектән арыған ине. Һынлы сәнғәт студенттары үҙҙәрен сағылдырырға тейеш ине, был тәжрибәлерәктәр өсөн ниндәйҙер үҙенсәлекле ҡултамға стилен уйлап табырға тырышыуҙы аңлата ине.
Ҡултамға стиле шоу-бизнеста «фишка» (schtick) тип аталған нәмәнең визуаль тиңе: ул эштең башҡа бер кемдеке түгел, ә тап һеҙҙеке икәнен шунда уҡ таныта торған нәмә. Мәҫәлән, ниндәйҙер мультфильмға оҡшаған картинаны күргәндә, уның Рой Лихтенштейндыҡы икәнен беләһегеҙ. Шуға күрә, әгәр хедж-фонд етәксеһенең фатирында эленеп торған ошондай ҙур картинаны күрһәгеҙ, уның бының өсөн миллиондарса доллар түләгәнен беләһегеҙ. Рәссамдарҙың ҡултамға стиленә эйә булыуының сәбәбе һәр ваҡыт был түгел, әммә һатып алыусыларҙың бындай эш өсөн күп аҡса түләүенең төп сәбәбе ғәҙәттә тап ошо. [6]
Унда ихлас студенттар ҙа күп ине: мәктәптә «рәсем төшөрә алған», ә хәҙер тағы ла яҡшыраҡ төшөрөргә өйрәнеү өсөн илдәге иң яҡшы тип һаналған сәнғәт мәктәбенә килгән балалар. Улар ғәҙәттә RISD-та тапҡан нәмәләренән аптырашта ҡала һәм төшөнкөлөккә бирелә торғайны, ләкин эштәрен дауам иттеләр, сөнки рәсем төшөрөү уларҙың шөғөлө ине. Мин мәктәптә рәсем төшөрә алған балалар рәтенән түгел инем, әммә RISD-та мин ҡултамға стиле эҙләүселәр төркөмөнә ҡарағанда ошо төркөмгә күпкә яҡыныраҡ булдым.
RISD-та алған төҫ дәресендә мин күп нәмәгә өйрәндем, әммә башҡа йәһәттән төшөрөргә үҙем генә өйрәнә инем тиерлек, ә быны мин бушлай да эшләй ала инем. Шуға күрә 1993 йылда мин уҡыуҙы ташланым. Мин Провиденста бер аҙ тотҡарландым, ә һуңынан колледждағы дуҫым Нэнси Пармет миңә ҙур яҡшылыҡ эшләне. Нью-Йоркта уның әсәһенең йортонда ҡуртым хаҡы көйләнгән фатир бушап бара ине. Уны алырға теләйемме? Ул минең хәҙерге урынымдан күпкә ҡиммәт түгел ине, ә Нью-Йорк рәссамдар йыйылған урын тип һанала ине. Шуға күрә, эйе, мин уны теләнем! [7]
Астерикс комикстары Рим Галлияһының римдар тарафынан контроль аҫтында булмаған ҙур булмаған бер мөйөшөн яҡындан күрһәтеү менән башлана. Нью-Йорк ҡалаһы картаһында ла ошондай бер нәмә эшләргә була: әгәр Upper East Side-ты ҙурайтып ҡараһағыҙ, унда бай булмаған, йәки кәм тигәндә 1993 йылда бай булмаған бәләкәй генә мөйөш бар. Ул Йорквилл тип атала, һәм был минең яңы йортом булды. Хәҙер мин Нью-Йорк рәссамы инем картиналар яһау һәм Нью-Йоркта йәшәү кеүек ҡәтғи техник мәғәнәлә.
Аҡса мәсьәләһе мине хафаға һала ине, сөнки Interleaf-тың тарҡалыуға табан барғанын һиҙә инем. Фриланс Lisp хакерлығы эше бик һирәк ине, ә икенсе телдә программаларға теләмәнем — ул заманда, бәхетемә күрә, был C++ булыр ине. Шуға күрә финанс мөмкинлектәренә хатаһыҙ һиҙемләүем менән, Lisp тураһында тағы бер китап яҙырға булдым. Был популяр, дәреслек сифатында ҡулланырлыҡ китап булырға тейеш ине. Роялти иҫәбенә тыйнаҡ ҡына йәшәп, бөтә ваҡытымды һүрәт төшөрөүгә бағышлармын тип күҙ алдына килтерҙем. (Был китаптың, ANSI Common Lisp-тың тышлығындағы картина — шул осор тирәһендә үҙем яҙған эш.)
Нью-Йорктың минең өсөн иң ҙур өҫтөнлөгө — Идель менән Джулиан Веберҙың шунда булыуы ине. Идель Вебер рәссам, иртә фотореалистарҙың береһе ине, мин Гарвардта уның һынлы сәнғәт дәресенә йөрөнөм. Студенттары уны яратҡандай уҡытыусыны башҡа бер ҡасан да күргәнем булманы. Күп кенә элекке студенттары, шул иҫәптән мин дә, уның менән бәйләнеште өҙмәне. Нью-Йоркка күскәс, мин уның фактик оҫтахана ярҙамсыһы булып киттем.
Ул һәр яғы 4–5 фут самаһы булған ҙур, квадрат киндәрҙәрҙә төшөрөргә ярата ине. 1994 йылдың аҙағында бер көндө ошо заттарҙың береһен ҡағып ултырғанда, радионан билдәле бер фонд идарасыһы тураһында хәбәр сыҡты. Ул минән әллә ни оло түгел ине һәм ифрат бай ине. Көтмәгәндә уй килде: ниңә миңә лә байып китмәҫкә? Унан һуң нимә теләйем, шуның өҫтөндә эшләй алыр инем.
Шул арала World Wide Web тип аталған яңы нәмә тураһында көндән-көн күберәк ишетә башланым. Роберт Моррис уны миңә Кембриджға килгәндә күрһәтте, ул унда Гарвард аспирантураһында уҡый ине. Веб ҙур нәмәгә әйләнер кеүек тойолдо. График ҡулланыусы интерфейстарының микрокомпьютерҙарҙың популярлығына нимә эшләгәнен күргәйнем. Веб тә интернет өсөн шуны эшләр һымаҡ ине.
Әгәр ҙә мин байырға теләһәм, бына станциянан ҡуҙғалып барған киләһе поезд ине. Был өлөштә мин хаҡлы инем. Тик идея менән генә яңылыштым. Сәнғәт галереяларын онлайнға сығарыу буйынса компания башларға ҡарар иттем. Күпме генә Y Combinator ғаризаларын уҡыһам да, намыҫ менән быны тарихтағы иң насар стартап идеяһы булды тип әйтә алмайым, әммә ул шул исемлектең иң өҫтөндә ине. Сәнғәт галереялары онлайн булырға теләмәне, әле лә теләмәй — затлылары бигерәк тә. Улар бит улай һатмай. Мин галереялар өсөн веб-сайттар төҙөү өсөн программа тәьминәте яҙҙым, ә Роберт һүрәттәрҙең үлсәмен үҙгәртеү һәм биттәрҙе хеҙмәтләндереү өсөн http-сервер ҡороу өҫтөндә эшләне. Артабан галереяларҙы яҙҙырырға тырыштыҡ. Быны ауыр һатыу тип атау — баһалап бөтмәү булыр ине. Уларҙы бушлай биреү ҙә ауыр ине. Бер нисә галерея беҙгә бушлай сайт эшләргә рөхсәт итте, әммә береһе лә түләмәне.
Артабан ҡайһы бер онлайн-кибеттәр күренә башланы, һәм заказ биреү төймәләренән башҡа улар беҙ галереялар өсөн эшләгән сайттарға тап килгәнен аңланым. «Интернет-витрина» тигән ғәйәт шәп яңғыраған был нәмәне беҙ инде нисек төҙөргә белгәнбеҙ икән.
Шулай итеп, 1995 йылдың йәйендә, ANSI Common Lisp китабының баҫмаға әҙер данаһын нәшриәткә тапшырғас, беҙ онлайн-кибеттәр ҡороу өсөн программа тәьминәте яҙырға тотондоҡ. Тәүҙә был ғәҙәти өҫтәл программаһы булырға тейеш ине, был ул заманда Windows программаһын аңлата ине. Был ҡурҡыныс өмөт ине, сөнки беребеҙ ҙә Windows өсөн яҙа белмәй һәм өйрәнергә лә теләмәй ине. Беҙ Unix донъяһында йәшәнек. Ләкин беҙ Unix-та булһа ла кибет төҙөүсенең өлгөһөн яҙып ҡарарға булдыҡ. Роберт һатып алыу кәрзинен яҙҙы, ә мин кибеттәр өсөн яңы сайт генераторы яҙҙым — әлбиттә, Lisp-та.
Беҙ Кембриджда Роберттың фатирында эшләнек. Уның күршеһе оҙаҡ ваҡытҡа китеп йөрөй ине, һәм шул ваҡытта мин уның бүлмәһендә йоҡланым. Ни сәбәптәндер карауат та, япмалар ҙа юҡ ине, иҙәндә ятҡан матрас ҡына. Бер иртәлә ошо матраста ятҡанда башыма бер уй килде һәм мин баш L хәрефе кеүек һикереп ултырҙым. Әгәр программаны серверҙа ебәрһәк, ә ҡулланыусыларға һылтанмаларға баҫып уның менән идара итергә мөмкинлек бирһәк нисек булыр? Ул саҡта ҡулланыусыларҙың компьютерында эшләү өсөн бер нәмә лә яҙырға кәрәкмәйәсәк. Сайттарҙы улар таратылған серверҙа үк эшләй алыр инек. Ҡулланыусыларға браузерҙан башҡа бер нәмә лә кәрәкмәҫ ине.
Веб-ҡушымта булараҡ билдәле булған бындай программа хәҙер ябай күренеш, әммә ул ваҡытта уның мөмкин булыуы ла аңлашылмай ине. Быны белер өсөн беҙ браузер аша идара итеп булған кибет төҙөүсенең вариантын эшләп ҡарарға булдыҡ. Бер-ике көндән, 12 августа, беҙҙә эшләүсе вариант бар ине. Интерфейсы ҡот осҡос ине, әммә ул браузер аша бер ниндәй клиент программаһыһыҙ һәм серверҙың команда юлына бер нәмә лә яҙмайынса тулы кибет төҙөп булыуын иҫбатланы.
Хәҙер беҙ ысынлап та ҙур бер нәмәгә тап булғаныбыҙҙы тойҙоҡ. Минең күҙ алдымда ошо рәүешле эшләгән яңы быуын программалары һыҙатланды. Һеҙгә версиялар, порттар йәки шундай сүп-сар кәрәкмәйәсәк. Interleaf-та Release Engineering тигән бөтөн бер төркөм бар ине, һәм ул программаны үҙен яҙған төркөмдән кәм түгел ине. Хәҙер программаны туранан-тура серверҙа ғына яңыртып була ине.
