Колледжга кадәр мәктәптән тыш шөгыльләнгән ике төп эшем — язу һәм программалаштыру иде. Мин эсселар язмый идем. Ул вакытта башлаган язучылар нәрсә язарга тиеш булган, шуны яздым, мөгаен, хәзер дә шулайдыр: хикәяләр. Хикәяләрем котсыз иде. Аларда сюжет диярлек юк иде, бары тик көчле хис-тойгылы персонажлар гына бар иде, бу аларга тирәнлек бирә дип уйлый идем.
Мин язарга тырышкан беренче программалар IBM 1401 машинасында иде, аны безнең мәктәп округы ул чакта «мәгълүмат эшкәртү» (data processing) дип аталган нәрсә өчен куллана иде. Бу 9 нчы сыйныфта иде, димәк, миңа 13 яки 14 яшь иде. Мәктәп округының 1401 машинасы безнең урта мәктәпнең (junior high school) подвалында булып чыкты, һәм дустым Rich Draves белән миңа аны кулланырга рөхсәт бирделәр. Аска төшкәч, бу Бонд фильмындагы явыз затның кечкенә өненә охшаган иде, анда бу ят кыяфәтле машиналар — CPU, диск саклагычлары, принтер, перфокарта уку җайланмасы — якты люминесцент лампалар астында биек идәндә басып тора иде.
Без кулланган тел Fortran теленең беренче версияләренең берсе иде. Программаларны перфокарталарга басарга, аннары аларны карта уку җайланмасына тезәргә һәм программаны хәтергә кертеп эшләтеп җибәрү өчен төймәгә басарга кирәк иде. Гадәттә нәтиҗә гаҗәеп дәрәҗәдә тавышлы принтерда нәрсәдер басылып чыгудан гыйбарәт иде.
1401 мине аптырашта калдырды. Аның белән нәрсә эшләргә икәнен аңлый алмадым. Һәм үткәннәргә караганда, мин аның белән күп нәрсә эшли дә алмас идем. Программаларга бердәнбер кертү юлы перфокарталарда сакланган мәгълүмат иде, ә минем перфокарталарда бернинди дә мәгълүматым юк иде. Башка бердәнбер вариант — бернинди керү мәгълүматына бәйле булмаган нәрсәләр эшләү, мәсәлән, пи санының якынча кыйммәтен исәпләү, ләкин минем мондый кызыклы нәрсә эшләрлек математика белемем җитәрлек түгел иде. Шуңа күрә мин язган бернинди программаны да хәтерләмәвемә гаҗәпләнмим, чөнки алар әллә ни зур эш башкара алмаган. Минем иң ачык истәлегем — программаларның бөтенләй туктамаска да мөмкин икәнен белгән мизгел, чөнки минекеләрнең берсе нәкъ шулай эшләде. Вакытны бүлешү режимы булмаган машинада бу техник кына түгел, ә социаль хата да иде, мәгълүмат үзәге җитәкчесенең йөз чыраеннан бу бик аңлашыла иде.
Микрокомпьютерлар килеп чыгу белән барысы да үзгәрде. Хәзер сезнең каршыгызда, өстәлдә, перфокарталар өемен актарып чыгып кына туктап калмыйча, эшләп торганда сезнең төймәләргә басуыгызга җавап бирә торган санак тора ала иде. [1]
Дусларым арасында микрокомпьютер алган беренче кеше аны үзе җыйды. Ул Heathkit тарафыннан җыелма рәвешендә сатыла иде. Аның компьютер каршында утырып, программаларны турыдан-туры компьютерга басып язганын карап торганда үземнең никадәр сокланганымны һәм көнләшкәнемне бик ачык хәтерлим.
Ул вакытта компьютерлар кыйммәт иде, һәм 1980 еллар тирәсендә әтиемне берсен, TRS-80 компьютерын сатып алырга күндергәнче, миңа еллар буе аның башын катырырга туры килде. Ул чакта алтын стандарт Apple II иде, ләкин TRS-80 дә җитәрлек яхшы иде. Менә шул чакта мин чынлап та программалаштыра башладым. Мин гади уеннар, ракета моделемнең никадәр биеклеккә очуын алдан фаразлый торган программа һәм әтием ким дигәндә бер китап язу өчен кулланган текст мөхәррире яздым. Хәтердә бары тик якынча 2 бит текст өчен генә урын бар иде, шуңа күрә ул берьюлы 2 бит яза һәм шуннан соң аларны бастырып чыгара иде, ләкин бу язу машинасына караганда күпкә яхшырак иде.
