Колледжге дейін, мектептен тыс уақытта шұғылданған екі негізгі ісім жазу мен бағдарламалау болды. Мен эссе жазған жоқпын. Сол кездегі бастаушы жазушылар не жазуы керек болса, соны жаздым (бәлкім, әлі де солай шығар): қысқа әңгімелер. Әңгімелерім өте нашар еді. Оларда оқиға желісі дерлік болмады, тек күшті сезімдерге берілген кейіпкерлер ғана болды, ал мен мұны оларды терең ете түседі деп ойладым.
Мен алғаш рет бағдарлама жазып көрген машина — мектеп округі сол кезде "деректерді өңдеу" деп аталатын мақсатта қолданған IBM 1401 болды. Бұл 9-сыныпта, яғни мен 13 немесе 14 жаста кезімде еді. Мектеп округінің 1401 машинасы біздің орта мектептің жертөлесінде болып шықты және досым Rich Draves екеуміз оны пайдалануға рұқсат алдық. Ол жер Bond фильмдеріндегі зұлымның шағын апанына ұқсайтын: ашық люминесцентті шамдар астындағы көтеріңкі еденде бөгде ғаламшарлық сияқты көрінетін машиналар процессор, дискілік жетектер, принтер, карта оқығыш тұрды.
Біз қолданған тіл Fortran-ның ертедегі нұсқасы болды. Бағдарламаларды перфокарталарға басып, оларды карта оқығышқа жинап салып, бағдарламаны жадқа жүктеп, іске қосу үшін түймені басу керек еді. Нәтижесінде, әдетте, керемет қатты шулайтын принтерден бірдеңе басылып шығатын.
1401 маған түсініксіз болды. Онымен не істеу керектігін түсіне алмадым. Ал өткенге қарасам, онымен көп нәрсе істей де алмас едім. Бағдарламаларға мәлімет енгізудің жалғыз жолы перфокарталарда сақталған деректер болды, ал менде перфокарталарда сақталған ешқандай дерек жоқ еді. Басқа жалғыз нұсқа — ешқандай енгізуді қажет етпейтін нәрселерді жасау, мысалы, пи санының жуық мәндерін есептеу болды, бірақ менде мұндай қызықты нәрсе жасауға жетерлік математикалық білім болмады. Сондықтан жазған бірде-бір бағдарламамды естей алмағаныма таңғалмаймын, өйткені олар айтарлықтай ештеңе істемеген шығар. Ең анық есімде қалғаны — бағдарламаларымның бірі тоқтамай қалғанда, бағдарламалардың мүлде аяқталмауы да мүмкін екенін білген сәтім. Уақытты бөлу жүйесі жоқ машинада бұл техникалық қана емес, сонымен қатар әлеуметтік қателік те еді, оны деректер орталығы менеджерінің жүз әлпетінен анық түсінуге болатын еді.
Микрокомпьютерлердің шығуымен бәрі өзгерді. Енді алдыңызда, үстел үстінде жай ғана перфокарталар бумасын өңдеп барып тоқтап қалатын емес, жұмыс істеп тұрған кезде пернелерді басуыңызға лезде жауап бере алатын компьютер бола алатын болды. [1]
Достарымның ішінде микрокомпьютерді бірінші болып алғаны оны өзі құрастырып шықты. Ол Heathkit ұсынған жинақ ретінде сатылған еді. Оның алдында отырып, бағдарламаларды тікелей компьютерге теріп жатқанын көріп, қаншалықты таңғалып, қызыққаным әлі күнге дейін көз алдымда.
Ол кезде компьютерлер қымбат болатын және әкемді біреуін сатып алуға көндіру үшін бірнеше жыл бойы мазасын алуға тура келді, сөйтіп шамамен 1980 жылы TRS-80 алдық. Сол кездегі алтын стандарт Apple II болатын, бірақ TRS-80 де жаман емес еді. Дәл осы кезде мен шындап бағдарламалауға кірістім. Мен қарапайым ойындарды, зымыран модельдерімнің қаншалықты жоғары ұшатынын болжайтын бағдарламаны және әкем кем дегенде бір кітап жазу үшін пайдаланған мәтіндік процессорды жаздым. Оның жадында небары 2 бетке жуық мәтінге ғана орын болатын, сондықтан ол бірден 2 беттен жазып, содан кейін басып шығаратын, бірақ бұл жазу машинкасынан әлдеқайда жақсы еді.
Бағдарламалау маған ұнағанымен, оны колледжде оқуды жоспарламадым. Колледжде мен әлдеқайда мықты көрінген философияны оқымақшы болдым. Менің мектеп кезіндегі аңғал түсінігімше, бұл түпкілікті ақиқаттарды зерттейтін ілімдей көрінді, онымен салыстырғанда басқа салаларда оқытылатын нәрселер жай ғана белгілі бір пәндік білім сияқты еді. Колледжге барғанда байқағаным — басқа салалар идеялар кеңістігін соншалықты көп қамтып алғандықтан, әлгі болжамды түпкілікті ақиқаттарға орын аз қалған екен. Философияға қалған жалғыз нәрсе — басқа салалардағы адамдар елеусіз қалдыруға болады деп санаған шекті жағдайлар ғана сияқты көрінді.
18 жасымда мен мұны сөзбен жеткізе алмас едім. Ол кезде білгенімнің барлығы — мен философия курстарын таңдай бердім, ал олар жалықтыра берді. Сондықтан мен жасанды интеллектке (ЖИ) ауысуды жөн көрдім.
1980-жылдардың ортасында ЖИ туралы әңгіме көп болатын, бірақ әсіресе екі нәрсе мені онымен айналысуға құштар етті: Хайнлайнның Майк есімді ақылды компьютері бар The Moon is a Harsh Mistress романы және Терри Виноградтың SHRDLU-ды қолданып жатқанын көрсеткен PBS деректі фильмі. Мен The Moon is a Harsh Mistress кітабын қайта оқып көрмедім, сондықтан оның бүгінде қалай қабылданатынын білмеймін, бірақ оқыған кезімде мен оның әлеміне толықтай еніп кеткен едім. Бізде Майк сияқты жүйенің пайда болуы тек уақыт мәселесі ғана болып көрінді, ал Виноградтың SHRDLU-ды қалай қолданғанын көргенде, ол уақыт ары кетсе бірнеше жыл ғана қалғандай көрінді. Бар болғаны SHRDLU-ға көбірек сөз үйрету керек сияқты еді.
Ол кезде Корнеллде ЖИ бойынша сабақтар мүлде болмады, тіпті магистратурада да жоқ еді, сондықтан мен өз бетімше үйренуге тырыстым. Бұл Lisp үйрену дегенді білдірді, өйткені сол күндері Lisp ЖИ тілі болып саналатын. Сол кезде кеңінен қолданылатын бағдарламалау тілдері өте қарабайыр еді, ал бағдарламашылардың идеялары да соған сәйкес болды. Корнеллдегі әдепкі тіл PL/I деп аталатын Pascal тәрізді тіл еді, басқа жерлерде де жағдай осыған ұқсас болатын. Lisp үйрену менің бағдарлама туралы түсінігімді соншалықты жылдам кеңейтті, оның жаңа шекаралары қайда екенін сезіне бастауыма дейін бірнеше жыл өтті. Бұл нағыз керегі еді; мен колледжден дәл осыны күткен едім. Бұл күтілгендей аудиторияда өткен жоқ, бірақ бәрібір жақсы еді. Келесі екі жылда менің жұмысым өрге басты. Немен айналысатынымды білдім.
Бакалавриаттық дипломдық жұмысым үшін мен SHRDLU-ды кері инжинирингтен өткіздім. Құдайым-ау, бұл бағдарламамен жұмыс істеу маған қаншалықты ұнады десеңізші. Бұл сүйкімді код еді, бірақ оны одан да қызықты еткен нәрсе — қазір елестету қиын болса да, 1985 жылы сирек болмаған менің сенімім, яғни ол қазірдің өзінде интеллекттің алғашқы баспалдақтарына көтеріліп келе жатыр деген ой болды.
Мен Корнеллде мамандық таңдауды міндеттемейтін бағдарламаға қабылданған едім. Өзіңізге ұнаған кез келген сабақты оқып, дипломыңызға қалаған мамандықты жаздыра алатынсыз. Мен, әрине, "Жасанды интеллект" деп таңдадым. Нақты физикалық дипломды алған кезде, тырнақшалардың да қосылып жазылғанын көріп көңілім түсіп қалды, бұл оларды мысқыл тырнақша сияқты етіп көрсетті. Ол кезде бұл менің намысыма тиді, бірақ енді қарасам, бұл өте дәл әзіл сияқты көрінеді, оның себептерін мен көп ұзамай білдім.
Мен 3 аспирантураға (grad school) өтініш бердім: сол кезде ЖИ саласында әйгілі болған MIT және Йель, сондай-ақ Rich Draves сонда оқығандықтан барып көрген және мен SHRDLU клонымда пайдаланған талдаушы түрін ойлап тапқан Билл Вудс жұмыс істейтін Гарвард. Тек Гарвард қана мені қабылдады, сөйтіп сонда бардым.
Бұл қашан болғаны немесе нақты бір сәт болды ма, жоқ па, есімде жоқ, бірақ аспирантураның бірінші жылында мен сол кезде жүргізілген ЖИ-дің көзбояушылық екенін түсіндім. Менің айтып отырғаным — "ит орындықта отыр" деген сөз айтылғанда, оны қандай да бір формалды көрініске айналдырып, өзі білетін нәрселер тізіміне қосатын бағдарламалар түріндегі ЖИ.
Бұл бағдарламалардың шын мәнінде көрсеткені — табиғи тілдің формалды тіл болып табылатын белгілі бір ішкі жиыны бар екені ғана болды. Бірақ өте шектеулі ішкі жиын. Олардың қолдарынан келетін нәрсе мен табиғи тілді шынайы түсіну арасында өтпес шыңырау бар екені анық еді. Іс жүзінде бұл жай ғана SHRDLU-ға көбірек сөз үйрету мәселесі емес еді. Ұғымдарды білдіретін айқын деректер құрылымына негізделген ЖИ-дің бұл тұтас бағыты жұмыс істемейтін еді. Бұл жүйенің дәрменсіздігі, әдеттегідей, оған қолдануға болатын түрлі "жамаулар" туралы мақалалар жазуға көптеген мүмкіндіктер туғызды, бірақ ол бізді Майкқа ешқашан жеткізбейтін еді.
Сондықтан мен қираған жоспарларымның үйіндісінен нені құтқарып қалуға болатынын қарастырдым, сөйтсем Lisp бар екен. Мен Lisp-тің тек ЖИ-мен байланысы үшін ғана емес (сол кезде адамдар оған негізінен осы үшін мән берсе де), өз алдына қызықты екенін тәжірибемнен білетінмін. Сондықтан мен Lisp-ке көңіл бөлуді жөн көрдім. Шындығында, мен Lisp хакерлігі туралы кітап жазуға бел будым. Сол кітапты жаза бастағанда Lisp хакерлігі туралы қаншалықты аз білгенімді ойласам, қорқынышты. Бірақ бір нәрсені үйренуге ол туралы кітап жазудан артық ештеңе жоқ. On Lisp кітабы 1993 жылға дейін жарық көрмеді, бірақ мен оның көп бөлігін аспирантурада жаздым.
Компьютерлік ғылым — теория және жүйелер деп аталатын екі жартының оңай емес одағы. Теориямен айналысатындар дәлелдейді, ал жүйемен айналысатындар жасайды. Мен бірдеңе жасағым келді. Мен теорияны қатты құрметтедім — тіпті екі жартының ішіндегі ең таңданарлығы сол шығар деген күмәнім де болды — бірақ бірдеңе жасау әлдеқайда қызықты көрінді.
Алайда жүйелік жұмыстың мәселесі — оның ұзаққа бармайтындығында еді. Бүгін жазған кез келген бағдарламаңыз, қаншалықты жақсы болса да, ары кетсе бір-екі онжылдықта ескіріп қалатын. Адамдар сіздің бағдарламалық жасақтамаңызды сілтемелерде атап өтуі мүмкін, бірақ оны ешкім іс жүзінде қолданбайтын болады. Және шынында да, бұл өте әлсіз жұмыс болып көрінер еді. Тек осы саланың тарихын түсінетін адамдар ғана өз уақытында оның жақсы болғанын бағалай алар еді.
Бір кездері компьютерлік зертханада артық қалған Xerox Dandelion машиналары жатты. Ойнап көру үшін қалаған кез келген адам олардың біреуін ала алатын. Бір сәт қызығып кеттім, бірақ олар қазіргі стандарттар бойынша өте баяу еді; оның не керегі бар? Басқа ешкімге де керек болмады, сөйтіп олар жойылды. Жүйелік жұмыстың тағдыры осындай еді.
Мен тек бірдеңе жасап қана қоймай, ұзақ уақыт сақталатын нәрсе жасағым келді.
Осындай көңіл толмаушылық күйде 1988 жылы CMU-да аспирантурада оқып жүрген Rich Draves-ке қонаққа бардым. Бір күні бала кезімде көп уақыт өткізген Карнеги институтына бардым. Ондағы бір суретке қарап отырып, біреуге қарапайым көрінуі мүмкін, бірақ мен үшін үлкен тосынсый болған бір нәрсені түсіндім. Міне, тура қабырғада мәңгілікке қалатын бірдеңе жасауға болатын нәрсе тұрды. Картиналар ескірмейтін. Олардың ең жақсыларының кейбірінің жасалғанына жүздеген жыл болған еді.