Программабыҙ веб аша эшләгәнгә күрә, яңы компаниябыҙҙы Viaweb тип атаныҡ һәм Иделдең ире Джулиандан 10 000 доллар башлап ебәреү инвестицияһы алдыҡ. Бының өсөн, шулай уҡ баштағы юридик эштәрҙе башҡарған һәм бизнес буйынса кәңәштәр биргән өсөн, беҙ уға компанияның 10%-ын бирҙек. Ун йылдан һуң был килешеү Y Combinator өсөн моделгә әйләнде. Нигеҙләүселәргә шундай нәмә кәрәклеген белдек, сөнки ул үҙебеҙгә кәрәк булғайны.
Был этапта минең саф байлығым кире ине, сөнки банктағы меңләгән долларым дәүләткә һалым бурыстарым менән ныҡлап ҡаплана ине. (Мин Interleaf өсөн консультациялар биреп тапҡан аҡсаның тейешле өлөшөн тырышып ситкә һалған инемме? Юҡ, һалмағайным.) Шуға күрә Роберттың аспирант стипендияһы булһа ла, миңә йәшәр өсөн шул башлап ебәреү аҡсаһы кәрәк ине.
Беҙ башта сентябрҙә сығырға өмөт иткәйнек, әммә эшләгән һайын программаға ҡарата амбицияларыбыҙ артты. Һөҙөмтәлә WYSIWYG сайт төҙөүсе яһай алдыҡ: биттәрҙе төҙөгән ваҡытта улар һуңынан барлыҡҡа киләсәк статик биттәр кеүек күренә ине, тик статик биттәргә алып барыу урынына һылтанмалар барыһы ла серверҙағы хэш-таблицала һаҡланған замыканиеларға һылтана ине.
Сәнғәт өйрәнеүем ярҙам итте, сөнки онлайн-кибет төҙөүсенең төп маҡсаты — ҡулланыусыларҙың абруйлы күренеүен тәьмин итеү, ә абруйлы күренеүҙең асылы — юғары сифатлы визуаль кимәл. Әгәр биттәрҙең макетын, шрифтарын һәм төҫтәрен дөрөҫ һайлаһағыҙ, үҙ йоҡо бүлмәһенән кибет йөрөткән кешене ҙур компанияға ҡарағанда ла етдирәк күрһәтеп була.
(Әгәр сайтығыҙ ни өсөн шул тиклем иҫкесә күренә тип ҡыҙыҡһағыҙ, сөнки ул әле лә ошо программа менән эшләнгән. Бөгөн ул ҡыпай күренергә мөмкин, әммә 1996 йылда ул нәфислектең иң һуңғы һүҙе ине.)
Сентябрҙә Роберт фетнә күтәрҙе. «Беҙ бының өҫтөндә бер ай эшләйбеҙ инде, — тине ул, — ә ул һаман әҙер түгел». Хәҙер быны иҫләүе көлкө, сөнки ул бының өҫтөндә тағы ла өс йыл тиерлек эшләйәсәк ине. Ләкин мин тағы ла программалаусылар саҡырыу аҡыллы булыр тип уйланым, һәм Роберттан аспирантурала кем тағы ла ысынлап та яҡшы икәнен һораным. Ул Тревор Блэквеллды тәҡдим итте, был мине башта ғәжәпләндерҙе, сөнки ул мәлдә мин Треворҙы башлыса үҙе менән йөрөткән ҡағыҙ карточкалар тупланмаһына тормошондағы бар нәмәне һыйҙырырға тырышыу планы аша ғына белә инем. Ләкин Rtm, ғәҙәттәгесә, хаҡлы булып сыҡты. Тревор ҡот осҡос кимәлдә һөҙөмтәле хакер булып сыҡты.
Роберт һәм Тревор менән эшләү бик күңелле ине. Улар мин белгән иң үҙ аллы фекерле ике кеше, һәм бөтөнләй төрлө яҡлап. Әгәр Rtm-дың мейеһе эсен күрә алһағыҙ, ул Яңы Англияның колониаль сиркәүе һымаҡ булыр ине, ә Треворҙың мейеһе эсе Австрия рококоһының иң ашҡынған сиктәренә оҡшар ине.
Беҙ 1996 йылдың ғинуарында 6 кибет менән эш башланыҡ. Бер нисә ай көтөүебеҙ бик яҡшы булды, сөнки һуңланыҡ тип борсолһаҡ та, ысынында иһә үлемсә иртә инек. Матбуғатта ул саҡта электрон коммерция тураһында күп һөйләнеләр, әммә ысынында бик аҙҙар онлайн-кибет теләй ине. [8]
Программа тәьминәтенең өс төп өлөшө бар ине: кешеләр сайттар төҙөү өсөн ҡулланған һәм мин яҙған мөхәррир; Роберт яҙған һатып алыу кәрзине; һәм заказдар менән статистиканы күҙәткән, Тревор яҙған идарасы. Үҙ ваҡытында мөхәррир иң яҡшы дөйөм тәғәйенләнешле сайт төҙөүселәрҙең береһе ине. Мин кодты тығыҙ тоттом һәм Роберт менән Треворҙыҡынан башҡа бер ниндәй программа менән бәйләргә тейеш түгел инем, шуға уның өҫтөндә эшләү бик рәхәт булды. Әгәр миңә тик ошо программа өҫтөндә генә эшләргә тура килһә, артабанғы 3 йыл ғүмеремдең иң еңел осоро булыр ине. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, миңә тағы ла күп нәмә эшләргә тура килде — улар барыһы ла программалауға ҡарағанда насарыраҡ белгән нәмәләрем ине, һәм артабанғы 3 йыл иң көсөргәнешлеһе булды.
90-сы йылдарҙың икенсе яртыһында электрон коммерция өсөн программа тәьминәте яһаусы стартаптар бик күп ине. Беҙ Interleaf түгел, ә Microsoft Word булырға ныҡлы ҡарар иттек. Был — ҡулланыуға еңел һәм арзан булыуҙы аңлата ине. Беҙҙең ярлы булыуыбыҙ уңыш ине, сөнки ошо арҡала беҙ Viaweb-ты үҙебеҙ аңлағандан да арзаныраҡ яһаныҡ. Бәләкәй кибет өсөн айына $100, ә ҙуры өсөн $300 түләү билдәләнек. Был түбән хаҡ ҙур ылыҡтырғыс көс һәм көнәркәштәрҙең күҙенә батҡан сәнске булды, ләкин беҙ хаҡты ниндәйҙер аҡыллы тапҡырлыҡ арҡаһында түбән ҡуйманыҡ. Бизнестарҙың нәмәгә күпме түләгәнен беҙ бөтөнләй белмәй инек. Айына $300 беҙгә бик ҙур аҡса булып күренде.
Шул рәүешле яңылыштан ғына күп кенә нәмәне дөрөҫ эшләнек. Мәҫәлән, беҙ хәҙерге көндә «масштабланмай торған нәмәләрҙе эшләү» тип аталғанды башҡарҙыҡ, ләкин ул ваҡытта беҙ быны «ҡулланыусылар табыу өсөн иң өмөтһөҙ сараларға барырлыҡ дәрәжәлә кәмселекле булыу» тип атар инек. Уларҙың иң киң таралғаны — улар өсөн кибеттәрҙе үҙебеҙ төҙөү ине. Был бигерәк тә түбәнһетеүле булып тойолдо, сөнки программабыҙҙың бар мәғәнәһе кешеләр уның ярҙамында үҙ кибеттәрен яһай алыуында ине. Әммә ҡулланыусылар булһын өсөн бар нәмәгә әҙер инек.
Беҙ ваҡлап һатыу тураһында үҙебеҙ теләгәндән дә күберәк белдек. Мәҫәлән, әгәр ир-ат күлдәгенең бәләкәй генә һүрәте генә булһа (ә ул ваҡытта хәҙерге үлсәмдәр менән сағыштырғанда бөтә һүрәттәр ҙә бәләкәй ине), бөтә күлдәктең һүрәтенә ҡарағанда яғаның яҡындан төшөрөлгән күренеше яҡшыраҡ ине. Быны өйрәнгәнемде иҫләүемдең сәбәбе — миңә ир-ат күлдәктәренең 30-ға яҡын һүрәтен ҡайтанан сканерларға тура килде. Тәүге сканерланған һүрәттәрем шундай матур ине бит юғиһә.
Был яңылыш һымаҡ тойолһа ла, тап кәрәкле нәмә ине. Ҡулланыусылар өсөн кибеттәр төҙөү беҙгә сауҙа тураһында һәм программабыҙҙы ҡулланыу нисек икәнен аңлатты. Башта мин «бизнес»тан аптырашта ҡала һәм унан ситләшә инем, уның менән идара итер өсөн «бизнес кешеһе» кәрәк тип уйланым, ләкин ҡулланыусылар барлыҡҡа килгәс, балаларым тыуғас атайлыҡҡа өйрәнгән кеүек үк, мин дә үҙгәрҙем. Ҡулланыусылар нимә теләһә, мин тулыһынса уларҙыҡы инем. Бәлки, ҡасандыр беҙҙә шул тиклем күп ҡулланыусы булыр һәм мин улар өсөн һүрәттәрен сканерлай алмаҫмын, әммә ул арала бынан да мөһимерәк бер эш тә юҡ ине.
Ул ваҡытта төшөнмәгән тағы бер нәмәм шул: үҫеш тиҙлеге — стартаптың иң төп һынауы. Беҙҙең үҫеш тиҙлеге яҡшы ине. 1996 йылдың аҙағында беҙҙә яҡынса 70 кибет, ә 1997 йылдың аҙағында 500-гә яҡын ине. Мин ҡулланыусыларҙың абсолют һаны мөһим тип яңылыш уйланым. Әлбиттә, был шул йәһәттән мөһим — һеҙ күпме аҡса эшләйһегеҙ, әгәр етерлек эшләмәһәгеҙ, бөлгөнлөккә төшөүегеҙ ихтимал. Ләкин оҙайлы ваҡытта үҫеш тиҙлеге абсолют һанды үҙе хәл итә. Әгәр беҙ Y Combinator-ҙа мин кәңәш биргән стартап булһаҡ, мин әйтер инем: шул тиклем борсолоуығыҙҙы ҡуйығыҙ, эштәрегеҙ шәп бара. Һеҙ йылына 7 тапҡырға үҫәһегеҙ. Бары тик сиктән тыш күп кеше ялламағыҙ, тиҙҙән табышҡа сығырһығыҙ һәм үҙ яҙмышығыҙҙы үҙегеҙ ҡулға алырһығыҙ.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мин күп кеше ялланым: өлөшләтә инвесторҙарыбыҙ шуны теләгәнгә, өлөшләтә Интернет күбеге осоронда стартаптар шулай эшләгәнгә күрә. Бер ус ҡына хеҙмәткәре булған компания үҙешмәкәр булып күренер ине. Шуға күрә беҙ 1998 йылдың йәйендә Yahoo беҙҙе һатып алғанға тиклем үҙ сығымдарыбыҙҙы ҡаплай алманыҡ. Был үҙ сиратында компанияның бөтә ғүмере буйына инвесторҙарҙың ҡулында булыуыбыҙҙы аңлата ине. Беҙ ҙә, инвесторҙарыбыҙ ҙа стартаптарҙа яңы ғына булғанлыҡтан, һөҙөмтә стартап стандарттары буйынса ла буталсыҡ булды.