Программалаштыруны ошатсам да, аны колледжда өйрәнергә планлаштырмаган идем. Колледжда мин фәлсәфә өйрәнмәкче булдым, бу күпкә куәтлерәк яңгырый иде. Мәктәп елларымдагы беркатлы карашым буенча, бу төп хакыйкатьләрне өйрәнү булып тоела иде, алар белән чагыштырганда башка өлкәләрдә өйрәнелә торган нәрсәләр гади генә тар белгечлек белемнәре булыр кебек иде. Колледжга килгәч шуны аңладым: башка өлкәләр фикер киңлеген шулкадәр зур алып тора иде ки, бу фаразланган төп хакыйкатьләр өчен урын диярлек калмый иде. Фәлсәфәгә калган бөтен нәрсә башка өлкәләрдәге кешеләр җиңел генә игътибарсыз калдыра ала торган чик очраклары (edge cases) гына булып тоелды.
18 яшемдә моны сүзләр белән аңлатып бирә алмас идем. Ул вакытта белгәнем шул гына иде: мин фәлсәфә курсларына йөрүемне дәвам иттем, ә алар кызыксыз булуын дәвам итте. Шуңа күрә мин AI (ясалма интеллект) өлкәсенә күчәргә карар кылдым.
1980 еллар уртасында AI бик популяр иде, ләкин аның өстендә эшләү теләген уяткан ике төп нәрсә булды: Хайнлайнның Mike исемле акыллы компьютер сурәтләнгән The Moon is a Harsh Mistress романы һәм PBS каналының Terry Winograd'ның SHRDLU куллануын күрсәткән документаль фильмы. Мин The Moon is a Harsh Mistress китабын кабат укып карамадым, шуңа күрә аның вакыт сынавын ничек узганын белмим, ләкин аны укыганда мин тулысынча аның дөньясына чумган идем. Тиздән безнең Mike кебек компьютерыбыз булачак дип тоела иде, ә Winograd'ның SHRDLU кулланганын күргәч, ул вакытка иң күбе берничә ел калды кебек тоелды. Бары тик SHRDLU'га күбрәк сүзләр өйрәтергә генә кирәк иде.
Ул вакытта Cornell'да AI буенча дәресләр юк иде, хәтта аспирантура дәресләре дә юк иде, шуңа күрә мин үзем өйрәнә башладым. Димәк, бу Lisp өйрәнүне аңлата иде, чөнки ул заманда Lisp AI теле дип санала иде. Ул вакытта киң кулланылган программалаштыру телләре шактый примитив иде, һәм программачыларның фикерләре дә шуңа ярашлы иде. Cornell'да төп тел PL/I дип аталган Pascal сыман тел иде, һәм башка җирләрдә дә хәл охшаш иде. Lisp өйрәнү минем программа турындагы төшенчәмне шулкадәр тиз киңәйтте ки, яңа чикләрнең кайда икәнен аңлый башлаганчы еллар узды. Бу инде чынлап та шәп нәрсә иде; колледждан нәкъ менә шуны көткән идем. Бу дәрестә бармады, тиешлечә булмады, ләкин бу яхшы иде. Киләсе ике ел эчендә мин илһамланып эшләдем. Нәрсә белән шөгыльләнәчәгемне белә идем.
Баклавриат дипломым өчен мин SHRDLU'ны кире инженерияләдем (reverse-engineered). Ходаем, мин бу программа өстендә эшләүне ничек яраттым дисәңче! Бу бик матур код кисәге иде, ләкин аны тагын да дулкынландыргыч иткән нәрсә — хәзер күз алдына китерүе кыен, ләкин 1985 елда гадәти булган ышануым иде: ул инде интеллектның түбән итәкләренә үрмәли башлаган иде.
Мин Cornell'да төп белгечлекне (major) сайларга мәҗбүр итми торган программага эләккән идем. Үзеңә ошаган теләсә кайсы дәресләргә йөри һәм дипломга яздыру өчен үзең теләгән белгечлекне сайлый ала идең. Мин, әлбәттә, «Artificial Intelligence»ны сайладым. Чын кәгазь дипломны алгач, тырнак билгеләренең дә кертелгәнен күреп аптырап калдым, бу аларны шик белдерү тырнаклары кебек укытырга мәҗбүр итә иде. Ул вакытта бу мине борчыды, ләкин хәзер, бераздан ачачак сәбәпләр аркасында, бу кызыклы дәрәҗәдә төгәл булып күренә.
Мин 3 аспирантурага гариза бирдем: ул вакытта AI буенча билгеле булган MIT һәм Yale, шулай ук Harvard, анда мин Rich Draves укыганга күрә барып кайткан идем, һәм анда мин SHRDLU клонымда кулланган парсер төрен уйлап тапкан Bill Woods та эшли иде. Бары тик Harvard кына мине кабул итте, шуңа күрә мин анда киттем.