Оның үстіне бұл күнкөріс көзі бола алатын нәрсе еді. Әрине, бағдарлама жазу сияқты оңай емес, бірақ егер сіз шынымен еңбекқор болсаңыз және өте үнемді өмір сүрсеңіз, өмір сүруге жетерлік ақша табу мүмкін деп ойладым. Суретші ретінде сіз шынайы тәуелсіз бола аласыз. Бастығыңыз болмайды, тіпті зерттеу үшін қаржыландыру іздеудің де қажеті жоқ.
Маған картиналарға қарау әрқашан ұнайтын. Мен оларды сала алар ма едім? Еш түсінігім болған жоқ. Бұған дейін мұны мүмкін деп те ойламаған едім. Адамдар өнер туындыларын жасайтынын — олардың өздігінен пайда болмайтынын — ақылмен білетінмін, бірақ оны жасаған адамдар басқа бір биологиялық түр сияқты еді. Олар не баяғыда өмір сүрген, не Life журналының шолуларында оғаш істермен айналысатын жұмбақ кемеңгерлер болатын. Өнер жасай білу, сол етістікті сол зат есімнің алдына қоя білу идеясының өзі ғажайып сияқты көрінді.
Сол күзі мен Гарвардта өнер курстарына қатыса бастадым. Аспиранттар кез келген бөлімде сабақ ала алатын, ал менің ғылыми жетекшім Том Читам өте жайлы адам еді. Егер ол менің алып жатқан оғаш сабақтарым туралы білсе де, ешқашан ештеңе демеді.
Сонымен, мен қазір компьютерлік ғылымдар бойынша докторантурада оқимын, бірақ суретші болуды жоспарлап жүрмін, сонымен бірге Lisp хакерлігіне шын ғашықпын және On Lisp кітабымен қызу айналысудамын. Басқаша айтқанда, көптеген аспиранттар сияқты, диссертациямнан тыс бірнеше жобамен құлшына жұмыс істеп жүрдім.
Мен бұл жағдайдан шығудың жолын көрмедім. Аспирантураны тастап кеткім келмеді, бірақ басқа қалай шығуға болады? Досым Роберт Моррис 1988 жылғы интернет-құртын жазғаны үшін Корнеллден қуылып кеткенде, оның аспирантурадан құтылудың осындай таңғажайып жолын тапқанына қызыққаным есімде.
Кейін, 1990 жылдың сәуірінде қабырғада бір саңылау пайда болды. Мен профессор Читамды кездестіріп қалдым және ол менен сол маусымда бітіруге жұмысым жеткілікті ме деп сұрады. Менде диссертацияның бірде-бір сөзі жазылмаған еді, бірақ өмірімдегі ең жылдам ойланған сәтте мен белгіленген мерзімге дейін қалған 5 аптадай уақыттың ішінде On Lisp-тің мүмкін болған бөліктерін қайта пайдалана отырып, біреуін жазып көруге бел будым да, кідірместен: "Иә, солай ойлаймын. Бірнеше күнде сізге оқуға бірдеңе әкеліп беремін", — деп жауап бердім.
Тақырып ретінде мен жалғастырулардың (continuations) қолданылуын таңдадым. Өткенге көз жіберсем, мен макростар мен кіріктірілген тілдер туралы жазуым керек еді. Онда әлі толық зерттелмеген тұтас бір әлем жатыр. Бірақ менің бар қалағаным — аспирантурадан шығу еді және менің тез жазылған диссертациям әрең дегенде жеткілікті болды.
Осы арада мен өнер мектептеріне өтініш беріп жүрдім. Мен екеуіне тапсырдым: АҚШ-тағы RISD және Флоренциядағы Accademia di Belli Arti (бұл ең көне өнер мектебі болғандықтан, жақсы болар деп ойладым). RISD мені қабылдады, ал Академиядан ешқандай жауап келмеді, сөйтіп мен Провиденске жол тарттым.
Мен RISD-де BFA (бейнелеу өнері бакалавры) бағдарламасына тапсырған едім, бұл іс жүзінде қайтадан колледжге баруым керек дегенді білдірді. Бұл естілуіндей оғаш емес еді, өйткені мен небары 25 жаста болатынмын, ал өнер мектептерінде әртүрлі жастағы адамдар толып жүретін. RISD мені екінші курсқа ауысқан студент ретінде қабылдап, сол жазда базалық курстан (foundation) өтуім керек екенін айтты. Базалық курс — сурет салу, түстану және дизайн сияқты іргелі пәндер бойынша әрбір адам өтуі тиіс сабақтар дегенді білдіреді.
Жаздың соңына қарай маған үлкен тосынсый келді: олар хатты Массачусетстегі Кембридждің орнына Англиядағы Кембриджге жібергендіктен кешігіп қалған, сол күзде Флоренцияда түсу емтиханын тапсыруға шақырған Академияның хаты келді. Оған бірнеше апта ғана уақыт қалған еді. Менің мейірімді пәтер ием заттарымды шатырында қалдыруға рұқсат берді. Менде аспирантурада жүргенде жасаған кеңес беру жұмыстарынан жинаған біраз ақшам бар еді; егер үнемдеп өмір сүрсем, бір жылға жететіндей еді. Енді маған тек итальян тілін үйрену ғана қалды.
Бұл түсу емтиханын тек stranieri (шетелдіктер) ғана тапсыруы керек еді. Өткенге қарасам, бұл оларды шеттетудің бір жолы болуы да мүмкін еді, өйткені Флоренцияда өнер оқу идеясына қызыққан stranieri соншалықты көп болғандықтан, әйтпесе олар итальяндық студенттерден асып түсер еді. Сол жаздағы RISD базалық курсының арқасында сурет салу мен кескіндемеден жағдайым жақсы еді, бірақ жазбаша емтиханнан қалай өткенімді әлі күнге дейін түсінбеймін. Есімде қалғаны — эссе сұрағына Сезанн туралы жазып жауап бердім және шектеулі сөздік қорымның орнын толтыру үшін зияткерлік деңгейді барынша жоғары көтердім. [2]
Жасым небары 25-те, бірақ қазірдің өзінде осындай айқын заңдылықтар бар. Міне, мен тағы да беделді саланы үйрену үмітімен қандай да бір абыройлы оқу орнына баруға жиналдым және тағы да көңілім қалайын деп тұрды. Академияның кескіндеме бөлімінің студенттері мен оқытушылары сіз елестете алатын ең жақсы адамдар еді, бірақ олар бұрыннан студенттер оқытушылардан ештеңе үйретуді талап етпейтін, ал оның орнына оқытушылар студенттерден ештеңе үйренуді талап етпейтін келісімге келген еді. Сонымен бірге, барлық қатысушылар сырт көзге 19 ғасырдағы шеберхананың (atelier) қағидаларын ұстанатын. Бізде шынымен де 19 ғасырдағы шеберхана картиналарында көретіндей, отынмен жағылатын кішкентай пештердің бірі және оған күйіп қалмайтындай мүмкіндігінше жақын отырған жалаңаш натурщик болды. Тек оның суретін менен басқа дерлік ешкім салған жоқ. Қалған студенттер уақыттарын әңгімелесумен немесе анда-санда американдық өнер журналдарында көрген нәрселерін қайталауға тырысумен өткізді.
Біздің натурщигіміз менің үйімнің дәл қарсысында тұратын болып шықты. Ол күнкөрісін натурщик болу мен жергілікті антиквариат сатушысына жалған туындылар жасауды үйлестіру арқылы табатын. Ол кітаптан беймәлім ескі картинаның көшірмесін салатын, ал ол көшірмені алып, ескі болып көрінуі үшін оны әбден бүлдіретін. [3]
Академияда студент болып жүргенде, түнде жатын бөлмемде натюрморттар сала бастадым. Бұл картиналар өте кішкентай болды, өйткені бөлме де тар еді, әрі мен оларды сол кезде қалтам көтеретін кенептің қалдық қиындыларына салдым. Натюрморт салу адамдарды салудан ерекшеленеді, өйткені нысан, аты айтып тұрғандай, қозғалмайды. Адамдар бір уақытта 15 минуттан артық отыра алмайды, ал отырған кезде де тыныш отырмайды. Сондықтан адамдарды салудың дәстүрлі тәсілі — жалпылама адамды қалай салу керектігін білу, содан кейін оны өзіңіз салып жатқан нақты адамға сәйкестендіріп өзгерту. Ал натюрмортты қаласаңыз, көріп тұрған нәрсеңізден пиксель бойынша көшіре аласыз. Әрине, мұнымен тоқтап қалғыңыз келмейді, әйтпесе жай ғана фотографиялық дәлдікке қол жеткізесіз, ал натюрмортты қызықты ететін нәрсе — оның сана елегінен өткендігі. Мысалы, белгілі бір нүктеде түстің кенеттен өзгеруінің себебі оның нысанның шеті екенін көрсететін визуалды белгілерге баса назар аударғыңыз келеді. Осындай нәрселерді ақырын ғана ерекшелеу арқылы сіз фотосуреттерге қарағанда метафоралық мағынада ғана емес, ақпараттық-теориялық тұрғыдан да анағұрлым шынайы картиналар жасай аласыз. [4]
Маған натюрморт салған ұнайтын, өйткені мен көріп тұрған нәрсеме қызығатынмын. Күнделікті өмірде біз көріп тұрған көп нәрсені саналы түрде сезінбейміз. Көру қабылдауының көп бөлігін төменгі деңгейдегі процестер атқарады, олар миыңызға ең ашық және ең қараңғы нүктелердің қайда екені сияқты егжей-тегжейлерді айтпай-ақ "бұл су тамшысы" дейді немесе әрбір жапырақтың пішіні мен орнын айтпай-ақ "бұл бұта" дейді. Бұл мидың қатесі (bug) емес, артықшылығы (feature). Күнделікті өмірде әр бұтадағы әр жапырақты байқау көңілді бөлер еді. Бірақ бірдеңенің суретін салу керек болғанда, оған мұқият қарау керек, ал мұқият қараған кезде көретін нәрсе өте көп. Адамдар әдетте мән бермейтін нәрсені бірнеше күн бойы салуға тырысқаннан кейін де жаңа нәрселерді байқай аласыз, дәл сол сияқты адамдар әдетте мән бермейтін нәрсе туралы бірнеше күн бойы эссе жазуға тырысқанда да осылай болады.
Бұл сурет салудың жалғыз жолы емес. Мен бұл сурет салудың тіпті жақсы жолы екеніне 100% сенімді емеспін. Бірақ бұл байқап көруге тұрарлық жақсы нұсқа сияқты көрінді.
Мұғаліміміз, профессор Уливи жақсы адам еді. Ол менің көп еңбектенгенімді көріп, жақсы баға қойды, оны әрбір студентте болатын өзіндік бір төлқұжатқа жазып берді. Бірақ Академия маған итальян тілінен басқа ештеңе үйретпеді және ақшам таусылып бара жатқандықтан, бірінші жылдың соңында мен АҚШ-қа қайтып оралдым.
Мен RISD-ге қайта барғым келді, бірақ менде мүлде ақша қалмаған еді, ал RISD өте қымбат болатын, сондықтан мен бір жыл жұмыс істеп, келесі күзде RISD-ге қайта оралуды ұйғардым. Мен құжаттарды жасауға арналған бағдарламалық жасақтама шығаратын Interleaf атты компанияға жұмысқа орналастым. Microsoft Word сияқты ма? Дәл солай. Төменгі деңгейдегі бағдарламалық жасақтама жоғары деңгейдегі бағдарламалық жасақтаманы қалай жеп қоятынын осылай білдім. Бірақ Interleaf-тің әлі бірнеше жылдық өмірі бар еді. [5]
Interleaf өте батыл қадам жасаған еді. Emacs-тан шабыттанып, олар скрипттік тіл қосты, тіпті скрипттік тілді Lisp диалектісі етіп жасады. Енді олар Lisp хакерінің осы тілде жазғанын қалады. Бұл менің қалыпты жұмысқа ең жақын тәжірибем болды және мен осы арқылы бастығым мен әріптестерімнен кешірім сұраймын, өйткені мен жаман қызметкер болдым. Олардың Lisp-і алып C тортының үстіндегі жұқа ғана глазурь болатын, ал мен C тілін білмегендіктен және оны үйренгім келмегендіктен, бағдарламалық жасақтаманың көп бөлігін ешқашан түсінбедім. Оның үстіне мен өте жауапсыз болдым. Бұл бағдарламалау жұмысы белгілі бір жұмыс уақытында күн сайын келуді білдіретін кездер еді. Бұл маған табиғи емес болып көрінді, бұл мәселеде әлемнің қалған бөлігі қазір менің ойымды түсініп келеді, бірақ ол кезде бұл көптеген келіспеушіліктер туғызды. Жыл соңына қарай мен уақытымның көп бөлігін жасырын түрде On Lisp кітабымен жұмыс істеуге жұмсадым, сол уақытта оны басып шығаруға келісімшарт алып қойған едім.
Жақсы жағы — әсіресе өнер студентінің стандарты бойынша маған өте көп ақша төленді. Флоренцияда жалдау ақысын төлегеннен кейін, қалған барлық нәрсеге күндік бюджетім 7 доллар болатын. Енді маған әр сағат сайын одан 4 есе көп төленетін, тіпті жиналыста жай ғана отырған кезімде де. Үнемді өмір сүре отырып, мен RISD-ге қайта оралуға жетерлік ақша жинап қана қоймай, сонымен бірге колледждегі несиелерімді де өтеп тастадым.