Yahoo беҙҙе һатып алғас, ҙур еңеллек килде. Төптән ҡарағанда, Viaweb акциялары ҡиммәтле ине. Был табышлы һәм тиҙ үҫеүсе бизнестағы өлөш ине. Ләкин ул миңә әллә ни ҡиммәтле тойолманы; мин бизнесты нисек баһаларға белмәй инем, әммә һәр бер нисә ай һайын кисергән үлемгә яҡын хәлдәребеҙҙе үтә яҡшы хәтерләй инем. Мин аспирант тормош рәүешемде лә башлағандан бирле етди үҙгәртмәгәйнем. Шуға күрә Yahoo беҙҙе һатып алғас, хәйерселектән байлыҡҡа күскән кеүек тойғо тыуҙы. Калифорнияға барасаҡ булғас, машина һатып алдым — һары төҫтәге 1998 йылғы VW GTI. Уның күн ултырғыстары ғына ла миндәге иң зиннәтле нәмә булыуы тураһында уйлағанымды хәтерләйем.
Киләһе йыл, 1998 йылдың йәйенән 1999 йылдың йәйенә тиклем, тормошомдоң иң һөҙөмтәһеҙ йылы булғандыр. Ул саҡта быны аңламаным, ләкин Viaweb менән идара итеүҙең тырышлығынан һәм көсөргәнешенән хәлем бөткәйне. Калифорнияға килгәс, бер ни ҡәҙәр ваҡыт төнгө сәғәт 3-кә тиклем программалау буйынса ғәҙәти рәүешемде дауам итергә тырыштым, ләкин арығанлыҡ Yahoo-ның ваҡытынан алда ҡартайған мәҙәниәте һәм Санта-Кларалағы шомло бүлмә-ситлектәре менән бергә мине яйлап аҫҡа тартты. Бер нисә айҙан һуң был күңелгә шом һалырлыҡ дәрәжәлә Interleaf-та эшләүгә оҡшай башланы.
Yahoo беҙҙе һатып алғанда күп опциондар биргәйне. Ул ваҡытта мин Yahoo-ның хаҡы шул тиклем арттырылған, улар бер ҡасан да бер нәмә тормаҫ тип уйланым, әммә минең ғәжәпләнеүемә күрә, акциялар киләһе йылда 5 тапҡырға үҫте. Опциондарҙың тәүге өлөшөн алғансы түҙҙем, унан һуң 1999 йылдың йәйендә киттем. Берәй нәмә яҙмағаныма шул тиклем күп ваҡыт үткәйне, ни өсөн быны эшләгәнемде яртылаш онотҡайным. Мейем 4 йыл буйы тулыһынса программалар һәм ир-ат күлдәктәре менән тулы булды. Ләкин мин быны һүрәт төшөрөр өсөн байыу маҡсатында эшләнем, тип иҫемә төшөрҙөм, һәм хәҙер мин бай инем, шуға һүрәт төшөрөргә тейеш инем.
Китәсәгемде әйткәс, Yahoo-лағы етәксем ниәттәрем тураһында оҙаҡ һөйләште. Мин ниндәй картиналар яҙырға теләгәнем тураһында бөтәһен дә һөйләнем. Ул ваҡытта уның минең менән шулай ҡыҙыҡһыныуы миңә оҡшағайны. Хәҙер аңлайым, ул мине алдай тип уйлағанға күрә шулай эшләгән. Ул мәлдә минең опциондар айына 2 миллион доллар тирәһе тора ине. Әгәр шундай аҡсаны өҫтәлдә ҡалдырып китәһең икән, был тик яңы бер стартап асыу өсөн генә булыуы мөмкин, ә улай итһәм, үҙем менән кешеләрҙе алып китеүем ихтимал ине. Был Интернет күбегенең иң ҡыҙған сағы ине, ә Yahoo уның эпицентры булды. Минең етәксем шул мәлдә миллиардер ине. Ул ваҡытта яңы стартап асыу өсөн китеү уға аҡылһыҙ, әммә шул уҡ ваҡытта ышанырлыҡ амбициялы план булып күренгәндер.
Ләкин мин ысынлап та һүрәт төшөрөү өсөн эштән китә инем һәм шунда уҡ башланым. Ваҡыт юғалтырға ярамай ине. Мин байыу юлында 4 йылды яндырғайным инде. Хәҙер компанияларын һатҡандан һуң китеп барған нигеҙләүселәр менән һөйләшкәндә, кәңәшем һәр ваҡыт бер: ял итегеҙ. Мин шулай итергә тейеш инем — берәй ергә китеп, бер-ике ай буйы бер ни ҙә эшләмәҫкә, әммә был уй башыма ла килмәне.
Шулай итеп, мин һүрәт төшөрөргә тырыштым, ләкин бер ниндәй энергия йәки дәрт юҡ кеүек ине. Проблеманың бер өлөшө шунда: мин Калифорнияла әллә ни күп кешене белмәй инем. Санта-Круз тауҙарында өй һатып алып был проблеманы ҡатмарлаштырҙым — күренеше иҫ киткес матур, ләкин һәр ерҙән алыҫ ине. Тағы бер нисә ай түҙҙем дә, өмөтһөҙлөктән кире Нью-Йоркка ҡайттым; фатир хаҡын көйләү ҡағиҙәләрен белмәһәгеҙ, минең унда иҫке тормошомдоң кәшәнәһе кеүек ябылған фатирым барлығын ишетеп ғәжәпләнерһегеҙ. Нью-Йоркта бер ҙә булмаһа Идель бар ине, һәм унда һүрәт төшөрөргә тырышҡан башҡа кешеләр ҙә бар ине, мин уларҙың береһен дә белмәһәм дә.
Нью-Йоркка ҡайтҡас, иҫке тормошомдо дауам иттем, тик хәҙер бай инем. Был яңғыраған кеүек үк сәйер ине. Мин бөтә элекке ғәҙәттәремә ҡайттым, тик хәҙер элек булмаған ерҙәрҙә ишектәр бар ине. Хәҙер йәйәү йөрөүҙән арыһам, ҡулымды күтәреү етә ине, һәм (ямғыр яумаһа) такси мине алыр өсөн туҡтай торғайны. Хәҙер күркәм бәләкәй ресторандар эргәһенән үткәндә инеп төшкө ашҡа заказ бирә ала инем. Был бер аҙ ваҡытҡа ҡыҙыҡлы булды. Һүрәт төшөрөү яҡшыраҡ бара башланы. Мин яңы төр натюрморт менән тәжрибә яһаным: тәүҙә бер картинаны иҫкесә яҙам, унан һуң уны фотоға төшөрөп, ҙурайтып киндергә баҫтырам, һәм шунан уны шул уҡ әйберҙәрҙән (улар сереп өлгөрмәгән тип өмөт итәйек) яҙылған икенсе натюрморт өсөн нигеҙ итеп ҡулланам.
Шул арала һатып алырға фатир эҙләнем. Хәҙер мин ҡайһы районда йәшәүемде ысынлап та һайлай ала инем. Үҙемдән һәм төрлө күсемһеҙ милек агенттарынан һораным: Нью-Йорктың Кембриджы ҡайҙа ул? Ысын Кембриджға ваҡыты-ваҡыты менән барып йөрөп, ундай урындың юҡлығын аңланым. Ҡыҙыҡ.
Шул осор тирәһендә, 2000 йылдың яҙында, башыма бер уй килде. Viaweb тәжрибәһенән веб-ҡушымталарҙың киләсәк икәне асыҡ ине. Ни өсөн веб-ҡушымталар эшләү өсөн веб-ҡушымта төҙөмәҫкә? Ни өсөн кешеләргә браузер аша беҙҙең серверҙа код мөхәррирләргә һәм һуңынан барлыҡҡа килгән ҡушымталарҙы улар өсөн урынлаштырырға рөхсәт итмәҫкә? [9] Серверҙарҙа ошо ҡушымталар ябай ғына API аша ҡуллана алырлыҡ төрлө хеҙмәттәрҙе эшләтеп булыр ине: телефон шылтыратыуҙарын ҡабул итеү һәм яһау, һүрәттәр менән эшләү, кредит карталары аша түләүҙәр ҡабул итеү һ.б.
Был идея менән шул тиклем ҡанатландым, башҡа бер нәмә тураһында ла уйлай алманым. Был киләсәк икәне көн кеүек асыҡ ине. Мин айырыуса тағы бер компания асырға теләмәнем, ләкин был идеяны компания рәүешендә тормошҡа ашырырға кәрәклеге асыҡ ине, шуға күрә Кембриджға күсеп, уны башларға булдым. Робертты үҙем менән эшләргә йәлеп итергә өмөтләндем, ләкин бында тотҡарлыҡҡа осраным. Роберт хәҙер MIT-та постдок ине, һәм һуңғы тапҡыр уны үҙ пландарыма ылыҡтырғанда күп аҡса эшләһә лә, был шулай уҡ ғәйәт күп ваҡытты алғайны. Шуға күрә ул бының ышанырлыҡ идея булыуы менән ризалашһа ла, уның өҫтөндә эшләүҙән ҡәтғи баш тартты.
Тфү. Ярай, үҙем эшләрмен улайһа. Мин Viaweb-та эшләгән Дэн Гиффинды һәм йәйге эш эҙләгән ике өлкән курс студентын ялланым, һәм хәҙер аңлашылыуынса яҡынса егерме компания һәм бер нисә асыҡ сығанаҡлы проектҡа тиң программа тәьминәтен төҙөргә тотондоҡ. Ҡушымталарҙы билдәләү теле, әлбиттә, Lisp диалекты булырға тейеш ине. Ләкин мин киң аудиторияға асыҡтан-асыҡ Lisp-ты сығарырлыҡ дәрәжәлә ябай түгел инем; беҙ, Dylan кеүек, йәйәләрҙе йәшерер инек.
Ул ваҡытҡа Viaweb кеүек компанияның исеме бар ине: «application service provider» йәки ASP. Был исем оҙаҡҡа барманы, уны тиҙҙән «программа тәьминәте хеҙмәт булараҡ» (SaaS) алмаштырҙы, ләкин ул яңы компанияны уның хөрмәтенә атарлыҡ ваҡыт йәшәне: ул Aspra тип аталырға тейеш ине.
Мин ҡушымталар төҙөүсе өҫтөндә эшләй башланым, Дэн селтәр инфраструктураһы менән шөғөлләнде, ә ике студент тәүге ике хеҙмәт (һүрәттәр һәм телефон шылтыратыуҙары) өҫтөндә эшләне. Ләкин йәйҙең уртаһында компания менән, бигерәк тә ошо проект талап итергә оҡшаған ҙур компания менән идара итергә бөтөнләй теләмәүемде аңланым. Мин бит Viaweb-ты тик аҡса кәрәк булғанға ғына башлағайным. Хәҙер аҡса кәрәкмәгәс, ни өсөн быны эшләйем һуң? Әгәр был хыялды компания булараҡ тормошҡа ашырырға кәрәк икән, хыял үҙ юлына китһен. Мин уның асыҡ сығанаҡлы проект булараҡ эшләнә алған өлөшөн төҙөрмөн.