Моның кайсы мизгелдә булганын хәтерләмим, яки ниндидер билгеле бер мизгел булдымы икән, ләкин аспирантураның беренче елында мин ул вакытта гамәлдә булган AI'ның бер алдак икәнен аңладым. Димәк, «эт урындыкта утыра» дигәнне ниндидер формаль күренешкә тәрҗемә итеп, аны үзе белгән нәрсәләр исемлегенә өсти торган AI төрләре турында әйтәм.
Бу программаларның чынлыкта күрсәткән нәрсәсе — табигый телнең формаль тел булган бер кечкенә өлеше барлыгы иде. Ләкин бик тар өлеше. Алар булдыра алган нәрсә белән табигый телне чынлап аңлау арасында җиңелмәслек упкын булуы аңлашыла иде. Чынлыкта, бу SHRDLU'га күбрәк сүзләр өйрәтү мәсьәләсе генә түгел иде. Төшенчәләрне ачык мәгълүмат структуралары аша сурәтли торган бөтен бу AI ысулы эшләмәячәк иде. Аның яраксызлыгы, еш кына була торганча, аңа кулланырга мөмкин булган төрле «ямаулар» турында мәкаләләр язу өчен күп мөмкинлекләр тудырды, ләкин ул безгә беркайчан да Mike'ны бирмәячәк иде.
Шуңа күрә мин җимерелгән планнарымнан нәрсә коткарып кала алам дип тирә-якка карадым, һәм анда Lisp бар иде. Мин үз тәҗрибәмнән белдем: Lisp AI белән бәйле булганга гына түгел (ул вакытта кешеләрне иң кызыксындырган нәрсә шул булса да), үзлегеннән дә кызыклы иде. Шуңа күрә мин игътибарымны Lisp'ка юнәлтергә булдым. Дөресен генә әйткәндә, мин Lisp хакерлыгы турында китап язарга карар кылдым. Ул китапны яза башлаганда Lisp хакерлыгы турында никадәр аз белгәнемне уйлау да куркыныч. Ләкин нәрсәнедер өйрәнү өчен шул хакта китап язудан да яхшырак нәрсә юк. On Lisp китабы 1993 елга кадәр басылып чыкмады, ләкин мин аның күп өлешен аспирантурада яздым.
Санак фәне (Computer Science) — ике ярты, теория һәм системалар арасындагы тынгысыз берлек ул. Теория өлкәсендәгеләр исбатлый, ә системалар өлкәсендәгеләр төзи. Мин нәрсәләрдер төзергә теләдем. Минем теориягә карата хөрмәтем зур иде — дөресен әйткәндә, бу ике яртының иң сокландыргычы дигән эчке бер шигем дә бар иде — ләкин нәрсәләрдер төзү күпкә кызыклырак булып күренде.
Ләкин системалар белән эшләүнең проблемасы шунда иде: ул озакка бармый иде. Сез бүген язган теләсә кайсы программа, никадәр яхшы булмасын, иң яхшы очракта ике дистә елдан искерәчәк. Кешеләр сезнең программаны искәрмәләрдә телгә алырга мөмкин, ләкин аны беркем дә чынлап кулланмаячак. Һәм чыннан да, ул бик көчсез эш булып күренәчәк. Бары тик бу өлкәнең тарихын аңлаган кешеләр генә үз вакытында аның яхшы булганын төшенәчәк.
Бервакыт санак лабораториясендә артык Xerox Dandelion машиналары ятып калган иде. Алар белән уйнап карарга теләгән һәркем берсен ала ала иде. Мин бермәл кызыктым, ләкин алар хәзерге стандартлар буенча шулкадәр әкрен иде; моның ни мәгънәсе бар? Башка беркем дә алырга теләмәде, шуңа күрә аларны юк иттеләр. Системалар эше белән нәкъ менә шул була иде.
Мин гади нәрсәләр генә төзергә түгел, ә мәңгегә кала торган нәрсәләр төзергә теләдем.
Бу канәгатьсезлек халәтендә мин 1988 елда аспирантурада укыган Rich Draves янына CMU'га кунакка бардым. Бер көнне мин бала чагымда күп вакыт үткәргән Карнеги институтына бардым. Анда бер картинаны карап торганда, бик гади кебек тоелган, ләкин минем өчен зур ачыш булган нәрсәне аңладым. Менә монда, туры стенада, мәңгегә кала торган нәрсә ясарга мөмкин булган өлкә иде. Картиналар искерми иде. Аларның иң яхшыларының кайберләренә йөзләрчә ел иде.
Өстәвенә, бу эш белән көн күрергә дә була иде. Әлбәттә, программа язу кебек җиңел түгел, ләкин мин бик тырыш булсаң һәм бик тыйнак яшәсәң, яшәрлек акча эшләү мөмкин дип уйладым. Һәм рәссам буларак сез чыннан да бәйсез була аласыз. Сезнең җитәкчегез булмаячак, хәтта фәнни грантлар эзләргә дә кирәкми.