Мен Interleaf-тен бірнеше пайдалы нәрселерді үйрендім, дегенмен олар негізінен не істемеу керектігі туралы болды. Мен мынаны түсіндім: технологиялық компанияларды сатушыларға қарағанда өнімді жасайтын адамдар басқарғаны дұрыс (дегенмен сату — нағыз шеберлік және оған икемі бар адамдар өте мықты болады); кодты тым көп адам өңдесе, ол қателерге (bugs) әкеледі; арзан кеңсе кеңістігі көңілсіз болса, оның ешқандай пайдасы жоқ; жоспарланған жиналыстар дәліздегі әңгімелерден төмен; үлкен, бюрократиялық тұтынушылар — ақшаның қауіпті көзі; және әдеттегі жұмыс уақыты мен хакерлікке арналған оңтайлы уақыттың немесе әдеттегі кеңселер мен ол үшін оңтайлы орынның арасында ортақ нәрсе аз.
Бірақ мен үйренген және кейін Viaweb пен Y Combinator-да қолданған ең маңызды нәрсе — төменгі деңгей жоғары деңгейді жеп қоятыны болды: беделі төмендеу болса да, "бастапқы деңгейдегі" нұсқа болу жақсы, өйткені егер сіз болмасаңыз, басқа біреу болады да, сізді төбеге қысып тастайды. Бұл өз кезегінде абырой мен беделдің қауіпті белгі екенін білдіреді.
Келесі күзде RISD-ге қайту үшін кеткенімде, мен тапсырыс берушілерге арналған жобаларды жасайтын топта фриланс жұмысын істеуге келістім, сөйтіп мен келесі бірнеше жыл бойы осылай өмір сүрдім. Кейінірек бір жоба үшін қайта келгенімде, біреу маған HTML деп аталатын жаңа нәрсе туралы айтты, ол оның сипаттауы бойынша SGML-дің туындысы еді. Белгілеу тілінің (markup language) әуесқойлары Interleaf-те жиі кездесетін қауіп болғандықтан, мен оған мән бермедім, бірақ кейіннен осы HTML деген нәрсе менің өмірімнің үлкен бөлігіне айналды.
1992 жылдың күзінде мен RISD-де оқуды жалғастыру үшін Провиденске оралдым. Базалық курс жай ғана кіріспе болған еді, ал Академия (өте өркениетті) әзіл болды. Енді мен нағыз өнер мектебінің қандай болатынын көруге бет алдым. Бірақ, өкінішке қарай, ол Академияға ұқсамайтыннан гөрі көбірек ұқсас болып шықты. Әрине, жақсырақ ұйымдастырылған және әлдеқайда қымбат, бірақ өнер мектебінің өнерге қатынасы медициналық мектептің медицинаға қатынасы сияқты емес екені енді анық бола бастады. Кем дегенде кескіндеме бөлімінде солай болды. Көршім оқыған тоқыма бөлімі өте қатал әрі талапшыл сияқты көрінді. Иллюстрация мен сәулет те сондай болғанына күмән жоқ. Бірақ кескіндеме қаталдықтан ада еді. Кескіндеме студенттері өздерін көрсетуі керек деп есептелді, ал бұл өмірді жақсырақ түсінетіндер үшін өзіндік ерекше стиль (signature style) ойлап табуға тырысуды білдіретін.
Ерекше қолтаңба стилі — бұл шоу-бизнесте "фишка" (schtick) деп аталатын нәрсенің визуалды баламасы: жұмыстың басқа емес, нақты сіздікі екенін бірден танытатын нәрсе. Мысалы, комикстің белгілі бір түріне ұқсайтын картинаны көргенде, оның Рой Лихтенштейнге тиесілі екенін білесіз. Сондықтан егер сіз хедж-қор менеджерінің пәтерінде ілулі тұрған осы тектес үлкен суретті көрсеңіз, оның бұл үшін миллиондаған доллар төлегенін түсінесіз. Суретшілерде ерекше қолтаңба стилінің болуы әрдайым бұл себептен емес, бірақ сатып алушылардың мұндай жұмысқа көп ақша төлеуінің себебі әдетте осы болып табылады. [6]
Онда ынталы студенттер де көп болды: мектепте "сурет сала алатын" және енді одан да жақсырақ сурет салуды үйрену үшін елдегі ең жақсы өнер мектебіне келген жастар. Олар RISD-де көрген нәрселерінен есеңгіреп, сарыуайымға түсетін, бірақ тоқтамайтын, өйткені кескіндеме олардың айналысатын ісі еді. Мен мектепте сурет сала алатын балалардың қатарынан болмадым, бірақ RISD-де қолтаңба стилін іздеушілерге қарағанда, осылардың тобына әлдеқайда жақын болдым.
Мен RISD-де өткен түстану сабағынан көп нәрсе үйрендім, бірақ одан басқа негізінен сурет салуды өз бетімше үйрендім және мұны тегін де жасай алатын едім. Сондықтан 1993 жылы мен оқуды тастап кеттім. Мен біраз уақыт Провиденсте жүрдім, содан кейін колледждегі досым Нэнси Пармет маған үлкен жақсылық жасады. Нью-Йорктегі анасының меншігіндегі ғимаратта жалдау ақысы бақыланатын пәтер босап жатты. Маған ол керек пе? Ол менің қазіргі тұрып жатқан жерімнен аса қымбат емес еді, ал Нью-Йорк суретшілер жүретін орын болуы тиіс еді. Сондықтан иә, мен оны қаладым! [7]
Астерикс комикстері римдіктердің бақылауында болмай шыққан Римдік Галлияның шағын бір бұрышына жақындаудан (zoom in) басталады. Нью-Йорк қаласының картасында да осыған ұқсас нәрсе жасауға болады: егер сіз Жоғарғы Ист-Сайдты жақындатып қарасаңыз, онда бай емес немесе кем дегенде 1993 жылы бай болмаған шағын бұрыш бар. Ол Йорквилл деп аталады және ол менің жаңа үйім болды. Енді мен Нью-Йорк суретшісі болдым картиналар салу және Нью-Йоркте тұру деген қатаң техникалық мағынасында.
Мен ақша жағынан қатты уайымдадым, өйткені Interleaf-тың құлдырап бара жатқанын сездім. Lisp бойынша фриланс жұмыс өте сирек кездесетін, ал басқа тілде бағдарламалағым келмеді, ол кезде жолым болса, ол C++ болар еді. Сондықтан қаржылық мүмкіндіктерді тап басатын қабілетіммен Lisp туралы тағы бір кітап жазуды ұйғардым. Бұл оқулық ретінде қолдануға болатын танымал кітап болуы керек еді. Мен қаламақыға қарапайым ғана өмір сүріп, барлық уақытымды сурет салуға арнаймын деп елестеттім. (Осы ANSI Common Lisp кітабының мұқабасындағы сурет — шамамен осы уақытта мен салған суреттердің бірі.)
Мен үшін Нью-Йорктің ең жақсы жағы — Идель мен Джулиан Веберлердің сол жерде болуы еді. Идель Вебер суретші, алғашқы фотореалистердің бірі болған және мен оның Гарвардтағы сурет сабағына қатысқан едім. Мен өз студенттері осыншама жақсы көрген басқа мұғалімді кездестірмеппін. Көптеген бұрынғы студенттері, соның ішінде мен де, онымен байланысын үзбейтін. Нью-Йоркке көшкеннен кейін мен оның іс жүзіндегі шеберхана көмекшісіне айналдым.
Ол қабырғасы 4-5 фут болатын үлкен, шаршы кенептерге сурет салғанды ұнататын. 1994 жылдың аяғында бір күні сондай дәу кенептердің бірін керіп жатқанымда, радиодан бір танымал қор менеджері туралы айтып жатты. Ол менен онша үлкен емес еді және сұмдық бай болатын. Кенет басыма мынадай ой келді: неге мен де бай болмасқа? Сонда қалаған нәрсеммен айналыса алар едім.
Бұл аралықта мен Дүниежүзілік өрмек (World Wide Web) деп аталатын жаңа дүние туралы барған сайын көбірек ести бастадым. Роберт Моррис оны маған Кембриджге, ол Гарвардтың аспирантурасында оқып жүрген жерге барғанымда көрсетті. Маған бұл өрмек үлкен дүниеге айналатындай көрінді. Мен графикалық пайдаланушы интерфейстері микрокомпьютерлердің танымалдығына қалай әсер еткенін көрген едім. Веб те интернет үшін солай істейтіндей көрінді.
Егер байығым келсе, міне, станциядан келесі пойыз кетіп бара жатыр еді. Бұл мәселеде мен қателеспеппін. Бірақ идея таңдауда қателестім. Мен өнер галереяларын желіге шығаратын компания ашуымыз керек деп шештім. Y Combinator-дың көптеген өтінімдерін оқығаннан кейін бұл тарихтағы ең нашар стартап идеясы болды деп айта алмаймын, бірақ солардың алдыңғы қатарында тұрды. Өнер галереялары желіде болғысы келмеді, тіпті қазір де қаламайды, әсіресе сәнділері. Олардың саудасы олай жүрмейді. Мен галереяларға арналған веб-сайттар құрастыратын бағдарлама жаздым, ал Роберт кескіндердің өлшемін өзгертетін және беттерді көрсететін http серверін баптайтын бағдарлама жазды. Содан кейін біз галереяларды тартуға тырыстық. Мұны қиын сауда деу — аз айтқандық болар еді. Оны тіпті тегін өткізу де қиын болды. Бірнеше галерея сайт жасап беруге рұқсат етті, бірақ ешқайсысы бізге ақша төлемеді.
Содан кейін кейбір интернет-дүкендер пайда бола бастады және мен олардың тапсырыс беру түймелерін қоспағанда, біздің галереялар үшін жасаған сайттарымыздан айнымайтынын түсіндім. «Интернет-витрина» деп аталатын бұл әсерлі естілетін нәрсені біз қалай жасау керектігін бұрыннан білетін едік.
Сөйтіп, 1995 жылдың жазында ANSI Common Lisp кітабының баспаға дайын нұсқасын тапсырғаннан кейін, біз интернет-дүкендер құрастыратын бағдарламалық жасақтама жазуға кірістік. Бастапқыда бұл қарапайым десктоптық бағдарлама болады деп жоспарланды, бұл ол кезде Windows бағдарламасы дегенді білдіретін. Бұл қорқынышты перспектива болды, өйткені ешқайсымыз Windows-қа бағдарлама жазуды білмейтінбіз және оны үйренгіміз де келмеді. Біз Unix әлемінде өмір сүрдік. Бірақ біз кем дегенде Unix-те дүкен құрастырушының прототипін жазып көрейік деп шештік. Роберт сатып алу себетін жазды, ал мен дүкендерге арналған жаңа сайт генераторын жаздым — әрине, Lisp тілінде.
Біз Роберттің Кембридждегі пәтерінде жұмыс істедік. Оның бөлмелесі ұзақ уақытқа кетіп қалатын, сол кезде мен оның бөлмесінде ұйықтайтынмын. Бір қызығы, онда төсек рамасы да, төсек-орын да болмаған, тек едендегі матрас қана бар еді. Бір күні таңертең осы матраста жатып, мені бас әріп L сияқты тік отырғызған бір ой келді. Егер біз бағдарламаны серверде іске қосып, пайдаланушыларға оны сілтемелерді басу арқылы басқаруға мүмкіндік берсек ше? Сонда бізге пайдаланушылардың компьютерлерінде жұмыс істейтін ештеңе жазудың қажеті болмайды. Біз сайттарды қызмет көрсететін сервердің өзінде жасай алар едік. Пайдаланушыларға браузерден басқа ештеңе қажет болмас еді.
Қазір веб-қосымша деп аталатын мұндай бағдарламалар бүгінде кеңінен таралған, бірақ ол кезде оның тіпті мүмкін екендігі де белгісіз еді. Мұны тексеру үшін біз браузер арқылы басқаруға болатын дүкен құрастырушының нұсқасын жасап көруді ұйғардық. Бірнеше күннен кейін, 12 тамызда бізде жұмыс істейтін нұсқа пайда болды. Интерфейсі (UI) сұмдық нашар еді, бірақ ол бүкіл дүкенді ешқандай клиенттік бағдарламасыз немесе сервердегі командалық жолға ештеңе жазбай-ақ, браузер арқылы жасауға болатынын дәлелдеді.
Енді біз нағыз керемет нәрсені тапқандай күйде болдық. Мен осылай жұмыс істейтін бағдарламалардың тұтас бір жаңа буынын елестеттім. Сізге нұсқалар (versions), порттау (ports) немесе соған ұқсас басқа да қиындықтардың қажеті болмас еді. Interleaf-та Release Engineering деп аталатын тұтас бір топ болды, ол бағдарламаны нақты жазатын топтан кем емес сияқты көрінетін. Енді бағдарламалық жасақтаманы тікелей серверде жаңартуға болатын болды.
Бағдарламамыздың веб арқылы жұмыс істейтініне байланысты біз Viaweb деп атаған жаңа компания құрдық және Идельдің күйеуі Джулианнан 10 000 доллар бастапқы қаржыландыру алдық. Осы қаражаттың және алғашқы заңгерлік жұмыстарды жүргізгені мен бізге бизнес бойынша кеңес бергенінің өтемі ретінде біз оған компанияның 10%-ын бердік. Он жылдан кейін бұл келісім Y Combinator-дың үлгісіне айналды. Біз стартап негізін қалаушыларға осындай нәрсе қажет екенін білдік, өйткені бұл бізге де қажет болған еді.
Бұл кезеңде менің таза байлығым теріс мәнде болды, өйткені банктегі мың доллар шамасындағы ақшам мемлекетке салық бойынша қарызыммен салыстырғанда түкке тұрғысыз еді. (Мен Interleaf-қа кеңес беріп тапқан ақшамның тиісті бөлігін ұқыпты түрде бір шетке жинап қойдым ба? Жоқ, олай істемедім.) Сондықтан Роберттің аспиранттық шәкіртақысы болғанымен, маған күн көру үшін сол бастапқы қаржыландыру қажет болды.