Ғәжәпләнеүемә күрә, был нәмәләр өҫтөндә үткәргән ваҡытым барыбер бушҡа китмәне. Y Combinator-ҙы башлап ебәргәс, мин йыш ҡына ошо яңы архитектураның өлөштәре өҫтөндә эшләгән стартаптарға тап була торғайным, һәм был турала шул тиклем күп уйланыу һәм хатта бер өлөшөн яҙып ҡарау бик файҙалы булды.
Мин асыҡ сығанаҡлы проект булараҡ төҙөйәсәк өлөш яңы Lisp ине, уның йәйәләрен хәҙер хатта йәшерергә лә кәрәкмәйәсәк ине. Күп кенә Lisp хакерҙары яңы Lisp төҙөргә хыяллана, өлөшләтә был телдең айырмалы һыҙаты уның диалекттары булыуында, ә өлөшләтә, минеңсә, башыбыҙҙа булған булған барлыҡ диалекттар ҙа етмәгән Lisp-тың платоник формаһы йәшәүендә. Мин дә шулай уйлай инем. Шулай итеп, йәй аҙағында Дэн менән мин Кембриджда һатып алған өйөмдә Arc тип атаған Lisp-тың ошо яңы диалекты өҫтөндә эшләргә күстек.
Киләһе яҙҙа йәшен атты. Мине Lisp конференцияһында сығыш яһарға саҡырҙылар, һәм мин Viaweb-та Lisp-ты нисек ҡулланыуыбыҙ тураһында һөйләнем. Унан һуң мин был сығыштың postscript файлын paulgraham.com сайтына ҡуйҙым, уны мин Viaweb ярҙамында йылдар элек асҡайным, ләкин бер нәмә өсөн дә ҡулланмағайным. Бер көн эсендә ул 30 000 ҡарау йыйҙы. Ни булған был донъяла? Килеүсе һылтанмалар кемдеңдер уны Slashdot-ҡа һалғанын күрһәтте. [10]
Ҡара уны, тип уйланым, бында бит уҡыусылар бар. Әгәр берәй нәмә яҙып, уны вебҡа ҡуйһам, уны теләһә кем уҡый ала. Был хәҙер асыҡ күренергә мөмкин, әммә ул саҡта ғәжәп ине. Баҫма осоронда уҡыусыларға юл тарайған, уны мөхәррирҙәр тип аталған уҫал ғифриттәр һаҡлай ине. Яҙған нәмәңә аудитория табыуҙың берҙән-бер юлы — уны китап, йәки гәзит йә журналда баҫтырыу ине. Хәҙер теләһә кем теләһә нимәне баҫтыра ала ине.
Был 1993 йылдан алып нигеҙҙә мөмкин булған, ләкин күптәр быны әле аңламағайны. Ошо ваҡыттың күп өлөшөндә мин веб инфраструктураһын төҙөүҙә яҡындан ҡатнаштым, шул уҡ ваҡытта яҙыусы ла инем, әммә быны аңлау өсөн миңә 8 йыл кәрәк булды. Хатта шул ваҡытта ла уның эҙемтәләрен аңлау өсөн бер нисә йыл китте. Был яңы быуын эсселары буласағын аңлата ине. [11]
Баҫма осоронда эсселар баҫтырыу каналы сиктән тыш тар ине. Нью-Йоркта тейешле мәжлестәргә йөрөгән бер нисә рәсми танылған аҡыл эйәләренән башҡа, эссе баҫтырырға бары тик үҙ өлкәһе тураһында яҙған белгестәргә генә рөхсәт ителә ине. Баҫтырып сығарыу юлы булмағанға күрә яҙылмай ҡалған шул тиклем күп эссе бар ине. Хәҙер улар яҙыла ала ине, һәм мин уларҙы яҙырға йыйындым. [12]
Мин бер нисә төрлө нәмә өҫтөндә эшләнем, ләкин нимә өҫтөндә эшләргә кәрәклеген аңлаған боролош мәле булһа, ул нәҡ эсселарҙы онлайн баҫтыра башлаған сағым булды. Шул ваҡыттан алып, башҡа нимә эшләһәм дә, һәр ваҡыт эсселар ҙа яҙасағымды белдем.
Мин тәүҙә онлайн-эсселарҙың маргиналь мөхит буласағын белә инем. Йәмғиәттә улар The New Yorker-ҙа баҫылған нәфис һәм матур йыйылған әҫәрҙәргә ҡарағанда, аҡылһыҙҙарҙың GeoCities сайттарында ҡалдырған ярһыу яҙмаларына оҡшабыраҡ күренер ине. Ләкин был ваҡытта мин быны төшөнкөлөккә бирелеү түгел, ә дәртләндереү тип ҡабул итерлек белемгә эйә инем инде.
Тормошомда күргән иң күҙгә ташланған законлылыҡтарҙың береһе: абруйлы булмаған нәмәләр өҫтөндә эшләү, кәм тигәндә минең өсөн, нисек яҡшы һөҙөмтә биреүе. Натюрморт һәр ваҡыт һынлы сәнғәттең иң абруйһыҙ төрө булды. Viaweb менән Y Combinator-ҙы башлап ебәргәндә икеһе лә көлкө булып күренде. Сит кешеләр нимә яҙғанымды һорағас һәм мин уны үҙ веб-сайтымда баҫтырасаҡ эссе тип аңлатҡас, улар әле лә күҙҙәрен суҡайтып ҡарай. Хатта Lisp та, латин теле кеүек интеллектуаль йәһәттән абруйлы булһа ла, шул уҡ кимәлдә заманса түгел һымаҡ күренә.
Абруйһыҙ эш төрҙәре үҙенән-үҙе яҡшы тигән һүҙ түгел был. Ләкин абруйы юҡлығына ҡарамаҫтан ниндәйҙер эшкә тартылыуығыҙҙы тойһағыҙ, был унда ысынлап та асырлыҡ нәмә барлығын һәм һеҙҙең дөрөҫ ниәттәр менән эш итеүегеҙҙе белдергән билдә. Саф булмаған мотивтар амбициялы кешеләр өсөн ҙур хәүеф тыуҙыра. Әгәр һеҙҙе берәй нәмә юлдан яҙҙырһа, был — кешеләрҙә тәьҫорат ҡалдырыу теләге булыр. Шуға күрә абруйһыҙ нәмәләр өҫтөндә эшләү дөрөҫ юлда булыуығыҙҙы гарантияламаһа ла, ул һеҙҙең хата юлдарҙың иң киң таралғанында түгел икәнегеҙҙе гарантиялай.
Киләһе бер нисә йыл эсендә мин төрлө темаларға бик күп эссе яҙҙым. O'Reilly уларҙың йыйынтығын ундағы бер эссе исеме менән Hackers & Painters тигән китап итеп ҡайтанан баҫтырып сығарҙы. Шулай уҡ спам фильтрҙары өҫтөндә эшләнем һәм тағы бер аҙ һүрәт төшөрҙөм. Һәр кесаҙна кисендә бер төркөм дуҫтарым өсөн киске аштар ойоштора инем, был мине күмәк халыҡ өсөн ашарға бешерергә өйрәтте. Һәм мин Кембриджда офис итеп ҡулланыу өсөн тағы бер бина һатып алдым — элекке кәнфит фабрикаһы (һуңыраҡ, әйтеүҙәренсә, порностудия) ине ул.
2003 йылдың октябрендә бер кис минең өйҙә ҙур мәжлес булды. Был кесаҙналыҡ төшкө аштарҙа ҡатнашҡан дуҫым Мария Дэниелстың шәп идеяһы ине. Өс айырым хужа бер мәжлескә үҙ дуҫтарын саҡырырға тейеш ине. Шулай итеп, һәр ҡунаҡ өсөн башҡа ҡунаҡтарҙың өстән ике өлөшө улар белмәгән, ләкин, бәлки, оҡшатасаҡ кешеләрҙән торасаҡ ине. Ҡунаҡтарҙың береһе мин белмәгән, ләкин һуңынан бик оҡшатҡан кеше булып сыҡты: Джессика Ливингстон исемле ҡатын. Бер нисә көндән һуң мин уны осрашыуға саҡырҙым.
Джессика Бостон инвестиция банкында маркетинг өсөн яуаплы ине. Был банк стартаптарҙы аңлайбыҙ тип уйланы, ләкин киләһе йыл дауамында, ул минең стартап донъяһындағы дуҫтарым менән осрашҡас, ысынбарлыҡтың ни тиклем айырылғанына ғәжәпләнде. Һәм уларҙың тарихтарының ни тиклем сағыу булыуына. Шуға күрә ул стартап нигеҙләүселәре менән интервьюларҙан торған китап төҙөргә ҡарар итте.
Банктың финанс ауырлыҡтары башланып, ул үҙ хеҙмәткәрҙәренең яртыһын эштән бушатырға мәжбүр булғас, яңы эш эҙләй башланы. 2005 йылдың башында ул Бостон венчур фирмаһына маркетинг буйынса эшкә интервью үтте. Уларға ҡарар ҡабул итеү өсөн бер нисә аҙна кәрәк булды, һәм шул ваҡытта мин уға венчур капиталында нимәне төҙәтергә кәрәклеге тураһында һөйләй башланым. Улар бер нисә гигант инвестиция урынына ҙурыраҡ һанда бәләкәйерәк инвестициялар яһарға, MBA хужалары урынына йәшерәк, техник яҡтан көслөрәк нигеҙләүселәрҙе финансларға, нигеҙләүселәргә CEO булып ҡалырға рөхсәт итергә тейеш ине һәм башҡалар.
Эссе яҙыуҙа минең хәйләләремдең береһе һәр ваҡыт сығыштар яһау булды. Бер төркөм кеше алдында баҫып тороп, уларҙың ваҡытын бушҡа уҙғармай торған нимәлер һөйләү кәрәклеге — фантазия өсөн ҙур стимул. Гарвард компьютер йәмғиәте, студенттарҙың компьютер клубы, минән сығыш яһауымды һорағас, мин уларға стартапты нисек башларға кәрәклеген һөйләргә булдым. Бәлки, улар беҙ ебәргән иң насар хаталарҙан ҡаса алырҙар ине.
Шулай итеп, мин был сығышты яһаным һәм уның барышында башланғыс (seed) финанслауҙың иң яҡшы сығанағы — уңышлы стартап нигеҙләүселәре, сөнки шул саҡта улар кәңәш сығанағы ла буласаҡ, тип әйттем. Ошонан һуң улар барыһы ла миңә өмөт менән ҡарай кеүек тойолдо. Минең электрон почтама бизнес-пландар ябырылыу ихтималлығынан ҡурҡып (белгән булһам икән!), мин «Ләкин мин түгел!» тип ысҡындырҙым һәм сығышты дауам иттем. Ләкин һуңынан миңә фәрештә инвесторлығын һуҙыуҙы туҡтатырға кәрәк тигән уй килде. Yahoo беҙҙе һатып алғандан бирле мин быны эшләргә йыйына инем, ә хәҙер 7 йыл үткән һәм мин әле лә бер генә лә фәрештә инвестицияһы яһамаған инем.
Шул арала мин Роберт һәм Тревор менән бергә эшләй алырлыҡ проекттар тураһында пландар ҡора инем. Мин улар менән эшләүҙе һағынғайным, һәм беҙ бергә эшләй алырлыҡ нимәлер булырға тейеш кеүек күренә ине.
11 мартта Джессика менән икәүләп киске аштан һуң өйгә ҡайтып барғанда, Гарден һәм Уокер урамдары мөйөшөндә был өс еп бәйләнде. Ҡарар ҡабул итеүгә шул тиклем оҙаҡ ваҡыт сарыф иткән венчур инвесторҙары бөтһөн. Беҙ үҙ инвестиция фирмабыҙҙы башларбыҙ һәм үҙебеҙ һөйләшкән идеяларҙы ысынында тормошҡа ашырырбыҙ. Мин уны финанслармын, ә Джессика эшен ҡалдырып, шунда эшләй алыр ине, һәм беҙ Роберт менән Треворҙы ла партнерҙар итеп алыр инек. [13]
Тағы ла бер тапҡыр белмәүебеҙ беҙҙең файҙаға эшләне. Фәрештә инвестор булыу нисек икәнен беҙ бөтөнләй белмәй инек, һәм 2005 йылда Бостонда үрнәк алырлыҡ Рон Конвейҙар юҡ ине. Шуға күрә беҙ үҙебеҙгә асыҡ күренгән аҙымдарҙы ғына яһаныҡ, һәм беҙ эшләгән ҡайһы бер нәмәләр яңылыҡ булып сыҡты.
Y Combinator-ҙың бер нисә өлөшө бар, һәм беҙ уларҙың барыһын да бер юлы аңлап етмәй инек. Иң тәүҙә аңлаған өлөшөбөҙ — фәрештә фирмаһы булыу ине. Ул көндәрҙә был ике һүҙ бергә ҡулланылмай ине. Инвестициялар яһау эше булған кешеләрҙән торған, ойошторолған компаниялар булған венчур фирмалары бар ине, ләкин улар бары тик ҙур, миллион долларлыҡ инвестициялар ғына яһаны. Һәм бәләкәйерәк инвестициялар яһаған «фәрештәләр» бар ине, ләкин улар ғәҙәттә башҡа нәмәләргә иғтибар бүлгән һәм өҫтәмә рәүештә инвестиция яһаған айырым кешеләр ине. Һәм уларҙың береһе лә башта нигеҙләүселәргә етерлек ярҙам итмәне. Беҙ нигеҙләүселәрҙең ҡайһы бер яҡтан ни тиклем ярҙамһыҙ булыуын белә инек, сөнки үҙебеҙҙең ни тиклем ярҙамһыҙ булғаныбыҙҙы хәтерләй инек. Мәҫәлән, Джулиандың беҙҙең өсөн эшләгән һәм беҙгә мөғжизә кеүек тойолған бер нәмәһе — беҙҙе компания итеп ойоштороу ине. Беҙ ярайһы уҡ ҡатмарлы программа тәьминәте яҙыуҙа яҡшы инек, ләкин уставы, акциялары һәм башҡа шундай нәмәләре менән ысынында компания ойоштороу — быны донъяла нисек эшләргә була һуң? Беҙҙең план бары тик башланғыс инвестициялар яһау ғына түгел, ә Джулиан беҙҙең өсөн эшләгән бөтә нәмәне стартаптар өсөн дә эшләү ине.
YC фонд булараҡ ойошторолмағайны. Уны алып барыу шул тиклем арзан ине, беҙ уны үҙ аҡсабыҙ менән финансланыҡ. Был уҡыусыларҙың 99%-ы өсөн иғтибарһыҙ үтеп китте, ләкин профессиональ инвесторҙар: «Уй, тимәк, улар бөтә килемде үҙҙәренә алған», — тип уйлай. Ләкин тағы ла бер тапҡыр, был беҙҙең яҡтан ниндәйҙер айырым төшөнөүсәнлек арҡаһында түгел ине. Беҙ венчур фирмаларының нисек төҙөлгәнен белмәй инек. Фонд йыйып ҡарау башыбыҙға ла килмәне, әгәр килһә лә, ҡайҙан башларға белмәҫ инек. [14]
YC-ның иң айырмалы һыҙаты — төркөм (batch) моделе: йылына ике тапҡыр бер төркөм стартаптарҙы бер юлы финанслау, ә һуңынан өс ай дауамында бар көстө уларға ярҙам итеүгә йүнәлтеү. Был өлөштө беҙ осраҡлы рәүештә, ситтән генә түгел, ә инвестициялауҙы белмәүебеҙ арҡаһында асыҡтан-асыҡ астыҡ. Беҙгә инвестор булараҡ тәжрибә тупларға кәрәк ине. Бер юлы тотош бер төркөм стартапты финанслауҙан да яҡшыраҡ ниндәй юл булыуы мөмкин, тип уйланыҡ беҙ. Беҙ студенттарҙың йәйгеһен технология компанияларында ваҡытлыса эшләүен белә инек. Ниңә уның урынына улар стартаптар башлай торған йәйге программа ойоштормаҫҡа? Беҙ үҙебеҙҙе ниндәйҙер мәғәнәлә ялған инвесторҙар кеүек тойоп ғәйепле булмаҫ инек, сөнки улар ҙа ошоға оҡшаш мәғәнәлә ялған нигеҙләүселәр булыр ине. Шуға күрә беҙ унан күп аҡса эшләмәҫбеҙ, моғайын, ләкин бер үк ваҡытта уларҙа инвестор булыуға өйрәнер инек, ә улар үҙ сиратында Microsoft-та эшләүгә ҡарағанда ҡыҙығыраҡ йәй үткәрерҙәр ине.
Беҙ Кембриджда минең милкендә булған бинаны үҙебеҙҙең штаб-фатир итеп файҙаланырға булдыҡ. Беҙ барыбыҙ ҙа аҙнаһына бер тапҡыр шунда бергәләп ашар инек — шишәмбе көндәрендә, сөнки мин кесаҙна төшкө аштары өсөн кесаҙна көндәрендә ризыҡ әҙерләй инем — һәм аштан һуң сығыш яһау өсөн стартаптар буйынса белгестәрҙе саҡырыр инек.
Беҙ студенттарҙың ул ваҡытта йәйге эш тураһында ҡарар ҡабул иткәнен белә инек, шуға күрә бер нисә көн эсендә Summer Founders Program тип аталған нәмә уйлап таптыҡ, һәм мин үҙ сайтымда студенттарҙы ғариза бирергә саҡырып иғлан баҫтырҙым. Эсселар яҙыу инвесторҙар әйтмешләй «килешеүҙәр ағымын» (deal flow) алыу юлы булыр тип бер ҡасан да күҙ алдына килтермәгән инем, ләкин ул иң камил сығанаҡ булып сыҡты. [15] Беҙ Summer Founders Program-ға 225 ғариза алдыҡ, һәм уларҙың күбеһенең уҡыуын тамамлаған йәки ошо яҙҙа тамамларға торған кешеләрҙән булыуына ғәжәпләндек. Был SFP тигән нәмә беҙ уйлағандан күпкә етдиерәк күренә башланы инде.
Беҙ 225 төркөмдән яҡынса 20-һен шәхсән әңгәмәгә саҡырҙыҡ, һәм улар араһынан финанслау өсөн 8-ен һайлап алдыҡ. Улар иҫ киткес төркөм ине. Был беренсе төркөмгә reddit, һуңыраҡ Twitch-ҡа нигеҙ һалған Джастин Кан һәм Эмметт Шир, RSS спецификацияһын яҙырға ярҙам иткән һәм бер нисә йылдан һуң асыҡ инеү (open access) өсөн яфа сигеүсегә әйләнәсәк Аарон Шварц, шулай уҡ һуңыраҡ YC-ның икенсе президенты буласаҡ Сэм Альтман ингән ине. Беренсе төркөмдөң шул тиклем яҡшы булыуы бары тик бәхет кенә булған тип уйламайым. Microsoft йәки Goldman Sachs кеүек абруйлы урында йәйге эш урынына Summer Founders Program кеүек сәйер нәмәгә яҙылыу өсөн бик ҡыйыу булырға кәрәк ине.
Стартаптар өсөн килешеү беҙҙең Джулиан менән төҙөгән килешеү (10% өсөн $10k) һәм Роберттың белдереүенсә MIT аспиранттары йәй өсөн алған сумма ($6k) комбинацияһына нигеҙләнгән ине. Беҙ һәр нигеҙләүсегә $6k инвестицияланым, был ғәҙәти ике нигеҙләүселе осраҡта 6% алмашына $12k тәшкил итте. Был ғәҙел булырға тейеш ине, сөнки ул үҙебеҙ алған килешеүгә ҡарағанда ике тапҡыр яҡшыраҡ булды. Бынан тыш, шул беренсе йәйҙә, ул бик эҫе булғанлыҡтан, Джессика нигеҙләүселәргә бушҡа кондиционерҙар килтерҙе. [16]
Бер аҙҙан мин стартаптарҙы финанслауҙы масштаблау юлына тап булғаныбыҙҙы аңланым. Стартаптарҙы төркөмләп финанслау беҙҙең өсөн уңайлыраҡ ине, сөнки был күп стартаптар өсөн эштәрҙе бер юлы башҡара алыуыбыҙҙы аңлата ине, ләкин төркөмдөң бер өлөшө булыу стартаптарҙың үҙҙәре өсөн дә яҡшыраҡ булды. Был нигеҙләүселәр алдында торған иң ҙур проблемаларҙың береһен хәл итте: яңғыҙлыҡты. Хәҙер һеҙҙең коллегаларығыҙ ғына түгел, ә һеҙ осрашҡан проблемаларҙы аңлаған һәм уларҙы нисек хәл итеүҙәрен һөйләй алған коллегаларығыҙ бар ине.
YC үҫкән һайын, беҙ масштабтың башҡа өҫтөнлөктәрен дә күрә башланыҡ. Сығарылыш уҡыусылары бер-береһенә, һәм айырыуса үҙҙәренең урынында булыу нисек икәнен хәтерләгән ағымдағы төркөмгә ярҙам итеүгә бағышланған тығыҙ берләшмәгә әйләнде. Беҙ шулай уҡ стартаптарҙың бер-береһенең клиенттарына әйләнеүен күрҙек. Беҙ элек шаяртып «YC ЭТП-һы» (YC GDP) тип атай торған инек, ләкин YC үҫкән һайын был шаярыу булыуҙан туҡтай барҙы. Хәҙер күп стартаптар үҙҙәренең тәүге клиенттарын тулыһынса тиерлек үҙҙәренең төркөмдәштәре араһынан таба.
Башта мин YC-ны тулы эш көнлө хеҙмәт булыр тип планлаштырмағайным. Мин өс нәмә менән шөғөлләнергә йыйына инем: код яҙыу (hack), эсселар яҙыу һәм YC өҫтөндә эшләү. YC үҫкән һайын, һәм мин уға ҡарата дәртләнгән һайын, ул минең иғтибарымдың өстән бер өлөшөнән күпкә күберәген ала башланы. Ләкин тәүге бер нисә йылда мин әле лә башҡа нәмәләр өҫтөндә эшләй ала инем.