Бастапқыда біз қыркүйекте іске қосуды үміт еткен едік, бірақ бағдарламамен жұмыс істеген сайын амбициямыз өсе түсті. Ақыр соңында біз WYSIWYG сайт жасаушысын құра алдық — яғни беттерді жасау барысында олар кейін жасалатын статикалық беттерге дәлме-дәл ұқсайтын, тек статикалық беттерге апарудың орнына барлық сілтемелер сервердегі хэш-кестеде сақталған замыканиелерге (closures) сілтейтін.
Өнерді оқығаным көп көмектесті, өйткені интернет-дүкен құрастырушының басты мақсаты — пайдаланушыларды сенімді әрі салмақты етіп көрсету, ал сенімді көрінудің кілті — жоғары визуалды сапа. Егер беттің құрылымын, қаріптер мен түстерді дұрыс таңдасаңыз, өз жатын бөлмесінен дүкен жүргізіп отырған жігіттің өзін ірі компаниядан да сенімдірек көрсетуге болады.
(Егер менің сайтымның неліктен соншалықты көне көрінетініне қызықсаңыз, себебі ол әлі күнге дейін осы бағдарламамен жасалған. Бүгінде ол дөрекі көрінуі мүмкін, бірақ 1996 жылы бұл мінсіздіктің шыңы еді.)
Қыркүйекте Роберт наразылық білдірді. «Біз мұнымен бір ай бойы айналысып келеміз, — деді ол, — және ол әлі дайын емес». Қазір қарасаң, бұл күлкілі, өйткені ол бұл жобамен дерлік 3 жылдан кейін де айналысып жүрген болар еді. Бірақ мен көбірек бағдарламашыларды тартқан жөн болар деп шештім де, Роберттен аспирантурада онымен бірге оқитындардың қайсысы шынымен мықты екенін сұрадым. Ол Тревор Блэквеллді ұсынды, бұл бастапқыда мені таңғалдырды, өйткені ол кезде мен Треворды негізінен өміріндегі барлық нәрсені өзімен бірге алып жүретін карточкалар бумасына айналдыру жоспары арқылы ғана білетінмін. Бірақ Rtm әдеттегідей дұрыс айтқан екен. Тревор қорқынышты деңгейде тиімді хакер болып шықты.
Роберт және Тревормен жұмыс істеу өте қызықты болды. Олар мен білетін ең дербес ойлайтын екі адам, әрі мүлдем әртүрлі қырынан. Егер сіз Rtm-нің миының ішін көре алсаңыз, ол колониялық Жаңа Англия шіркеуі сияқты болар еді, ал Тревордікін көрсеңіз, Австрия рококосының ең шектен шыққан үлгісіне ұқсар еді.
Біз өз бизнесімізді 6 дүкенмен 1996 жылдың қаңтарында аштық. Бірнеше ай күткеніміз жақсы болған екен, өйткені біз кешігіп қалдық деп уайымдағанымызбен, шын мәнінде қатерлі дерлік дәрежеде тым ерте бастаппыз. Ол кезде баспасөзде электронды коммерция туралы көп айтылатын, бірақ іс жүзінде интернет-дүкендерді ашқысы келетіндер көп емес еді. [8]
Бағдарламаның үш негізгі бөлігі болды: адамдар сайттарды құру үшін пайдаланған және мен жазған редактор; Роберт жазған сатып алу себеті; және тапсырыстар мен статистиканы қадағалап отыратын, Тревор жазған менеджер. Өз уақытында бұл редактор әмбебап сайт құрастырушылардың ең үздіктерінің бірі болды. Мен кодты ықшам ұстадым және Роберт пен Тревордың кодтарынан басқа ешқандай бөтен бағдарламалық жасақтамамен біріктірудің қажеті болмады, сондықтан бұл жұмыс өте қызықты өтті. Егер маған тек осы бағдарламамен ғана айналысу керек болса, келесі 3 жыл өмірімдегі ең оңай жылдар болар еді. Өкінішке қарай, маған бұдан әлдеқайда көп нәрсені істеуге тура келді, олардың барлығы мен бағдарламалаудан гөрі нашар білетін шаруалар еді, сондықтан келесі 3 жыл оның орнына ең стресстік кезеңге айналды.
90-жылдардың екінші жартысында электронды коммерция бағдарламаларын жасайтын стартаптар көп болды. Біз Interleaf емес, Microsoft Word болуға бекіндік. Бұл пайдалануға оңай және арзан болу дегенді білдірді. Кедей болғанымыз біздің бағымызға қарай болды, өйткені бұл бізді Viaweb-ті өзіміз ойлағаннан да арзанырақ етуге мәжбүрледі. Біз шағын дүкен үшін айына 100 доллар, ал үлкен дүкен үшін айына 300 доллар алдық. Бұл төмен баға үлкен тартымдылық күшіне және бәсекелестердің көзіне қадалған сүйекке айналды, бірақ бағаны төмен қоюымыз қандай да бір ақылды түсініктің арқасында болған жоқ. Біз кәсіпорындардың қандай затқа қанша төлейтінін мүлдем білмедік. Айына 300 доллар бізге өте көп ақша болып көрінді.
Біз осылайша көптеген нәрсені кездейсоқ дұрыс істедік. Мысалы, біз қазір «масштабталмайтын нәрселерді жасау» деп аталатын нәрсені істедік, бірақ сол кезде оны «пайдаланушыларды тарту үшін ең сорақы әрекеттерге баратындай дәрменсіз болу» деп сипаттаған болар едік. Олардың ішіндегі ең кең тарағаны — олар үшін дүкендерді өзіміз жасап беру болды. Бұл әсіресе қорлық болып көрінді, өйткені біздің бағдарламаның бүкіл мәні адамдардың оны өз дүкендерін жасау үшін пайдалана алатындығында еді. Бірақ пайдаланушыларды табу үшін бәріне дайын болдық.
Біз бөлшек сауда туралы білгіміз келгеннен әлдеқайда көп нәрсені үйрендік. Мысалы, ерлер көйлегінің кішкентай ғана суретін (ал қазіргі стандарттармен қарағанда ол кездегі барлық суреттер кішкентай еді) қоюға мүмкіндік болса, көйлекті толық салғаннан гөрі, жағасын жақыннан көрсеткен дұрысырақ болатын. Мұны үйренгенім есімде қалуының себебі — маған ерлер көйлегінің шамамен 30 кескінін қайта сканерлеуге тура келді. Алғашқы сканерлегендерім де керемет әдемі еді.
Бұл қате болып көрінгенімен, дәл осыны істеу керек еді. Пайдаланушылар үшін дүкендер салу бізге бөлшек сауданы және бағдарламамызды пайдаланудың қандай екенін үйретті. Бастапқыда мені «бизнес» таңғалдырды әрі жиіркендірді, сондықтан оған жауапты болатын «бизнес адамы» керек деп ойладым, бірақ пайдаланушылар пайда бола бастағаннан кейін, мен балалы болған кезде әкелік сезімге бет бұрғаным сияқты, бұған да толық берілдім. Пайдаланушылар нені қаласа, мен олар үшін бәріне әзір едім. Мүмкін, бір күні пайдаланушыларымыздың көптігі сонша, мен олар үшін суреттерді сканерлей алмайтын шығармын, бірақ ол уақытқа дейін бұдан маңызды ештеңе болған жоқ.
Сол кезде мен түсінбеген тағы бір нәрсе — өсу қарқыны стартаптың басты сынағы болып табылатыны. Біздің өсу қарқынымыз жақсы болды. 1996 жылдың соңында шамамен 70 дүкеніміз, ал 1997 жылдың соңында шамамен 500 дүкеніміз болды. Мен пайдаланушылардың абсолюттік саны ғана маңызды деп қателестім. Әрине, ол қанша ақша тауып жатқаныңыз тұрғысынан маңызды және егер жеткілікті таппасаңыз, күйреп қалуыңыз мүмкін. Бірақ ұзақ мерзімді перспективада өсу қарқыны абсолюттік санды өзі реттейді. Егер біз Y Combinator-да өзім кеңес беретін стартап болғанымызда, мен былай дер едім: Соншама стресске түсуді қойыңдар, бәрі жақсы. Сендер жылына 7 есе өсіп жатырсыңдар. Тек тым көп адамды жұмысқа алмаңдар, сонда жақында табысты боласыңдар және өз тағдырларыңды өздерің бақылайсыңдар.
Өкінішке қарай, мен көп адамды жұмысқа алдым, бір жағынан біздің инвесторлардың соны қалағаны үшін, екінші жағынан Интернет көпіршігі (Dot-com bubble) кезінде барлық стартаптар солай істегендіктен. Небәрі бірнеше қызметкері бар компания әуесқой көрінер еді. Сондықтан біз 1998 жылдың жазында Yahoo бізді сатып алғанға дейін өзін-өзі ақтау (шығынсыздық) деңгейіне жете алмадық. Бұл өз кезегінде компанияның бүкіл өмір сүру барысында біздің инвесторлардың еркіне тәуелді болғанымызды білдірді. Біз де, біздің инвесторлар да стартаптарда жаңадан бастаушы болғандықтан, нәтиже тіпті стартап стандарттары бойынша да былық болды.
Yahoo бізді сатып алғанда үлкен жеңілдік сезіндік. Негізінен біздің Viaweb акциялары құнды еді. Бұл пайда әкелетін және тез дамып келе жатқан бизнестегі үлес болатын. Бірақ бұл маған аса құнды болып көрінбеді; мен бизнесті қалай бағалау керектігін білмедім, бірақ әрбір бірнеше ай сайын бастан өткерген өлімге жақын сәттерімізді тым жақсы сезінетінмін. Сондай-ақ, біз бастағаннан бері мен аспиранттық өмір салтымды айтарлықтай өзгерткен жоқ едім. Сондықтан Yahoo бізді сатып алғанда, бұл жоқшылықтан бірден байлыққа өткендей сезілді. Біз Калифорнияға бара жатқандықтан, мен көлік сатып алдым, ол сары түсті 1998 жылғы VW GTI еді. Мен оның тек былғары орындықтарының өзі менің қолымдағы ең сән-салтанатты дүние екенін ойлағаным есімде.
Келесі жыл, яғни 1998 жылдың жазынан 1999 жылдың жазына дейінгі уақыт өмірімдегі ең өнімсіз жыл болған шығар. Сол кезде мен мұны байқамадым, бірақ Viaweb-ті басқарудың күш-жігері мен күйзелісінен қатты шаршаған едім. Калифорнияға келгеннен кейін біраз уақыт бойы түнгі сағат 3-ке дейін бағдарламалау сияқты әдеттегі тәсілімді жалғастыруға тырыстым, бірақ шаршау мен Yahoo-дың мерзімінен бұрын қартайған мәдениеті және Санта-Кларадағы көңілсіз кубиклдер қалашығы бірігіп, мені біртіндеп төмен тартты. Бірнеше айдан кейін бұл жұмыс мазасыз түрде Interleaf-та істегенмен бірдей сияқты сезілді.
Yahoo бізді сатып алған кезде көптеген опциондар берген болатын. Сол кезде мен Yahoo тым асыра бағаланғандықтан, олар ешқашан ешқандай құнға ие болмайды деп ойладым, бірақ менің таңғалысыма орай, келесі жылы акция 5 есе өсті. Мен опциондардың алғашқы бөлігінің құқығы берілгенше (vesting) шыдадым, содан кейін 1999 жылдың жазында кетіп қалдым. Соңғы рет сурет салғаныма соншалықты көп уақыт болғандықтан, мұны не үшін істеп жүргенімді жартылай ұмытып қалыппын. 4 жыл бойы менің миым тек бағдарламалық жасақтама мен ерлер көйлектеріне толы болды. Бірақ мен мұны сурет сала алу үшін бай болу мақсатында жасаған едім, өзіме осыны ескерттім, енді мен баймын, сондықтан барып сурет салуым керек.
Мен кететінімді айтқанымда, Yahoo-дағы бастығым менің жоспарларым туралы ұзақ әңгімелесті. Мен оған қандай суреттер салғым келетінін толық айтып бердім. Ол кезде оның маған осындай қызығушылық танытқанына тәнті болған едім. Енді түсіндім, ол мені өтірік айтып тұр деп ойлаған екен. Сол кездегі менің опциондарым айына шамамен 2 миллион долларды құрайтын. Егер мен мұндай ақшаны тастап кетіп жатсам, ол тек жаңа бір стартап бастау үшін ғана болуы мүмкін және егер солай істесем, өзіммен бірге адамдарды алып кетуім мүмкін еді. Бұл Интернет көпіршігінің шарықтау шегі болатын және Yahoo оның эпицентрі еді. Менің бастығым сол сәтте миллиардер болатын. Ол үшін дәл сол кезде жаңа стартап бастау үшін кету — ақылсыз, бірақ сонымен бірге толық мүмкін болатын өршіл жоспар болып көрінген шығар.
Бірақ мен шынымен де сурет салу үшін жұмыстан кеттім және бірден бастадым. Жоғалтатын уақыт жоқ еді. Мен байып алу үшін онсыз да 4 жылымды өткізіп алған едім. Қазір компанияларын сатқаннан кейін кетіп жатқан негізін қалаушылармен сөйлескенде, менің кеңесім әрқашан бірдей: демалыс алыңыз. Мен де солай істеуім керек еді, жай ғана бір жаққа кетіп, бір-екі ай ештеңе істемей тынығу керек еді, бірақ бұл ой маған тіпті келмепті.