2006 йылдың йәйендә Роберт һәм мин Arc-тың яңы версияһы өҫтөндә эшләй башланыҡ. Был версия ярайһы уҡ тиҙ эшләй ине, сөнки ул Scheme-ға компиляциялана ине. Был яңы Arc-ты һынап ҡарау өсөн мин унда Hacker News-ты яҙҙым. Башта ул стартап нигеҙләүселәре өсөн яңылыҡтар агрегаторы булырға тейеш ине һәм Startup News тип аталды, ләкин бер нисә айҙан һуң мин тик стартаптар тураһында ғына уҡыуҙан ялҡтым. Бынан тыш, беҙ стартап нигеҙләүселәренә түгел, ә буласаҡ стартап нигеҙләүселәренә барып етергә теләй инек. Шуға күрә мин исемде Hacker News тип үҙгәрттем һәм тематиканы кешенең интеллектуаль ҡыҙыҡһыныуын уятҡан теләһә ниндәй нәмәгә яраҡлаштырҙым.
HN, шикһеҙ, YC өсөн файҙалы булды, ләкин ул шул уҡ ваҡытта минең өсөн иң ҙур стресс сығанағы ла ине. Әгәр миңә бары тик нигеҙләүселәрҙе һайлап алырға һәм ярҙам итергә генә кәрәк булһа, тормош шул тиклем еңел булыр ине. Һәм был HN-дың хата булыуын аңлата. Кешенең эшендә иң ҙур стресс сығанағы, һис шикһеҙ, кәм тигәндә эштең үҙәгенә яҡын бер нәмә булырға тейеш. Ә мин иһә марафонда йүгергәндә йүгереү ауырлығынан түгел, ә насар ултырған аяҡ кейеменән һөйәл сыҡҡанға күрә ауыртыныу кисергән кеше кеүек инем. YC ваҡытында ниндәйҙер кисектергеһеҙ проблеманы хәл иткәндә, уның яҡынса 60% ихтималлыҡ менән HN-ға бәйле булыуы, һәм 40% ихтималлыҡ менән ҡалған бөтә нәмәгә бәйле булыуы мөмкин ине. [17]
HN-дан тыш, мин YC-ның бөтә эске программа тәьминәтен Arc телендә яҙҙым. Ләкин мин байтаҡ ваҡытымды Arc эсендә эшләүҙе дауам итһәм дә, яйлап ҡына Arc өҫтөндә эшләүҙе туҡтаттым, өлөшләтә ваҡытым булмағанлыҡтан, өлөшләтә уға бәйле булған ошондай инфраструктура булғанда тел менән булышыу күпкә аҙыраҡ ҡыҙыҡ күренгәнгә күрә. Шулай итеп, хәҙер минең өс проектым икегә ҡалды: эсселар яҙыу һәм YC өҫтөндә эшләү.
YC мин эшләгән башҡа төрлө эштәрҙән айырылып тора ине. Нимә өҫтөндә эшләргә икәнен үҙем хәл итеү урынына, проблемалар үҙҙәре миңә килә ине. Һәр 6 ай һайын стартаптарҙың яңы төркөмө барлыҡҡа килә, һәм уларҙың проблемалары, ниндәй генә булмаһын, беҙҙең проблемаларға әйләнә ине. Был бик ҡыҙыҡлы эш ине, сөнки уларҙың проблемалары бик төрлө булды, ә яҡшы нигеҙләүселәр бик һөҙөмтәле ине. Әгәр стартаптар тураһында мөмкин тиклем ҡыҫҡа ваҡыт эсендә иң күп мәғлүмәт алырға теләһәгеҙ, бынан да яҡшыраҡ юлды таба алмаҫ инегеҙ.
Эштең миңә оҡшамаған өлөштәре лә бар ине. Бергә нигеҙләүселәр араһындағы бәхәстәр, кешеләрҙең беҙгә ҡасан ялғанлағанын асыҡлау, стартаптарға насар мөнәсәбәттә булғандар менән көрәшеү һәм башҡалар. Ләкин мин үҙемә оҡшамаған өлөштәрҙә лә ныҡ тырышып эшләнем. Кевин Хейлдың бер ваҡыт компаниялар тураһында әйткән һүҙҙәре мине борсой ине: «Бер кем дә етәкенән нығыраҡ эшләмәй». Ул быны һүрәтләү һәм ҡағиҙә мәғәнәһендә лә күҙ уңында тотҡайны, һәм тап икенсе өлөшө мине ҡурҡытты. Мин YC-ның яҡшы булыуын теләнем, шуға күрә минең ни тиклем тырышып эшләүем башҡаларҙың ни тиклем тырышып эшләүенең юғары сиген билдәләһә, миңә бик ныҡ эшләргә кәрәк ине.
2010 йылдың бер көнөндә, әңгәмәләр өсөн Калифорнияға килгәндә, Роберт Моррис ғәжәп бер нәмә эшләне: ул һорамаған кәңәшен бирҙе. Мин уның быны элек бер генә тапҡыр эшләгәнен хәтерләйем. Бер көндө Viaweb-та, бәүел ташы ауыртыуынан бөкләнеп төшкәс, ул мине дауаханаға алып барыу яҡшы фекер булыр ине тип тәҡдим итте. Rtm-ға һорамаған кәңәш бирер өсөн тап шул кәрәк булғайны. Шуға күрә мин уның һүҙҙәрен бик аныҡ хәтерләйем. «Беләһеңме, — тине ул, — һин Y Combinator һин эшләгән һуңғы шәп нәмә булмауына инанырға тейешһең».
Ул ваҡытта мин уның нимәне күҙ уңында тотҡанын аңламаным, ләкин яйлап уның миңә китергә кәрәк тип әйткәнен аңланым. Был сәйер кәңәш булып күренде, сөнки YC бик яҡшы эшләй ине. Ләкин Rtm-дың кәңәш биреүенән дә һирәгерәк бер нәмә булһа, ул Rtm-дың яңылышыуы ине. Шулай итеп, был мине уйландырҙы. Минең хәҙерге траекториямда YC мин эшләгән һуңғы нәмә буласағы дөрөҫ ине, сөнки ул минең иғтибарымды бары тик күберәк ала ине. Ул Arc-ты йотып өлгөргәйне һәм эсселарҙы ла йота бара ине. Йә YC минең ғүмерлек эшем ине, йә иһә миңә ахыр сиктә китергә тура киләсәк ине. Һәм ул ундай булмағас, мин китер инем.
2012 йылдың йәйендә әсәйемде инсульт һуҡты, һәм уның сәбәбе йыуан эсәк яман шеше арҡаһында барлыҡҡа килгән ҡан төйөрө (тромб) булып сыҡты. Инсульт уның тигеҙлеген юҡҡа сығарҙы, һәм уны ҡарттар йортона һалдылар, ләкин ул унан сығып үҙ өйөнә ҡайтырға бик теләне, һәм һеңлем менән икәүләп уға быны эшләргә ярҙам итергә ҡарар иттек. Мин уның янына даими рәүештә Орегонға оса торған инем, һәм был осоштар ваҡытында минең уйланырға күп ваҡытым булды. Шуларҙың береһендә мин YC-ны башҡа берәүгә тапшырырға әҙер булыуымды төшөндөм.
Мин Джессиканан президент булырға теләйһеңме тип һораным, ләкин ул теләмәне, шуға күрә беҙ Сэм Альтманды саҡырып ҡарарға булдыҡ. Беҙ Роберт һәм Тревор менән һөйләштек һәм етәкселекте тулыһынса алмаштырырға килештек. Шул ваҡытҡа тиклем YC-ны беҙ дүртәү башлаған баштағы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт (LLC) контролдә тота ине. Ләкин беҙ YC-ның оҙаҡ йәшәүен теләнек, ә бының өсөн уны нигеҙләүселәр контролдә тота алмай ине. Шуға күрә Сэм ризалашһа, беҙ уға YC-ны үҙгәртеп ҡорорға рөхсәт итер инек. Роберт менән мин пенсияға сығыр инек, ә Джессика менән Тревор ябай партнерҙар булып ҡалыр ине.
Сэмдан YC президенты булырға теләйһеңме тип һорағас, башта ул «юҡ» тине. Ул ядро реакторҙары эшләү өсөн стартап башларға теләй ине. Ләкин мин ныҡыштым, һәм 2013 йылдың октябрендә ул, ниһайәт, ризалашты. Беҙ уның эште 2014 йылдың ҡышҡы төркөмөнән башлап үҙ өҫтөнә аласағын билдәләнек. 2013 йылдың ҡалған өлөшөндә мин YC-ны идара итеүҙе күберәк Сэмға ҡалдырҙым, өлөшләтә ул эште өйрәнә алһын өсөн, өлөшләтә мин яман шеше кире ҡайтҡан әсәйемә иғтибар бүлгәнгә күрә.
Ул 2014 йылдың 15 ғинуарында вафат булды. Беҙ бының буласағын белә инек, ләкин булғас барыбер ауыр булды.
Мин был стартаптар төркөмөнә Demo Day-ҙе үтергә ярҙам итеү өсөн мартҡа тиклем YC-та эшләүемде дауам иттем, шунан һуң тулыһынса тиерлек киттем. (Мин әле лә элекке сығарылыш уҡыусылары һәм үҙемде ҡыҙыҡһындырған нәмәләр өҫтөндә эшләгән яңы стартаптар менән аралашам, ләкин был аҙнаһына бер нисә сәғәт кенә ала.)
Артабан нимә эшләргә тейеш инем? Rtm-дың кәңәшендә был турала бер нәмә лә юҡ ине. Мин бөтөнләй башҡа нәмә менән шөғөлләнергә теләнем, шуға күрә рәсем төшөрөргә булдым. Әгәр мин уға ысынында иғтибарымды йүнәлтһәм, ни тиклем яҡшы кимәлгә етә алыуымды күрергә теләнем. Шулай итеп, YC-та эшләүҙе туҡтатҡандың икенсе көнөндә үк мин картина яҙа башланым. Мин оҫталығымды юғалтҡайным һәм формаға кире ҡайтыу өсөн бер аҙ ваҡыт кәрәк булды, ләкин ул кәм тигәндә тулыһынса үҙенә йәлеп итә торған ине. [18]
Мин 2014 йылдың күп өлөшөн рәсем төшөрөп үткәрҙем. Мин элек бер ҡасан да өҙлөкһөҙ эшләй алмағайным, һәм элеккегә ҡарағанда яҡшыраҡ яҙа башланым. Етерлек дәрәжәлә яҡшы түгел, ләкин яҡшыраҡ. Һуңынан, ноябрҙә, тап бер картинаның уртаһында, минең дәртем бөттө. Шул ваҡытҡа тиклем мин эшләп ятҡан картинаның нисек килеп сығырын күрергә һәр ваҡыт ҡыҙыҡһына инем, ләкин ҡапыл быныһын тамамлау ауыр йөк кеүек тойолдо. Шуға күрә мин уның өҫтөндә эшләүҙе туҡтаттым һәм бумалаларымды таҙаланым һәм шунан бирле рәсем төшөргәнем юҡ. Әлегә, кәм тигәндә.