Сөйтіп, мен сурет салуға тырыстым, бірақ бойымда ешқандай қуат та, құлшыныс та болмаған сияқты. Мәселенің бір бөлігі — Калифорнияда танитын адамдарым аз еді. Мен бұл мәселені Санта-Крус тауларынан көрінісі керемет, бірақ барлық жерден шалғайда орналасқан үй сатып алу арқылы одан сайын ушықтырдым. Мен тағы бірнеше ай шыдадым, содан кейін амалсыздан Нью-Йоркке қайта оралдым, егер жалдау ақысын бақылау (rent control) туралы білмесеңіз, менің ескі өмірімнің қабірі сияқты мөрленген пәтерім әлі де өзімде екенін естіп таңғаларсыз. Нью-Йоркте кем дегенде Идель бар еді және онда сурет салуға тырысып жүрген басқа адамдар болды, бірақ мен олардың ешқайсысын танымайтынмын.
Нью-Йоркке оралғанда, мен бай болғанымды есепке алмағанда, бұрынғы өмірімді қайта бастадым. Бұл естілуі сияқты біртүрлі болды. Мен барлық ескі әдеттерімді жалғастырдым, тек енді бұрын болмаған есіктер ашылды. Енді жаяу жүруден шаршаған кезімде, тек қолымды көтерсем болғаны (егер жаңбыр жауып тұрмаса) мені алып кетуге такси тоқтайтын. Енді сүйкімді шағын мейрамханалардың жанынан өткенде, ішіне кіріп, түскі асқа тапсырыс бере алатынмын. Бұл біраз уақыт бойы қызық болды. Сурет салу жақсара бастады. Мен натюрморттың жаңа түрімен тәжірибе жасадым: алдымен ескі әдіспен бір сурет саламын, содан кейін оны суретке түсіріп, үлкейтіп кенепке басып шығарамын, содан кейін оны сол заттардан (олар әлі шіріп кетпеді деп үміттенемін) салынған екінші натюрморттың астыңғы қабаты (underpainting) ретінде қолданамын.
Сонымен қатар мен сатып алуға пәтер іздедім. Енді мен қай ауданда тұратынымды нақты таңдай алатын едім. Мен өзімнен және әртүрлі жылжымайтын мүлік агенттерінен: «Нью-Йорктің Кембриджі қай жерде?» деп сұрадым. Нағыз Кембриджге анда-санда барып тұрудың арқасында, ондай жердің мүлдем жоқ екенін біртіндеп түсіндім. Қызық екен.
Шамамен осы уақытта, 2000 жылдың көктемінде басыма бір ой келді. Viaweb-тегі тәжірибемізден веб-қосымшалар болашақтың еншісінде екені анық болды. Неге веб-қосымшаларды жасауға арналған веб-қосымша құрмасқа? Неге адамдарға браузер арқылы біздің серверде кодты өңдеуге және содан кейін олар үшін шыққан қосымшаларды хостингте ұстауға мүмкіндік бермеске? [9] Сіз серверлерде осы қосымшалар тек бір API шақыруы арқылы пайдалана алатын түрлі қызметтерді іске қоса аласыз: телефон соғу және қоңырау қабылдау, кескіндерді өңдеу, несие карталарынан төлемдер қабылдау және т.б.
Бұл идеяға соншалықты қатты берілгенім сонша, басқа ештеңе туралы ойлай алмадым. Бұл болашақ екені анық көрінді. Мен тағы бір компания ашуды аса қаламадым, бірақ бұл идеяны компания ретінде жүзеге асыру керек екені анық еді, сондықтан мен Кембриджге көшіп, оны бастауға шешім қабылдадым. Мен Робертті өзіммен бірге жұмыс істеуге қызықтырамын деп үміттендім, бірақ бұл жерде бір кедергіге тап болдым. Роберт қазір MIT-де постдокторант еді, және өткен жолы мен оны өз жоспарларымның біріне тартқанда ол көп ақша тапқанымен, бұл орасан зор уақыт шығыны болған еді. Сондықтан ол бұл идеяның қисынды екеніне келіскенімен, онда жұмыс істеуден үзілді-кесілді бас тартты.
Пәлі. Жарайды, онда өзім жасаймын. Мен Viaweb-те жұмыс істеген Дэн Гиффинді және жазғы жұмыс іздеп жүрген екі студентті шақырдым да, біз қазір қарағанда шамамен жиырма компания мен бірнеше ашық бастапқы кодты жобаларға татитын бағдарламалық жасақтаманы жасауға кірістік. Қосымшаларды анықтауға арналған тіл, әрине, Lisp диалектісі болар еді. Бірақ мен жалпы аудиторияға ашық Lisp-ті ұсына алатындай аңғал емес едім; біз Dylan тілі сияқты жақшаларды жасыратын болдық.
Сол кезде Viaweb сияқты компанияның түріне арналған атау пайда болды — «қолданбалы қызмет провайдері» немесе ASP. Бұл атау «қызмет ретіндегі бағдарламалық жасақтама» (SaaS) атауымен ауыстырылғанға дейін ұзаққа созылмады, бірақ мен бұл жаңа компанияны соның құрметіне атауға жетерліктей уақыт бойы қолданыста болды: ол Aspra деп аталатын болды.
Мен қосымша құрастырушымен жұмыс істей бастадым, Дэн желілік инфрақұрылыммен айналысты, ал екі студент алғашқы екі қызметпен (кескіндер және телефон қоңыраулары) айналысты. Бірақ жаздың ортасында мен шынымен де компанияны — әсіресе бұл жоба айналатын сияқты көрінген үлкен компанияны басқарғым келмейтінін түсіндім. Мен Viaweb-ті тек ақша қажет болғандықтан ғана бастаған едім. Енді ақша қажет емес кезде, мен мұны не үшін істеп жүрмін? Егер бұл идея компания түрінде жүзеге асуы керек болса, онда оның керегі жоқ. Мен оның ашық бастапқы кодты жоба ретінде жасалуы мүмкін бір бөлігін ғана жасаймын.
Менің таңғалысыма орай, бұл іске жұмсаған уақытым бәрібір босқа кетпеді. Біз Y Combinator-ды бастағаннан кейін мен осы жаңа архитектураның бөлшектерімен жұмыс істейтін стартаптарды жиі кездестіретін болдым және бұл туралы көп ойланып, тіпті оның бір бөлігін жазып көрудің өзі өте пайдалы болды.
Мен ашық бастапқы кодты жоба ретінде жасайтын бөлік жаңа Lisp болды, оның жақшаларын енді жасырудың да қажеті жоқ еді. Көптеген Lisp хакерлері жаңа Lisp жасауды армандайды, бір жағынан тілдің айрықша ерекшеліктерінің бірі — оның диалектілерінің болуында, ал екінші жағынан, меніңше, біздің санамызда барлық қолданыстағы диалектілер жетпейтін Lisp-тің Платондық мінсіз үлгісі бар. Менде де солай болды. Сөйтіп, жаздың аяғында Дэн екеуміз мен Кембриджден сатып алған үйде Arc деп атаған Lisp-тің осы жаңа диалектісімен жұмыс істеуге көштік.
Келесі көктемде төбемізден жай түскендей болды. Мені Lisp конференциясында сөз сөйлеуге шақырды, сондықтан мен Viaweb-те Lisp-ті қалай қолданғанымыз туралы баяндама жасадым. Содан кейін мен бұл баяндаманың postscript файлын желіге, осыдан бірнеше жыл бұрын Viaweb арқылы жасаған, бірақ ешқашан ештеңеге пайдаланбаған paulgraham.com сайтыма жүктедім. Бір күнде ол 30 000 рет қаралды. Не болып қалды өзі? Бағыттаушы сілтемелер (referring urls) біреудің оны Slashdot-қа жариялағанын көрсетті. [10]
Мәссаған, мені оқитын аудитория бар екен ғой деп ойладым. Егер мен бірдеңе жазып, оны вебке салсам, оны кез келген адам оқи алады. Қазір бұл қарапайым нәрсе болып көрінуі мүмкін, бірақ ол кезде бұл таңғаларлық еді. Баспа дәуірінде оқырмандарға апаратын жол өте тар болатын, оны редакторлар деп аталатын қатал құбыжықтар күзетіп тұратын. Жазғандарыңыз үшін аудитория табудың жалғыз жолы — оны кітап ретінде, не газетте немесе журналда жариялау болатын. Енді кез келген адам кез келген нәрсені жариялай алады.
Бұл негізінен 1993 жылдан бері мүмкін болды, бірақ мұны әлі көп адам түсіне қоймаған еді. Мен сол уақыттың көп бөлігінде вебтің инфрақұрылымын құрумен тығыз айналысқан едім және жазушы да болдым, бірақ мұны түсіну үшін маған 8 жыл қажет болды. Тіпті соның өзінде оның салдарын түсіну үшін маған бірнеше жыл керек болды. Бұл эсселердің тұтас бір жаңа буыны пайда болады дегенді білдірді. [11]
Баспа дәуірінде эсселерді жариялау арнасы өте мардымсыз болатын. Нью-Йорктегі дұрыс кештерге баратын ресми түрде бекітілген бірнеше ойшылдарды қоспағанда, эссе жариялауға рұқсат етілген жалғыз адамдар өз мамандықтары туралы жазатын мамандар ғана еді. Жариялаудың ешқандай жолы болмағандықтан, жазылмаған көптеген эсселер бар еді. Енді оларды жариялауға болатын болды, сондықтан мен оларды жазуға кірістім. [12]
Мен бірнеше түрлі нәрселермен айналыстым, бірақ немен айналысу керектігін түсінген бетбұрыс сәтім болса, ол онлайн эсселер жариялай бастаған кезім еді. Содан бері мен басқа не істесем де, әрқашан эсселер де жазатынымды білдім.
Мен онлайн эсселердің алғашында маргиналды медиа болатынын білдім. Әлеуметтік тұрғыдан олар The New Yorker журналында жарияланатын сыпайы және әдемі терілген шығармалардан гөрі, есі ауысқандардың GeoCities сайттарында жариялаған сандырақтарына көбірек ұқсайтын сияқты көрінер еді. Бірақ сол уақытқа қарай мен мұндай жағдайдың көңілді түсірудің орнына жігерлендіретінін түсінетіндей дәрежеге жеткен едім.
Менің өмірімде байқаған ең айқын заңдылықтардың бірі — беделді емес нәрселермен айналысу, кем дегенде мен үшін, өте жақсы нәтиже бергені болды. Натюрморт әрқашан кескіндеменің ең беделсіз түрі болып келді. Viaweb те, Y Combinator та біз бастаған кезде сәтсіз көрінетін. Бейтаныс адамдар не жазып жатқанымды сұрағанда және мен оны өз веб-сайтымда жариялайтын эссе деп түсіндіргенімде, олардың көздері әлі күнге дейін бейжай қалады. Тіпті Lisp те, латын тілі сияқты интеллектуалды тұрғыдан беделді болғанымен, соған ұқсас дәрежеде ескірген болып көрінеді.
Беделді емес жұмыс түрлері өздігінен жақсы деген сөз емес. Бірақ сіз қазіргі беделінің жоқтығына қарамастан қандай да бір жұмысқа тартылғаныңызды сезсеңіз, бұл сол жерден шынайы бірдеңені табуға болатынының және сіздің ниетіңіздің дұрыс екендігінің белгісі. Таза емес ниеттер өршіл адамдар үшін үлкен қауіп болып табылады. Егер сізді бірдеңе тура жолдан тайдыратын болса, ол адамдарда әсер қалдыруға деген құштарлық болады. Сондықтан беделді емес нәрселермен жұмыс істеу сіздің дұрыс жолда екеніңізге кепілдік бермесе де, кем дегенде ең көп таралған қате жолда емес екеніңізге кепілдік береді.
Келесі бірнеше жылда мен әртүрлі тақырыптарда көптеген эсселер жаздым. O'Reilly олардың жинағын ішіндегі эсселердің бірінің атымен Hackers & Painters деген кітап ретінде басып шығарды. Мен сондай-ақ спам-сүзгілермен жұмыс істедім және тағы да біраз сурет салдым. Мен әр бейсенбінің кешінде бір топ достарыма арнап кешкі ас беретінмін, бұл маған адамдар тобы үшін тамақ дайындауды үйретті. Сондай-ақ кеңсе ретінде пайдалану үшін Кембриджден бұрынғы кәмпит фабрикасы (кейінірек порностудия болған деп айтылатын) болған басқа ғимаратты сатып алдым.
2003 жылдың қазан айында бір күні кешке менің үйімде үлкен кеш өтті. Бұл бейсенбілік кешкі асқа қатысушылардың бірі, досым Мария Дэниелстің тамаша идеясы еді. Үш бөлек қожайын барлық достарын бір кешке шақырады. Осылайша әрбір қонақ үшін басқа қонақтардың үштен екісі өздері танымайтын, бірақ үлкен ықтималдықпен ұнатып қалатын адамдар болар еді. Қонақтардың бірі мен танымайтын, бірақ кейін өте жақсы көріп кететін адам болып шықты: Джессика Ливингстон есімді әйел. Бір-екі күннен кейін мен оны кездесуге шақырдым.
Джессика Бостондағы инвестициялық банкте маркетингке жауапты еді. Бұл банк өзін стартаптарды түсінемін деп санайтын, бірақ келесі жылы стартап әлеміндегі менің достарыммен танысқан сайын, ол шындықтың қаншалықты өзгеше екеніне таңғалды. Және олардың оқиғаларының қаншалықты қызықты әрі әсерлі екеніне де. Сондықтан ол стартап негізін қалаушылармен сұхбаттар жинағынан тұратын кітап құрастыруға бел байлады.