Мин бының ярайһы уҡ ҡыйыуһыҙ яңғырағанын аңлайым. Ләкин иғтибар — нулле суммалы уйын. Әгәр нимә өҫтөндә эшләргә икәнен һайлай алаһығыҙ һәм үҙегеҙ өсөн иң яҡшыһы (йәки кәм тигәндә яҡшыһы) булмаған проектты һайлайһығыҙ икән, ул ундай булған башҡа проекттың юлына ҡаршы төшә. Ә 50 йәштә бушҡа ваҡыт уҙғарыуҙың үҙ хаҡы бар ине.
Мин ҡабаттан эсселар яҙа башланым һәм киләһе бер нисә ай эсендә бер нисә яңыһын яҙҙым. Хатта стартаптар тураһында булмаған икәүҙе лә яҙҙым. Һуңынан 2015 йылдың мартында мин тағы ла Lisp өҫтөндә эшләй башланым.
Lisp-тың үҙенсәлекле яғы шунда: уның үҙәге — интерпретаторын үҙендә яҙыу юлы менән билдәләнгән тел. Ул башта ғәҙәти мәғәнәлә программалау теле булараҡ тәғәйенләнмәгәйне. Ул хисаплауҙың формаль моделе, Тьюринг машинаһына алмаш булырға тейеш ине. Әгәр тел өсөн интерпретаторҙы шул телдең үҙендә яҙырға теләһәгеҙ, һеҙгә алдан билдәләнгән ниндәй минималь операторҙар йыйылмаһы кәрәк? Джон Маккарти уйлап тапҡан, дөрөҫөрәге, асҡан Lisp — тап шул һорауға яуап. [19]
Маккарти уның аспиранты Стив Рассел тәҡдим иткәнгә тиклем был Lisp-ты компьютерҙарҙы программалау өсөн ҡулланып булыуын хатта белмәй ҙә ине. Рассел Маккартиның интерпретаторын IBM 704 машина теленә тәржемә итте, һәм шул мәлдән алып Lisp ғәҙәти мәғәнәлә лә программалау теленә әүерелә башланы. Ләкин уның хисаплау моделе булараҡ килеп сығышы уға башҡа телдәр тиңләшә алмаған көс һәм нәзәкәтлек бирҙе. Тап ошо мине колледжда йәлеп иткәйне, гәйенлә мин ул ваҡытта ни өсөн икәнен аңламаным.
Маккартиның 1960 йылғы Lisp-ы Lisp аңлатмаларын интерпретациялауҙан башҡа бер нимә лә эшләмәй ине. Унда программалау телендә күрергә теләгән бик күп нәмә етмәй ине. Шуға күрә уларҙы өҫтәргә тура килде, һәм улар өҫтәлгәндә, улар Маккартиның тәүге аксиоматик ысулы ярҙамында билдәләнмәне. Ул ваҡытта был мөмкин булмаҫ ине. Маккарти үҙенең интерпретаторын программаларҙың үтәлешен ҡулдан имитациялап һынаны. Ләкин был ошо ысул менән һынап була торған интерпретаторҙарҙың сигенә яҡынлаша ине инде — ысынында, унда Маккарти күрмәй ҡалған хата бар ине. Ҡатмарлыраҡ интерпретаторҙы һынау өсөн, уны тоҡандырып ебәрергә кәрәк булыр ине, ә ул ваҡыттағы компьютерҙар етерлек дәрәжәлә ҡеүәтле түгел ине.
Хәҙер иһә улар шундай. Хәҙер һеҙ тулы программалау телен билдәләгәнгә тиклем Маккартиның аксиоматик ысулын ҡулланыуҙы дауам итә алаһығыҙ. Һәм Маккартиның Lisp-ына индергән һәр үҙгәрешегеҙ асылғанлыҡты һаҡлаусы үҙгәртеү (transformation) булған осорҙа, һеҙ, принципиаль рәүештә, ошо сифатҡа эйә булған тулы телгә өлгәшә алаһығыҙ. Әлбиттә, быны һөйләүенә ҡарағанда эшләүе ауырыраҡ, ләкин был принципиаль рәүештә мөмкин булһа, ниңә ынтылып ҡарамаҫҡа? Шулай итеп, мин был эште башҡарып ҡарарға булдым. Был 2015 йылдың 26 мартынан алып 2019 йылдың 12 октябренә тиклем 4 йыл ваҡытты алды. Минең теүәл билдәләнгән маҡсатым булыуы бәхет ине, юғиһә уның өҫтөндә шул тиклем оҙаҡ эшләү ауыр булыр ине.
Мин Bel тип аталған был яңы Lisp-ты Arc эсендә уның үҙендә яҙҙым. Был ҡаршылыҡлы яңғырарға мөмкин, ләкин был миңә был эште атҡарыу өсөн ниндәй хәйләләргә барырға тура килгәненең бер билдәһе булып тора. Ҡот осҡос күп хактар ярҙамында мин ысынында эшләй алған үҙендә яҙылған интерпретаторға ярайһы уҡ яҡын нәмәне эшләй алдым. Тиҙ түгел, ләкин һынап ҡарау өсөн етерлек кимәлдә тиҙ.
Был ваҡыттың күп өлөшөндә мин үҙемә эсселар яҙыуҙы тыйырға мәжбүр булдым, юғиһә мин уны бер ҡасан да тамамлай алмаҫ инем. 2015 йылдың аҙағында мин 3 айымды эсселар яҙыуға сарыф иттем, һәм Bel өҫтөндә эшләүгә кире ҡайтҡас, кодты саҡ аңланым. Уның насар яҙылғанлығынан бигерәк, проблеманың шул тиклем буталсыҡ булыуы арҡаһында. Үҙендә яҙылған интерпретатор өҫтөндә эшләгәндә, ниндәй кимәлдә нимә булғанын күҙәтеп барыу ауыр, һәм хаталар һеҙ уларға барып еткән мәлгә ғәмәлдә шифрланған булыуы мөмкин.
Шуға күрә мин Bel тамамланғанға тиклем бүтән эссе яҙмаҫҡа һүҙ бирҙем. Ләкин Bel өҫтөндә эшләгән ваҡытта мин уның тураһында бик аҙ кешегә һөйләнем. Шуға күрә йылдар дауамында мин бер нимә лә эшләмәйем кеүек тойолорға тейеш ине, ә ысынында мин бер ҡасан да бер нимә өҫтөндә лә эшләмәгән тиклем ныҡ тырышып эшләй инем. Ҡайһы ваҡыт ниндәйҙер ҡот осҡос хата менән сәғәттәр буйы көрәшкәндән һуң Twitter йәки HN-ды асып ҡараһам, кемдеңдер «Пол Грэм әле лә код яҙамы ул?» тип һорағанын күрә инем.
Bel өҫтөндә эшләү ауыр, ләкин ҡәнәғәтләндерерлек булды. Мин уның өҫтөндә шул тиклем көсөргәнешле эшләнем, хатта теләһә ҡайһы ваҡытта кодтың ҙур ғына өлөшө башымда торҙо һәм мин унда яңыһын яҙа ала инем. 2015 йылда ҡояшлы бер көндә малайҙарҙы диңгеҙ буйына алып барғанымды һәм уларҙың һыу күтәрелеү соҡорҙарында уйнауын күҙәткәндә continuations менән бәйле ниндәйҙер проблеманы нисек сисергә кәрәклеген төшөнгәнемде хәтерләйем. Тормошто дөрөҫ йәшәйем кеүек тойолоу бар ине. Мин быны хәтерләйем, сөнки уның ни тиклем яңы тойғо булыуына бер аҙ аптырағайным. Яҡшы яңылыҡ шул: киләһе бер нисә йылда минең бындай мәлдәрем күберәк булды.
2016 йылдың йәйендә беҙ Англияға күстек. Беҙ балаларыбыҙҙың башҡа илдә йәшәүҙең нисек икәнен күреүен теләнек, һәм мин тыумыштан Британия гражданы булғанлыҡтан, был асыҡ һайлау булып күренде. Беҙ бер йылға ғына ҡалырға йыйынғайныҡ, ләкин ул беҙгә шул тиклем оҡшаны, беҙ әле лә шунда йәшәйбеҙ. Шулай итеп, Bel-дың күп өлөшө Англияла яҙылды.
2019 йылдың көҙөндә Bel, ниһайәт, тамамланды. Маккартиның тәүге Lisp-ы кеүек үк, ул реализация түгел, ә спецификация булып тора, ләкин Маккартиның Lisp-ы кеүек үк, ул код рәүешендә белдерелгән спецификация.
Хәҙер, эсселар яҙа алғас, мин йыйылып киткән темалар буйынса байтаҡ яҙҙым. Мин 2020 йыл буйы эсселар яҙыуҙы дауам иттем, ләкин шул уҡ ваҡытта эшләй алырлыҡ башҡа нәмәләр тураһында ла уйлана башланым. Нимә менән шөғөлләнергә икәнен нисек һайларға тейеш инем? Ә үткәндә мин нимә өҫтөндә эшләргә икәнен нисек һайлағайным һуң? Мин был һорауға яуап бирер өсөн үҙем өсөн эссе яҙҙым, һәм яуаптың ни тиклем оҙон һәм буталсыҡ булып сығыуына ғәжәпләндем. Әгәр быны үҙ башынан үткәргән мине үҙемде ғәжәпләндерһә, бәлки, был башҡа кешеләр өсөн дә ҡыҙыҡлы булыр һәм шундай уҡ буталсыҡ тормош кисергән кешеләргә рух бирер тип уйланым. Шуға күрә мин башҡалар уҡыһын өсөн ентеклерәк версияһын яҙҙым, һәм был — уның һуңғы һөйләме.
Иҫкәрмәләр
[1] Минең тәжрибәм компьютерҙар эволюцияһындағы бер баҫҡысты урап үтте: интерактив операцион системалы ваҡыт бүлеү (time-sharing) машиналары. Мин туранан-тура пакетлы эшкәртеүҙән (batch processing) микрокомпьютерҙарға күстем, һәм был микрокомпьютерҙарҙы тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ итеп күрһәтте.
[2] Абстракт төшөнсәләр өсөн итальян һүҙҙәрен уларҙың инглиз тамырҙаштарынан тиерлек һәр ваҡыт алдан белергә була (ҡайһы бер осраҡта polluzione кеүек тоҙаҡтарҙан тыш). Тик көндәлек һүҙҙәр генә айырыла. Шуға күрә, әгәр һеҙ бер нисә ябай ҡылым менән күп кенә абстракт төшөнсәләрҙе бергә бәйләһәгеҙ, аҙ ғына итальян теле менән дә күп нәмәгә өлгәшергә була.
[3] Мин Пьяцца Сан-Феличе 4 адресы буйынса йәшәнем, шуға күрә минең Академияға барыу юлым иҫке Флоренцияның тура уртаһынан үтте: Питти янынан, күпер аша, Орсанмикеле янынан, Дуомо менән Баптистерий араһынан, ә һуңынан Риказоли урамы буйлап Пьяцца Сан-Маркоға тиклем. Мин Флоренцияны урам кимәлендә бөтә мөмкин булған шарттарҙа күрҙем: буш, ҡараңғы ҡышҡы кистәрҙән алып урамдар туристар менән тулған эҫе йәйге көндәргә тиклем.