Банкте қаржылық қиындықтар туындап, қызметкерлерінің жартысын жұмыстан шығаруға мәжбүр болған кезде, ол жаңа жұмыс іздей бастады. 2005 жылдың басында ол Бостондағы бір венчурлық фирмада маркетинг бойынша бос орынға сұхбаттасудан өтті. Олардың бір шешімге келуі апталарға созылды, ал осы уақыт ішінде мен оған венчурлық капиталда түзетуді қажет ететін барлық нәрселер туралы айта бастадым. Олар бірнеше алып инвестицияның орнына көп мөлшердегі кішігірім инвестициялар жасауы керек, MBA иелерінің орнына жас, техникалық тұрғыдан білікті қалаушыларды қаржыландыруы керек, қалаушылардың бас директор (CEO) болып қалуына мүмкіндік беруі керек, және тағысын тағы.
Эссе жазудағы менің әдістерімнің бірі әрқашан баяндама жасау болатын. Бір топ адамның алдына шығып, олардың уақытын зая кетірмейтіндей бірдеңе айту қажеттігі қиялыңды тамаша қамшылайды. Гарвардтың компьютерлік қауымдастығы (бакалавриат студенттерінің компьютерлік клубы) менен сөз сөйлеуімді сұрағанда, мен оларға стартапты қалай бастау керектігі туралы айтып беруді жөн көрдім. Мүмкін олар біз жіберген ең сорақы қателіктерден аулақ бола алар.
Сонымен мен осы баяндамамды жасадым, оның барысында мен бастапқы (seed) қаржыландырудың ең жақсы көзі — табысты стартап негізін қалаушылар екенін айттым, себебі сонда олар ақыл-кеңестің де қайнар көзіне айналады. Сол кезде олардың бәрі маған үміттене қарап тұрғандай көрінді. Почта жәшігім бизнес-жоспарларға толып кете ме деген қорқыныштан (сол кезде білгенімде ғой), мен ойланбастан «Бірақ мен емес!» деп салып, баяндамамды жалғастырдым. Бірақ кейін маған періште-инвестор болуды кейінге қалдыруды шынымен де доғаруым керек деген ой келді. Yahoo бізді сатып алғаннан бері осыны жоспарлап жүрген едім, енді міне 7 жыл өтті, ал мен әлі күнге дейін бірде-бір рет періште-инвестиция жасамаппын.
Бұл арада мен Роберт және Тревормен бірге қандай жобаларда жұмыс істей алатынымызды талқылап жүрген едім. Мен олармен бірге жұмыс істеуді сағындым және біз бірлесіп жасай алатын бір нәрсе болуы керек сияқты көрінді.
11 наурызда Джессика екеуміз кешкі астан үйге қайтып келе жатқанымызда, Гарден мен Уокер көшелерінің қиылысында осы үш желі бір арнаға тоғысты. Шешім қабылдауға соншалықты ұзақ уақыт жұмсаған венчурлық қорлар құрысын. Біз өзіміздің инвестициялық фирмамызды құрып, талқылап жүрген идеяларымызды іс жүзінде жүзеге асырамыз. Мен оны қаржыландырамын, ал Джессика жұмысынан шығып, осы фирмада істей алады, сондай-ақ Роберт пен Треворды да серіктес ретінде тартамыз. [13]
Тағы да бір мәрте, білместігіміз біздің пайдамызға жұмыс істеді. Біз періште-инвестор болуды мүлде білмейтінбіз, ал 2005 жылы Бостонда тәлім алатын Рон Конвейлер болған жоқ. Сондықтан біз жай ғана айқын болып көрінген таңдауларды жасадық, және біз істеген кейбір нәрселер жаңашыл болып шықты.
Y Combinator көптеген құрамдас бөліктерден тұрады, біз олардың барлығын бірден түсінген жоқпыз. Біз ең әуелі түсінген нәрсе — періштелік фирма болу еді. Ол кездері бұл екі сөз бір-бірімен үйлеспейтін. Венчурлық фирмалар бар еді, олар — инвестиция салумен айналысатын қызметкерлері бар арнайы ұйымдасқан компаниялар болатын, бірақ олар тек миллиондаған долларлық ірі инвестициялар жасайтын. Сондай-ақ кішігірім инвестициялар салатын періштелер бар еді, бірақ олар көбінесе басқа істермен айналысатын және инвестицияны қосымша кәсіп ретінде жасайтын жеке тұлғалар болатын. Әрі олардың ешқайсысы да қалаушыларға бастапқы кезеңде жеткілікті көмектеспеді. Біз қалаушылардың кейбір жағынан қаншалықты дәрменсіз екенін білдік, өйткені кезінде өзіміздің де қаншалықты дәрменсіз болғанымыз есімізде еді. Мысалы, Джулианның біз үшін жасаған және бізге сиқыр сияқты көрінген бір ісі — компания ретінде құрылуымызға көмектесу болды. Біз айтарлықтай күрделі бағдарламалық жасақтаманы еркін жаза алатынбыз, бірақ іс жүзінде жарғылармен, акциялармен және осыған ұқсас дүниелермен компания болып тіркелуді қалай жүзеге асыруға болады? Біздің жоспарымыз тек бастапқы инвестиция салу ғана емес, сонымен бірге Джулиан біз үшін жасағанның бәрін стартаптар үшін жасау болды.
YC қор ретінде ұйымдастырылмаған еді. Оны жүргізу арзанға түскені соншалық, біз оны өз ақшамызбен қаржыландырдық. Оқырмандардың 99%-ы бұған мән де бермеді, бірақ кәсіби инвесторлар «Ойпыр-ай, демек олар барлық пайданы өздері алған ғой» деп ойлайды. Бірақ бұл да біз тарапымыздан болған қандай да бір ерекше көрегендіктің нәтижесі емес еді. Біз венчурлық фирмалардың қалай ұйымдастырылатынын білмейтінбіз. Қор жинауға тырысу біздің ойымызға да келмеген еді, тіпті келген күннің өзінде де, оны неден бастау керектігін білмес едік. [14]
YC-дің ең ерекше қыры — топтамалық (batch) үлгісі: жылына екі рет бірден бірнеше стартапты бір мезгілде қаржыландыру, содан кейін үш ай бойы оларға бар күш-жігеріңмен көмектесуге ден қою. Бұл бөлікті біз кездейсоқ таптық, бұл жасырын түрде ғана емес, біздің инвестициялау туралы білместігіміздің тікелей нәтижесі болды. Бізге инвестор ретінде тәжірибе жинақтау қажет болды. Бірден бір топ стартапты қаржыландырудан артық қандай жақсы тәсіл болуы мүмкін деп ойладық? Біз бакалавриат студенттерінің жаз мезгілінде технологиялық компанияларда уақытша жұмыс істейтінін білетінбіз. Неге оның орнына олар стартаптар ашатын жазғы бағдарлама ұйымдастырмасқа? Біз белгілі бір мағынада өтірік инвестор болғанымыз үшін өзімізді кінәлі сезінбес едік, өйткені олар да осыған ұқсас мағынада өтірік қалаушылар болар еді. Сондықтан біз бұдан көп ақша таба алмасақ та, кем дегенде солар арқылы инвестор болуды үйренер едік, ал олар өз кезегінде Microsoft-та жұмыс істегеннен гөрі әлдеқайда қызықтырақ жаз өткізер еді.
Біз штаб-пәтеріміз ретінде Кембридждегі маған тиесілі ғимаратты пайдаланбақ болдық. Біз бәріміз аптасына бір рет — сейсенбі күндері сол жерде кешкі ас ішетінбіз, өйткені мен бейсенбі күндері бейсенбілік қонақтарға онсыз да тамақ дайындайтынмын — ал кешкі астан кейін сөз сөйлеу үшін стартап саласындағы сарапшыларды шақыратынбыз.
Біз бакалавриат студенттерінің дәл сол кезде жазғы жұмыс туралы шешім қабылдап жатқанын білдік, сондықтан бірнеше күннің ішінде біз Summer Founders Program деп атаған жобамызды әзірлеп шықтық, сосын мен өз сайтымда бакалавриат студенттерін өтініш беруге шақырған хабарландыру жарияладым. Мен эссе жазу инвесторлар айтатындай «мәмілелер ағынын» (deal flow) алудың бір жолы болады деп ешқашан ойламаған едім, бірақ бұл керемет қайнаркөз болып шықты. [15] Біз Summer Founders Program үшін 225 өтінім алдық, және олардың көбі оқуын бітіріп қойған немесе сол көктемде бітіргелі жүрген адамдардан келгенін көріп таңғалдық. Бұл SFP жобасы біз жоспарлағаннан әлдеқайда салмақтырақ бола бастағаны байқалды.
Біз 225 топтың шамамен 20-сын бетпе-бет сұхбатқа шақырдық, солардың арасынан қаржыландыру үшін 8-ін таңдап алдық. Олар өте мықты топ еді. Сол алғашқы топтамада reddit, кейіннен Twitch-ті құрған Джастин Кан мен Эммет Шир, RSS спецификациясын жазуға үлес қосып үлгерген және бірнеше жылдан кейін ашық қолжетімділік жолында құрбан болған Аарон Шварц, сондай-ақ кейінірек YC-дің екінші президенті болған Сэм Альтман болды. Бірінші топтаманың соншалықты жақсы болуы тек сәттілікке ғана байланысты болды деп ойламаймын. Microsoft немесе Goldman Sachs сияқты сенімді жердегі жазғы жұмыстың орнына Summer Founders Program тәрізді беймәлім дүниеге жазылу үшін айтарлықтай батыл болу керек еді.
Стартаптарға арналған шарт Джулианмен жасасқан мәмілеміз (10% үшін $10k) бен Роберт айтқан MIT магистранттарының жазға алатын ақшасының ($6k) жиынтығына негізделді. Біз әр қалаушыға $6k инвестиция құйдық (әдеттегі екі қалаушы болған жағдайда $12k) және оның есесіне 6% алдық. Бұл әділ болуы тиіс еді, өйткені бұл біздің кезінде өзіміз қабылдаған ұсыныстан екі есе жақсы болды. Оның үстіне, өте ыстық болған сол алғашқы жазда Джессика қалаушыларға тегін кондиционерлер әкеліп берді. [16]
Көп ұзамай мен стартаптарды қаржыландыруды ауқымдандырудың (масштабтаудың) жолын тапқанымызды түсіндім. Стартаптарды топтамамен қаржыландыру біз үшін ыңғайлырақ болды, өйткені бұл бір уақытта көптеген стартаптар үшін түрлі істерді жасауға мүмкіндік берді, бірақ топтаманың бір бөлігі болу стартаптардың өздері үшін де жақсырақ еді. Бұл қалаушылардың алдында тұрған ең үлкен мәселелердің бірін — оқшаулануды шешті. Енді сізде тек әріптестер ғана емес, сіз кездестіріп отырған мәселелерді түсінетін және оларды қалай шешіп жатқанын айтып бере алатын әріптестер пайда болды.
YC өскен сайын, біз ауқымның басқа да артықшылықтарын байқай бастадық. Түлектер бір-біріне, әсіресе өздерінің де бір кездері дәл солардың күйін кешкені есінде болғандықтан, қазіргі топтамаға көмектесуге дайын берік қауымдастыққа айналды. Сондай-ақ біз стартаптардың бір-бірінің клиенттеріне айналып жатқанын байқадық. Біз бұрын әзілдеп «YC ЖІӨ-сі» дейтінбіз, бірақ YC өскен сайын бұл әзілге онша ұқсамай бара жатты. Қазір көптеген стартаптар өздерінің алғашқы тұтынушылар тобын түгелге жуық өздерінің топтамалас әріптестерінің арасынан табады.
Мен бастапқыда YC-ді толық күндік жұмысқа айналдыруды жоспарламаған едім. Мен үш нәрсемен айналыспақшы болдым: бағдарламалау (hack), эссе жазу және YC-де жұмыс істеу. YC өсіп, менің оған деген құлшынысым арта түскен сайын, ол менің назарымның үштен бірінен әлдеқайда көп бөлігін ала бастады. Бірақ алғашқы бірнеше жылда мен әлі де басқа нәрселермен айналыса алдым.
2006 жылдың жазында Роберт екеуміз Arc-тың жаңа нұсқасын жасай бастадық. Бұл нұсқа айтарлықтай жылдам болды, өйткені ол Scheme тіліне компиляцияланатын еді. Осы жаңа Arc-ты сынап көру үшін мен онымен Hacker News-ті жаздым. Бастапқыда ол стартап негізін қалаушыларға арналған жаңалықтар агрегаторы болуы тиіс еді және Startup News деп аталды, бірақ бірнеше айдан кейін мен тек стартаптар туралы оқудан жалықтым. Оның үстіне, біздің қамтығымыз келген аудитория қазіргі стартап қалаушылары емес еді. Олар болашақ стартап қалаушылары болатын. Сондықтан мен атауын Hacker News деп өзгерттім, ал тақырыбын адамның интеллектуалдық қызығушылығын оятатын кез келген нәрсеге ауыстырдым.
HN-нің YC үшін пайдалы болғаны сөзсіз, бірақ ол мен үшін ең үлкен күйзеліс көзіне де айналды. Егер маған тек қалаушыларды таңдап, оларға көмектесу ғана қалған болса, өмір соншалықты оңай болар еді. Ал бұл HN-нің қателік болғанын білдіреді. Әрине, адамның жұмысындағы ең үлкен күйзеліс көзі ең болмағанда сол жұмыстың өзегіне жақын бірдеңе болуы керек қой. Ал мен болсам, марафонда жүгірудің шаршатқанынан емес, аяққа шақ келмейтін аяқ киімнің қажауынан қиналып келе жатқан адам сияқты едім. YC кезінде қандай да бір шұғыл мәселені шешіп жатқанымда, оның HN-ге қатысты болу ықтималдығы шамамен 60%, ал қалған барлық нәрселерге қатысты болу ықтималдығы 40% болатын. [17]
HN-мен қатар, мен YC-дің барлық ішкі бағдарламалық жасақтамасын Arc тілінде жаздым. Бірақ мен Arc-тың ішінде көп жұмыс істеуді жалғастырғаныммен, бірте-бірте Arc-тың өстінде жұмыс істеуді тоқтаттым, бұған ішінара уақытымның болмауы себеп болса, ішінара бұл тілге тәуелді осыншама инфрақұрылымымыз бар кезде онымен тәжірибе жасаудың қызығы азайғаны себеп болды. Осылайша енді менің үш жобам екеуге дейін қысқарды: эссе жазу және YC-де жұмыс істеу.
YC мен істеген жұмыстардың басқа түрлерінен ерекшеленетін еді. Немен айналысатынымды өзім шешудің орнына, мәселелердің өзі маған келетін. Әр 6 ай сайын стартаптардың жаңа топтамасы келетін, және олардың мәселелері қандай болса да, біздің мәселемізге айналатын. Бұл өте қызықты жұмыс еді, өйткені олардың мәселелері әртүрлі болатын, ал жақсы қалаушылар өте тиімді әрекет ететін. Егер сіз мүмкіндігінше қысқа мерзімде стартаптар туралы мейлінше көп нәрсені білгіңіз келсе, бұдан жақсы тәсілді таба алмас едіңіз.
Жұмыстың маған ұнамайтын тұстары да болды. Серіктес құрылтайшылар арасындағы даулар, адамдардың бізге қашан өтірік айтып тұрғанын анықтау, стартаптарға қиянат жасағандармен күресу және тағы басқалар. Бірақ мен өзіме ұнамайтын тұстарда да барымды салып еңбектендім. Мені бір кездері Кевин Хейлдің компаниялар туралы айтқан сөзі мазалайтын: «Ешкім бастықтан артық жұмыс істемейді». Ол мұны факт ретінде де, солай болуы керек қағида ретінде де айтқан еді, мені қорқытқаны осы екінші бөлігі болды. Мен YC-дің мықты болғанын қаладым, сондықтан егер менің қаншалықты тер төккенім басқалардың қаншалықты жұмыс істейтінінің жоғарғы шегін белгілейтін болса, маған өте қатты жұмыс істеу керек еді.
2010 жылы бір күні, сұхбаттасулар үшін Калифорнияға келген кезінде, Роберт Моррис таңғаларлық бір әрекет жасады: ол маған өзі сұрамаған ақыл-кеңес берді. Оның бұрын бұлай істегенін тек бір рет қана есіме түсіре аламын. Бір күні Viaweb-те жүргенде, бүйрегімнің тасы ұстап екі бүктеліп қалғанымда, ол мені ауруханаға апару жақсы идея болатынын айтқан еді. Міне, Rtm-нің сұрамаған кеңес беруі үшін осындай жағдай керек болатын. Сондықтан мен оның сөзбе-сөз не дегенін анық есте сақтадым. «Білесің бе, — деді ол, — Y Combinator сенің жасайтын соңғы керемет ісің болып қалмауын қадағалауың керек».
Ол кезде мен оның не айтқысы келгенін түсінбедім, бірақ бірте-бірте оның мені жұмыстан кету керек деп меңзеп тұрғанын аңғардым. Бұл оғаш кеңес болып көрінді, өйткені YC-дің жағдайы керемет еді. Бірақ Rtm-нің кеңес беруінен де сирек болатын бір нәрсе болса, ол — Rtm-нің қателесуі еді. Сондықтан бұл мені ойландырып тастады. Менің қазіргі бағытыммен YC менің айналысатын соңғы ісім болатыны рас еді, өйткені ол менің назарымды барған сайын көбірек алып жатты. Ол қазірдің өзінде Arc-ты жұтып қойған болатын, енді эсселерді де жұту үстінде еді. Не YC менің бүкіл өмірімнің басты ісі болуы керек, не мен ерте ме, кеш пе кетуім керек еді. Ал ол өмірімнің басты ісі болмағандықтан, менің кететінім анық еді.
2012 жылдың жазында анам инсульт алды, оның себебі тоқ ішек қатерлі ісігінен туындаған қан ұйығышы (тромб) болып шықты. Инсульт оның тепе-теңдігін бұзды және ол қарттар үйіне орналастырылды, бірақ ол ол жерден шығып, өз үйіне оралуды қатты қалады, ал қарындасым екеуміз оған көмектесуге бекіндік. Мен оған жиі барып тұру үшін Орегонға ұшатынмын, сол ұшулар кезінде менде ойланатын көп уақыт болды. Сондай сапарлардың бірінде мен YC-ді басқа біреуге тапсыруға дайын екенімді түсіндім.
Мен Джессикадан президент болғысы келе ме деп сұрадым, бірақ ол қаламады, сондықтан біз Сэм Альтманды шақыруға тырысамыз деп шештік. Біз Роберт және Тревормен сөйлестік және басшылықты толығымен ауыстыруға келістік. Сол сәтке дейін YC-ді біз төртеуіміз құрған бастапқы ЖШС (LLC) бақылап келген болатын. Бірақ біз YC-дің ұзақ жылдар бойы өмір сүргенін қаладық, ал бұл үшін оны қалаушылар бақыламауы керек еді. Сондықтан, егер Сэм келіссе, біз оған YC-ді қайта құруға мүмкіндік берер едік. Роберт екеуміз кететін болдық, ал Джессика мен Тревор қатардағы серіктестер болып қалатын болды.
Біз Сэмнен YC президенті болғысы келе ме деп сұрағанымызда, ол бастапқыда бас тартты. Ол ядролық реакторлар жасайтын стартап ашқысы келді. Бірақ мен оны көндіруді тоқтатпадым және 2013 жылдың қазан айында ол ақыры келісті. Біз оның басшылықты 2014 жылдың қысқы топтамасынан бастап қолға алуы туралы шешімге келдік. 2013 жылдың қалған бөлігінде мен YC-ді басқаруды көбірек Сэмге тапсырдым, бұған ішінара оның жұмысты үйренуі себеп болса, ішінара менің қатерлі ісігі қайта қозған анама көңіл бөлгенім себеп болды.
Ол 2014 жылы 15 қаңтарда дүниеден өтті. Біз мұның болатынын білген едік, бірақ бәрібір бұл өте ауыр тиді.
Мен осы стартаптар тобына Демо күнінен (Demo Day) сәтті өтуге көмектесу үшін наурыз айына дейін YC-де жұмысымды жалғастырдым, содан кейін бұл істен толығымен дерлік шеттедім. (Мен әлі күнге дейін түлектермен және мені қызықтыратын бағыттарда жұмыс істейтін жаңа стартаптармен сөйлесіп тұрамын, бірақ бұл аптасына небәрі бірнеше сағатты ғана алады.)
Енді не істеуім керек? Rtm-нің кеңесінде бұл туралы ештеңе айтылмаған еді. Мен мүлдем басқа бір нәрсемен айналысқым келді, сондықтан сурет салуға бел байладым. Егер шынымен көңіл бөлсем, қаншалықты жақсы деңгейге жете алатынымды көргім келді. Сөйтіп YC-дегі жұмысымды тоқтатқанның ертесіне сурет сала бастадым. Тәжірибем азайып, бұрынғы қалпыма келу біраз уақытты алды, бірақ ол кем дегенде адамды толығымен баурап алатын еді. [18]
Мен 2014 жылдың қалған бөлігінің көп бөлігін сурет салумен өткіздім. Мен бұрын-соңды ешқашан мұндай үзіліссіз жұмыс істей алмаған едім, және бұрынғыдан да жақсырақ салатын болдым. Өте керемет емес, бірақ жақсырақ. Содан кейін қараша айында, дәл бір суреттің ортасында менің шабытым таусылды. Сол сәтке дейін мен әрқашан жұмыс істеп жатқан суретімнің соңы не боларын көруге құштар болатынмын, бірақ кенеттен мына суретті аяқтау ауыр жұмыс сияқты көрінді. Сондықтан мен онымен жұмыс істеуді тоқтаттым, қылқаламдарымды тазалап қойдым, содан бері сурет салған емеспін. Әйтеуір осы уақытқа дейін.
Бұл біршама дәрменсіз естілетінін түсінемін. Бірақ назар — бұл нөлдік сомалы ойын. Егер сіз немен айналысуды таңдай алсаңыз және өзіңіз үшін ең жақсысы (немесе кем дегенде жақсысы) емес жобаны таңдасаңыз, онда ол шынымен де лайықты басқа жобаға кедергі келтіреді. Ал 50 жаста босқа уақыт өткізудің балама құны бар еді.
Мен қайтадан эссе жазуға кірістім және келесі бірнеше айда бірнеше жаңасын жаздым. Мен тіпті стартаптар туралы болмаған бірнешеуін де жаздым. Содан кейін 2015 жылдың наурызында мен қайтадан Lisp-пен айналыса бастадым.
Lisp-тің ерекшелігі — оның өзегі интерпретаторын өз ішінде жазу арқылы анықталған тіл болып табылады. Ол бастапқыда үйреншікті мағынадағы бағдарламалау тілі ретінде ойластырылмаған еді. Ол есептеудің формалды моделі, Тьюринг машинасының баламасы болуға арналған болатын. Егер сіз тіл үшін интерпретаторды осы тілдің өзінде жазғыңыз келсе, сізге алдын ала анықталған операторлардың қандай ең аз жиынтығы қажет? Джон Маккарти ойлап тапқан, дәлірек айтсақ, ашқан Lisp — осы сұрақтың жауабы. [19]
Маккарти бұл Lisp-ті компьютерлерді бағдарламалау үшін пайдалануға болатынын тіпті өзінің аспиранты Стив Рассел ұсынғанға дейін түсінбеген еді. Рассел Маккартидің интерпретаторын IBM 704 машиналық тіліне аударды, содан бастап Lisp кәдімгі мағынада да бағдарламалау тіліне айнала бастады. Бірақ оның есептеу моделі ретіндегі бастауы оған басқа тілдер тең келе алмайтын қуат пен талғампаздық берді. Колледжде оқып жүргенімде мені қызықтырған осы еді, дегенмен ол кезде оның себебін түсінбеген болатынмын.
Маккартидің 1960 жылғы Lisp-і Lisp өрнектерін интерпретациялаудан басқа ештеңе істемейтін. Онда бағдарламалау тілінен көргіңіз келетін көптеген нәрселер жетіспейтін. Сондықтан оларды қосу керек болды, ал олар қосылған кезде Маккартидің бастапқы аксиоматикалық тәсілі арқылы анықталмады. Ол кезде бұл мүмкін де емес еді. Маккарти өз интерпретаторын бағдарламалардың орындалуын қолмен модельдеу арқылы тексерді. Бірақ бұл сол әдіспен сынауға болатын интерпретаторлардың шегіне жақын еді — расында, онда Маккарти байқамай қалған қате (bug) болған. Бұдан да күрделірек интерпретаторды сынау үшін оны іске қосу керек болар еді, ал ол кездегі компьютерлер жеткілікті деңгейде қуатты емес болатын.
Ал қазір олар қуатты. Енді сіз толық бағдарламалау тілін анықтағанға дейін Маккартидің аксиоматикалық тәсілін қолдануды жалғастыра аласыз. Және Маккартидің Lisp-іне енгізген әрбір өзгерісіңіз ашылу сипатын сақтайтын түрлендіру болып тұрса, сіз негізінен осы қасиетке ие толыққанды тілге қол жеткізе аласыз. Әрине, бұл туралы айтудан гөрі жасау қиынырақ, бірақ теориялық тұрғыдан мүмкін болса, неге көріп көрмеске? Сондықтан мен оны жасап көруге бел будым. Бұған 2015 жылдың 26 наурызынан 2019 жылдың 12 қазанына дейін 4 жыл уақыт кетті. Нақты белгіленген мақсатымның болғаны сәттілік болды, әйтпесе осыншама ұзақ уақыт бойы табандылық таныту қиынға соғар еді.
Мен Bel деп аталатын осы жаңа Lisp-ті Arc ішінде өз-өзіне жаздым. Бұл қайшылық сияқты көрінуі мүмкін, бірақ бұл осы істің жүзеге асуы үшін мен қандай амал-айлаларға баруға мәжбүр болғанымның бір көрінісі. Көптеген түрлі сәтсіз хактар арқылы мен өз ішінде жазылған және іс жүзінде жұмыс істей алатын интерпретаторға өте ұқсас бірдеңе жасай алдым. Жылдам емес, бірақ тексеруге жеткілікті дәрежеде жылдам.
Осы уақыттың көп бөлігінде өзіме эссе жазуға тыйым салуға тура келді, әйтпесе мен оны ешқашан аяқтай алмас едім. 2015 жылдың аяғында мен 3 айды эссе жазуға жұмсадым, ал Bel-дегі жұмысыма қайта оралғанда, кодты әрең түсіндім. Оның нашар жазылғанынан емес, мәселенің тым шиеленіскендігінен. Өз ішінде жазылған интерпретатормен жұмыс істегенде, қай деңгейде не болып жатқанын қадағалап отыру қиын, ал қателер сізге жеткенше іс жүзінде шифрланып кетеді десе де болады.
Сондықтан мен Bel аяқталғанша енді эссе жазбаймын деп шештім. Бірақ онымен жұмыс істеп жүргенімде Bel туралы санаулы адамдарға ғана айттым. Сондықтан жылдар бойы мені түк бітірмей жүргендей көрінген шығармын, ал іс жүзінде мен бұрын-соңды қандай да бір істе жұмыс істегенімнен де қатты еңбектеніп жатқан едім. Кейде бір сұмдық қатемен бірнеше сағат бойы арпалысқаннан кейін Twitter немесе HN-ге көз жүгірткенімде, біреудің «Пол Грэм әлі код жаза ма?» деп сұрап отырғанын көретінмін.