[4] Әгәр теләһәгеҙ һәм улар риза булһа, әлбиттә, кешеләрҙе натюрморттар кеүек яҙырға була. Бындай портрет натюрморт һынлы сәнғәтенең түбәһе булып тора, моғайын, гәйенлә оҙаҡ ултырыу сүрәтләнеүселәрҙең йөҙөндә ауыртыныулы ҡиәфәт ҡалдырырға ынтыла.
[5] Interleaf аҡыллы кешеләре булған һәм тәьҫирле технологиялар төҙөгән, әммә шулай ҙа Мур законы тарафынан тар-мар ителгән күп компанияларҙың береһе ине. 1990-сы йылдарҙа киң ҡулланылыштағы (йәғни Intel) процессорҙар ҡеүәтенең экспоненциаль үҫеше юғары кимәлдәге махсус аппаратура һәм программа тәьминәте компанияларын бульдозер кеүек ҡырып үтте.
[6] RISD-ла үҙенсәлекле стиль эҙләүселәр махсус рәүештә ялланма (һатылыусан) түгел ине. Сәнғәт донъяһында аҡса менән шәплек (coolness) тығыҙ бәйләнгән. Ҡиммәтле булған һәр нәмә шәп тип күрелә башлай, ә шәп тип күрелгән һәр нәмә тиҙҙән шул уҡ дәрәжәлә ҡиммәтлегә әйләнәсәк.
[7] Техник яҡтан был фатирҙың ҡуртым хаҡы ҡәтғи контроль аҫтында түгел, ә тотороҡландырылған (rent-stabilized) ине, ләкин был бары тик Нью-Йорк халҡы ғына белгән йәки ҡыҙыҡһынған нескәлек. Төп фекер шул: ул бик арзан, баҙар хаҡының яртыһынан да кәмерәк ине.
[8] Күпселек программа тәьминәтен ул әҙер булыу менән үк эшләтеп ебәрергә була. Ләкин программа тәьминәте онлайн-кибет төҙөүсе булһа һәм һеҙ кибеттәрҙең хостингын тәьмин итһәгеҙ, әгәр һеҙҙең әлегә ҡулланыусыларығыҙ юҡ икән, был факт бик ныҡ күренеп торасаҡ. Шуға күрә асыҡтан-асыҡ эшләтеп ебәрер алдынан беҙ тәүге ҡулланыусылар төркөмөн йәлеп итеү һәм уларҙың кибеттәренең яҡшы күренеүенә инаныу мәғәнәһендә ябыҡ рәүештә эшләтеп ебәрергә мәжбүр булдыҡ.
[9] Viaweb-та ҡулланыусылар үҙҙәренең сәхифә стилдәрен билдәләй алһын өсөн код мөхәрриребеҙ бар ине. Улар үҙҙәре белмәһә лә, төптә Lisp аңлатмаларын мөхәррирләй ине. Ләкин был ҡушымта мөхәррире түгел ине, сөнки код һатып алыусылар кергән ваҡытта түгел, ә сауҙагәрҙәрҙең сайттары эшләнгән ваҡытта башҡарыла ине.
[10] Был хәҙер яҡшы таныш булған тәжрибәнең беренсе осрағы ине, һәм артабанғы ваҡиғалар ҙа шулай уҡ булды: мин аңлатмаларҙы уҡып сыҡтым һәм уларҙың асыулы кешеләр менән тулы булыуын күрҙем. Нисек инде мин Lisp башҡа телдәрҙән яҡшыраҡ тип әйтә алам? Уларҙың барыһы ла Тьюринг буйынса тулы түгелме ни? Мин яҙған эсселарға яуаптарҙы күргән кешеләр ҡайһы ваҡыт мине йәлләүҙәрен әйтә, ләкин мин иң башынан уҡ гел шулай булды тип яуаплағанда арттырмайым. Был эш менән бергә килә. Эссе уҡыусыларға улар әлегә белмәгән нәмәләрҙе һөйләргә тейеш, ә ҡайһы бер кешеләр үҙҙәренә бындай нәмәләрҙе өйрәткәнде яратмай.
[11] Кешеләр 90-сы йылдарҙа интернетҡа күп нәмә ҡуя ине, әлбиттә, ләкин селтәргә ниҙер ҡуйыу селтәрҙә баҫтырып сығарыу менән бер үк түгел. Селтәрҙә баҫтырып сығарыу — онлайн версияға төп (йәки кәм тигәндә төп версияларҙың береһе) тип ҡарауығыҙҙы аңлата.
[12] Бында дөйөм бер һабаҡ бар, беҙҙең Y Combinator менән тәжрибәбеҙ ҙә быға өйрәтә: йолалар уларҙы тыуҙырған сикләүҙәр юҡҡа сыҡҡандан һуң да оҙаҡ ваҡыт һеҙҙе сикләүен дауам итә. Ғәҙәти венчур тәжрибәһе ҡасандыр, эссе баҫтырыу йолалары кеүек үк, реаль сикләүҙәргә нигеҙләнгән ине. Стартаптар башлау ҡасандыр күпкә ҡыйбатыраҡ һәм шуға күрә һирәгерәк ине. Хәҙер улар арзан һәм киң таралған була ала, ләкин венчур инвесторҙарының ғәҙәттәре әле лә иҫке донъяны сағылдыра ине, тап эссе яҙыу йолаларының матбуғат осоро сикләүҙәрен сағылдырыуын дауам иткәне кеүек.
Был үҙ сиратында үҙаллы фекерле (йәғни йолалар йоғонтоһона аҙыраҡ бирелгән) кешеләрҙең шәп үҙгәрештәргә дусар булған өлкәләрҙә (йолаларҙың иҫкереү ихтималлығы юғары булған урындарҙа) өҫтөнлөккә эйә буласағын аңлата.
Ләкин бында бер ҡыҙыҡлы мәл бар: ҡайһы өлкәләрҙең тиҙ үҙгәрештәргә дусар буласағын һәр ваҡыт алдан әйтеп булмай. Программа тәьминәте һәм венчур капиталының шулай буласағы аңлашыла, ләкин эссе яҙыуҙың шундай булырын кем уйлаған?
[13] Y Combinator баштағы исеме түгел ине. Тәүҙә беҙ Cambridge Seed тип атала инек. Ләкин беҙ кемдер Кремний үҙәнендә беҙҙе ҡабатлар тигән шик менән төбәк атамаһын теләмәнек, шуға үҙебеҙҙе лямбда иҫәпләмәһендәге иң шәп алымдарҙың береһе — Y комбинаторы хөрмәтенә үҙгәртеп атаныҡ.
Мин ҡыҙғылт һары төҫтө өлөшләтә уның иң йылы төҫ булыуы, өлөшләтә бер ниндәй ҙә VC-ның уны ҡулланмауы арҡаһында һайланым. 2005 йылда барлыҡ VC-лар ҡара ҡуйы ҡыҙыл, ҡара-күк һәм урман йәшеле кеүек етди төҫтәрҙе ҡуллана ине, сөнки улар ойоштороусыларға түгел, LP-ларға оҡшарға тырыша ине. YC эмблемаһының үҙе лә эске шаяртыу: Viaweb эмблемаһы ҡыҙыл түңәрәктәге аҡ V булғайны, шуға мин YC эмблемаһын ҡыҙғылт һары квадраттағы аҡ Y итеп яһаным.
[14] YC 2009 йылдан башлап бер нисә йыл дауамында фонд булып торҙо, сөнки ул шул тиклем ҙурайҙы, мин уны үҙем генә финанслай алмай башланым. Ләкин Heroku һатылғандан һуң, үҙ-үҙебеҙҙе финанслауға кире ҡайтыу өсөн аҡсабыҙ етерлек булды.
[15] Мин «deal flow» терминын бер ҡасан да яратманым, сөнки ул теләһә ҡайһы ваҡытта яңы стартаптар һаны билдәләнгән, даими тип фаразлай. Был ялған ғына түгел, ә бындай стартаптар барлыҡҡа килмәҫ ине, тип уларҙың асылыуына сәбәпсе булып, ошоно кире ҡағыу — YC-ның төп маҡсаты.
[16] Уның әйтеүенсә, уларҙың барыһы ла төрлө формала һәм ҙурлыҡта булған, сөнки кондиционерҙарға ҙур ихтыяж тыуған һәм ул ҡулына эләккәнде алырға мәжбүр булған, ләкин уларҙың барыһы ла хәҙер үҙе күтәрә алғандан ауырыраҡ булған.
[17] HN менән тағы бер проблема — һеҙ бер үк ваҡытта эсселар яҙып, форум да алып барғанда барлыҡҡа килә торған ғәжәйеп ситке осраҡ ине. Форум алып барғанда, һеҙ һәр һөйләшеүҙе булмаһа ла, кәм тигәндә үҙегеҙ ҡатнашҡан һәр һөйләшеүҙе күрәһегеҙ тип фаразлана. Ә эссе яҙғанда, кешеләр форумдарҙа улар тураһында сиктән тыш хыялый ялған аңлатмалар баҫтыра. Айрым алғанда, был ике күренеш күңелһеҙ, ләкин түҙерлек, әммә бергә ҡушылғанда — һәләкәтле. Һеҙгә ысынында был ялған аңлатмаларға яуап бирергә тура килә, сөнки һеҙҙең һөйләшеүҙә булыуығыҙ хаҡындағы фараз буйынса, етерлек кимәлдә өҫкә тауыш йыйған теләһә ниндәй ялған аңлатмаға яуап бирмәү уның дөрөҫлөгөн өндәшмәй генә таныу кеүек ҡабул ителә. Ләкин был үҙ сиратында тағы ла күберәген дәртләндерә; һеҙҙең менән даулашырға теләгән һәр кем быны уңайлы форсат тип тоя.
[18] YC-нан китеүҙең иң насар яғы — Джессика менән бергә эшләмәү ине. Беҙ бер-беребеҙҙе белгән бөтә ваҡыт буйына тиерлек YC өҫтөндә эшләнек, һәм уны шәхси тормошобоҙҙан айырырға тырышманыҡ та, теләмәнек тә, шуға күрә китеү тәрәнгә тамыр йәйгән ағасты һурып алыуға оҡшаш ине.
[19] Уйлап табыу һәм асыш яһау төшөнсәһен анығыраҡ аңлауҙың бер ысулы — йыһан яттары тураһында фекер алышыу. Теләһә ниндәй етерлек кимәлдә үҫешкән сит планета цивилизацияһы, мәҫәлән, Пифагор теоремаһын һис шикһеҙ белер ине. Мин, шулай уҡ аҙыраҡ ышаныс менән булһа ла, уларҙың Маккартиҙың 1960 йылғы мәҡәләһендәге Lisp тураһында ла белерҙәр ине тип ышанам.
Ләкин шулай булһа, был телдең уларға билдәле булыуы ихтимал сиге тип уйларға бер ниндәй ҙә сәбәп юҡ. Сит планеталарға ла һандар, хаталар һәм индерү/сығарыу (I/O) кәрәктер инде. Шуға күрә Маккартиҙың Lisp-ынан башланған, асыш сифаты һаҡланған кәм тигәндә бер юл бар кеүек күренә.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джон Коллисонға, Патрик Коллисонға, Дэниел Гаклға, Ральф Хейзеллға, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа һәм Хардж Таггарға рәхмәт.