Bel-мен жұмыс істеу қиын, бірақ қанағат әкелетін еңбек болды. Мен онымен соншалықты қарқынды жұмыс істегенім сонша, кез келген уақытта кодтың қомақты бөлігі менің басымда болатын және оның жалғасын сол жерде жаза беретінмін. 2015 жылдың шуақты күні балаларды жағалауға апарғаным есімде, олардың су қайтқанда пайда болатын шалшықтарда ойнағанын бақылап отырып, жалғастыруларға (continuations) қатысты қандай да бір мәселені қалай шешу керектігін ойлап таптым. Бұл менің өмірді дұрыс сүріп жатқанымдай әсер қалдырды. Мен мұны осы сезімнің қаншалықты тосын болғанына сәл алаңдағаным үшін есте сақтадым. Жақсы жаңалығы, келесі бірнеше жылда менде осындай сәттер көбейе түсті.
2016 жылдың жазында біз Англияға көштік. Біз балаларымыздың басқа елде өмір сүрудің қандай болатынын көргенін қаладық, ал мен тумысымнан Ұлыбритания азаматы болғандықтан, бұл табиғи таңдау сияқты көрінді. Біз тек бір жылға қалуды жоспарлаған едік, бірақ бізге соншалықты ұнағаны сонша, біз әлі күнге дейін сонда тұрып жатырмыз. Осылайша Bel-дің көп бөлігі Англияда жазылды.
2019 жылдың күзінде Bel ақыры аяқталды. Маккартидің бастапқы Lisp-і сияқты, бұл жүзеге асырылған бағдарлама (имплементация) емес, спецификация болып табылады, дегенмен Маккартидің Lisp-і сияқты ол да код түрінде өрнектелген спецификация.
Енді қайтадан эссе жаза алатын болғандықтан, мен ойымда жинақталып қалған тақырыптар бойынша бірнеше эссе жаздым. Мен 2020 жыл бойы эссе жазуды жалғастырдым, бірақ сонымен бірге айналысуға болатын басқа нәрселер туралы да ойлана бастадым. Мен не істейтінімді қалай таңдауым керек? Ал өткенде мен немен айналысатынымды қалай таңдаған едім? Мен осы сұраққа жауап беру үшін өзіме арнап бір эссе жаздым, және бұл жауаптың қаншалықты ұзақ әрі шытырман болып шыққанына таңғалдым. Егер бұл өмірін осылай өткізген менің өзімді таңғалдырса, онда басқа адамдарға да қызықты болар, және осындай шытырман өмір кешіп жатқан жандарға жігер берер деп ойладым. Сондықтан мен басқалардың оқуы үшін толығырақ нұсқасын жаздым, және бұл — оның соңғы сөйлемі.
Ескертпелер
[1] Менің тәжірибем компьютерлердің эволюциясындағы бір кезеңді аттап өтті: интерактивті ОЖ-лері бар уақытты бөлісу машиналары. Мен топтамалық өңдеуден тікелей микрокомпьютерлерге көштім, бұл микрокомпьютерлерді одан сайын қызықтырақ етіп көрсетті.
[2] Абстрактілі ұғымдарға арналған итальян сөздерін әрдайым дерлік олардың ағылшын тіліндегі төркіндес сөздерінен болжауға болады (кейде кездесетін polluzione сияқты тұзақтарды қоспағанда). Тек күнделікті сөздер ғана ерекшеленеді. Сондықтан егер сіз көптеген абстрактілі ұғымдарды бірнеше қарапайым етістіктермен байланыстыра білсеңіз, аздаған итальян тілімен-ақ алысқа бара аласыз.
[3] Мен Пьяцца Сан-Феличе 4-те тұрдым, сондықтан менің Академияға баратын жолым ескі Флоренцияның орталық өзегі арқылы өтетін: Питти сарайының жанынан, көпір арқылы, Орсанмикеле жанынан, Дуомо мен Баптистерий арасынан, содан кейін Рикасоли көшесімен Пьяцца Сан-Маркоға дейін. Мен Флоренцияны көше деңгейінде кез келген күйде көрдім: бос, қараңғы қысқы кештерден бастап, көшелері туристерге лық толы аптапты жаз күндеріне дейін.
[4] Әрине, егер сіз қаласаңыз және олар келіссе, адамдарды натюрморт сияқты салуға болады. Мұндай портрет натюрморт кескіндемесінің шыңы деп айтуға болады, дегенмен ұзақ уақыт бойы бір қалыпта отыру кейіпкерлердің жүзінде қиналған кейіп тудыратыны рас.
[5] Interleaf — ақылды адамдары бар, әсерлі технология жасаған, бірақ соған қарамастан Мур заңының астында қалған көптеген компаниялардың бірі болды. 1990 жылдары тұтынушылық (яғни Intel) процессорларының қуатының экспоненциалды өсуі жоғары деңгейлі, арнайы мақсаттағы аппараттық және бағдарламалық жасақтама компанияларын бульдозер сияқты жапырып өтті.
[6] RISD-де өз қолтаңба стилін іздеушілер арнайы бір пайдакүнемдік көздеген емес. Өнер әлемінде ақша мен кереметтік (coolness) бір-бірімен тығыз байланысты. Қымбат кез келген нәрсе керемет ретінде қабылдана бастайды, ал керемет болып көрінген кез келген нәрсе көп ұзамай дәл сондай қымбатқа айналады.
[7] Техникалық тұрғыдан алғанда, пәтер жалдау ақысы қатаң бақыланатын (rent-controlled) емес, тұрақтандырылған (rent-stabilized) еді, бірақ бұл тек Нью-Йорк тұрғындары ғана білетін немесе мән беретін нәзік айырмашылық. Ең бастысы, ол өте арзан, нарықтық бағаның жартысынан да төмен еді.
[8] Бағдарламалық жасақтамалардың көбін дайын болған бойда шығаруға (launch) болады. Бірақ бағдарламалық жасақтама онлайн-дүкен құрастырушы болып, сіз дүкендерді хостингте ұстап отырсаңыз, әлі ешқандай қолданушыңыз болмаса, бұл жайт көзге бірден анық көрініп қалады. Сондықтан көпшілікке ресми шығармас бұрын, біз алғашқы пайдаланушылар тобын тарту және олардың дүкендерінің жақсы көрінуін қамтамасыз ету мағынасында жабық түрде іске қосуға мәжбүр болдық.
[9] Бізде Viaweb ішінде пайдаланушылар өз парақшаларының мәнерлерін анықтай алуы үшін код редакторы болған еді. Олар өздері білмегенімен, оның астында Lisp өрнектерін өңдеп отырған. Бірақ бұл қолданба редакторы емес еді, себебі код сатып алушылар кіргенде емес, сатушылардың сайттары жасақталған кезде орындалатын.
[10] Бұл қазір үйреншікті болып кеткен тәжірибенің алғашқы көрінісі еді; одан кейін орын алған жайт та сондай болды: пікірлерді оқысам, олар ашулы адамдарға толы екен. Lisp басқа тілдерден жақсырақ деп қалай айта аламын? Олардың бәрі Тьюринг бойынша толық емес пе? Мен жазған эсселерге берілген жауаптарды көрген адамдар кейде маған жандары ашитынын айтады, бірақ мен мұның бастан-ақ осылай болғанын айтқанда еш асырып отырған жоқпын. Бұл осы істің ажырамас бір бөлшегі. Эссе оқырмандарға олар әлі білмейтін нәрселерді айтуы керек, ал кейбір адамдарға мұндай нәрселерді айтқан ұнамайды.
[11] Әрине, 90-жылдары адамдар интернетке көптеген дүниелер салды, бірақ бірдеңені желіге жай салу мен оны желіде жариялау бірдей емес. Желіде жариялау дегеніміз — онлайн нұсқаға негізгі (немесе кем дегенде негізгі нұсқалардың бірі ретінде) қарау деген сөз.
[12] Мұнда Y Combinator тәжірибеміз де үйрететін жалпы бір тағылым бар: дәстүрлер оларды тудырған шектеулер жойылғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы сізді шектей береді. Венчурлік капиталдың үйреншікті тәжірибесі бір кездері, дәл эссе жариялау туралы дәстүрлер сияқты, шынайы шектеулерге негізделген еді. Бір кездері стартап ашу әлдеқайда қымбат әрі соған сәйкес өте сирек болатын. Енді олар арзан әрі көп болуы мүмкін еді, бірақ ВК әдет-ғұрыптары эссе жазу туралы дәстүрлердің баспа дәуірінің шектеулерін бейнелейтіні сияқты, бұрынғы әлемді бейнелеп тұра берді.
Бұл өз кезегінде тәуелсіз ойлайтын адамдар (яғни дәстүрлердің ықпалына азырақ түсетіндер) жылдам өзгерістерге ұшырайтын салаларда (дәстүрлердің ескіру ықтималдығы жоғары жерде) басымдыққа ие болатынын білдіреді.
Дегенмен, мынадай бір қызық жайт бар: қай салалардың жылдам өзгерістерге ұшырайтынын әрқашан болжай алмайсыз. Бағдарламалық жасақтама мен венчурлік капиталдың өзгеретіні анық, бірақ эссе жазудың өзгеретінін кім болжай алар еді?
[13] Y Combinator бастапқы атауы емес еді. Басында біз Cambridge Seed деп аталдық. Бірақ Кремний алқабында біреу бізді көшіріп алған жағдайда өңірлік атаудың болғанын қаламадық, сондықтан лямбда есептеуіндегі ең керемет тәсілдердің бірі — Y комбинаторының құрметіне атымызды өзгерттік.
Мен түсіміз ретінде қызғылт сарыны таңдадым, бұған ішінара оның ең жылы түс екені, ішінара оны ешбір ВК қолданбағаны себеп болды. 2005 жылы барлық ВК-лар қою қызыл, қою көк және қою жасыл сияқты байсалды түстерді қолданды, себебі олар құрылтайшыларға емес, шектеулі серіктестерге (LP) ұнауға тырысатын. YC логотипінің өзі ішкі әзіл: Viaweb логотипі қызыл шеңбердегі ақ V болған еді, сондықтан мен YC логотипін қызғылт сары шаршыдағы ақ Y етіп жасадым.
[14] YC 2009 жылдан бастап екі жылдай қорға айналды, өйткені ол менің жеке өзім қаржыландыра алмайтындай деңгейде тым үлкейіп кетті. Бірақ Heroku сатылғаннан кейін бізде қайтадан өз-өзімізді қаржыландыруға оралу үшін жеткілікті ақша болды.
[15] Маған "мәмілелер ағыны" (deal flow) термині ешқашан ұнаған емес, өйткені бұл кез келген уақыттағы жаңа стартаптардың саны тұрақты дегенді білдіреді. Бұл жалған ғана емес, сонымен бірге YC-тің мақсаты — басқа жағдайда мүлде пайда болмайтын стартаптардың құрылуына себеп болу арқылы мұның өтірік екенін дәлелдеу.
[16] Оның айтуынша, олардың барлығы әртүрлі пішіндер мен өлшемдерде болған, өйткені кондиционерлерге сұраныс күрт артып, оған қолына түскенін алуға тура келген, бірақ олардың барлығы оның қазір көтере алатынынан әлдеқайда ауыр еді.
[17] HN-нің тағы бір мәселесі — эссе жазып әрі форум басқарған кезде туындайтын бір оғаш шеткі жағдай еді. Форум басқарған кезде, сіз әрбір әңгімені болмаса да, кем дегенде өзіңізге қатысты әрбір әңгімені көреді деп есептеледі. Ал эссе жазған кезіңізде адамдар форумдарда олар туралы қиялдары жеткенше бұрмаланған түсіндірмелер қалдырады. Жеке-жеке алғанда бұл екі құбылыс жалықтырарлық болса да, шыдауға болады, бірақ олардың үйлесімі — нағыз апат. Сізге сол бұрмаланған пікірлерге жауап беруге тура келеді, өйткені сіз әңгімеге қатысып отыр деп есептелгендіктен, жеткілікті түрде қолдау тапқан кез келген қате түсіндірмеге жауап бермеу оның дұрыстығын үнсіз мойындау ретінде қабылданады. Бірақ бұл өз кезегінде жағдайды одан сайын ушықтырады; сізбен керіскісі келетін кез келген адам дәл қазір өз сәті келгенін сезеді.
[18] YC-тен кетудің ең жаман жері — бұдан былай Джессикамен бірге жұмыс істемеу болды. Біз бір-бірімізді білген бүкіл уақыт бойы дерлік YC-пен айналысып келдік және біз оны жеке өмірімізден бөлуге тырыспадық та, оны қаламадық та, сондықтан кету тамыры тереңге жайылған ағашты жұлып алғандай болды.
[19] Ойлап табылған мен ашылған нәрселер ұғымын нақтырақ түсінудің бір жолы — ғарыштық келімсектер туралы талқылау. Кез келген жеткілікті дамыған бөгдепланеталық өркениет, мысалы, Пифагор теоремасын сөзсіз білер еді. Мен сондай-ақ, онша сенімді болмасам да, олар Маккартидің 1960 жылғы мақаласындағы Lisp туралы да білетін болар еді деп ойлаймын.
Бірақ егер олай болса, бұл оларға белгілі болуы мүмкін тілдің шегі деп есептеуге ешқандай негіз жоқ. Шамасы, келімсектерге де сандар, қателер және енгізу-шығару қажет. Сондықтан Маккартидің Lisp-інен әрі қарай бастау алатын, жаңалық ретінде ашылу қасиеті сақталатын кем дегенде бір жол бар сияқты көрінеді.
Осының нобайларын оқып шыққандары үшін Тревор Блэквеллге, Джон Коллисонға, Патрик Коллисонға, Дэниел Гэклге, Ральф Хэзеллге, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске және Хардж Таггарға алғыс айтамын.