Мин һәрвакыт картиналар карарга ярата идем. Мин аларны ясый алыр идемме? Бернинди төшенчәм юк иде. Моның хәтта мөмкин булуын да күз алдына китергәнем юк иде. Мин акыл белән кешеләрнең сәнгать иҗат иткәнен — аның үзлегеннән генә барлыкка килмәгәнен — белә идем, ләкин аны ясаучы кешеләр бөтенләй башка бер затлар кебек иде. Алар я бик борынгы заманда яшәгән, яки Life журналы битләрендә сәер нәрсәләр эшләүче серле даһилар иде. Чынлап та сәнгать ясый алу, бу фигыльне шул исем алдына куя алу идеясе үзе бер могҗиза булып тоелды.
Шул көздә мин Harvard'та сәнгать дәресләренә йөри башладым. Аспирантлар теләсә кайсы бүлектән дәресләр ала ала иде, һәм минем фәнни җитәкчем Tom Cheatham бик тыныч кеше иде. Мин йөргән сәер дәресләр турында белсә дә, ул беркайчан бернәрсә дә әйтмәде.
Шулай итеп, хәзер мин компьютер фәннәре буенча аспирантурада идем, ләкин рәссам булырга җыена идем, һәм шул ук вакытта чын күңелдән Lisp хакерлыгына гашыйк идем һәм On Lisp өстендә эшли идем. Башкача әйткәндә, күп кенә аспирантлар кебек, мин үз диссертациям булмаган берничә проект өстендә дәртләнеп эшли идем.
Мин бу хәлдән чыгу юлын күрмәдем. Мин аспирантураны ташларга теләмәдем, ләкин аннан башка ничек чыгып була соң? Дустым Robert Morris'ны 1988 елгы интернет-кортын язганы өчен Cornell'дан куып чыгаргач, аның аспирантурадан чыгуның шундый шау-шулы юлын тапканына көнләшкәнемне хәтерлим.
Аннары 1990 елның апрелендә диварда бер ярык пәйда булды. Мин профессор Cheatham белән очраштым, һәм ул миннән шул июньдә тәмамларлык дәрәҗәдә алга киттемме дип сорады. Диссертациямнең бер сүзе дә язылмаган иде, ләкин тормышымдагы иң тиз уйлау мизгелендә, калган якынча 5 атна эчендә, мөмкин булган җирдә On Lisp өлешләрен кабат кулланып, берсен язып чыгарга карар кылдым һәм сизелмәслек тизлек белән җавап бирә алдым: «Әйе, шулай дип уйлыйм. Берничә көннән сезгә укырга берәр нәрсә бирермен».
Тема итеп мин дәвам итүләрнең (continuations) кулланылышын сайладым. Үткәннәргә караганда, миңа макрослар һәм урнаштырылган телләр (embedded languages) турында язарга кирәк булган. Анда бөтенләй өйрәнелмәгән диярлек тулы бер дөнья бар. Ләкин минем теләгем аспирантурадан котылу гына иде, һәм тиз генә язылган диссертациям көчкә-көчкә генә җитәрлек булды.
Шул арада мин сәнгать мәктәпләренә гаризалар бирә идем. Мин икесенә бирдем: АКШтагы RISD һәм Флоренциядәге Accademia di Belli Arti, ул иң борынгы сәнгать мәктәбе булганга, аны яхшы булыр дип уйладым. RISD мине кабул итте, ә Accademia'дан бернинди җавап булмады, шуңа күрә мин Providence'ка киттем.
Мин RISD'ның BFA программасына гариза биргән идем, бу асылда кабат колледжга барырга кирәк дигәнне аңлата иде. Бу ишетелгән кебек сәер түгел иде, чөнки миңа нибары 25 яшь иде, ә сәнгать мәктәпләре төрле яшьтәге кешеләр белән тулы. RISD мине күчеп килгән икенче курс студенты дип санады һәм шул җәйдә нигез курсын (foundation) узарга тиешлегемне әйтте. Нигез курсы рәсем ясау, төс һәм дизайн кебек фундаменталь предметлар буенча һәркем үтәргә тиешле дәресләрне аңлата.
Җәй ахырына таба мине зур сюрприз көтә иде: Accademia'дан хат килде, ул Кембридж, Массачусетс урынына Англиядәге Кембриджга җибәрелгәнлектән тоткарланган иде; хатта мине шул көздә Флоренциядә керү имтиханын тапшырырга чакыралар иде. Моңа нибары берничә атна калган иде. Минем яхшы фатир хуҗам әйберләремне үзенең чарлагында калдырырга рөхсәт итте. Аспирантурада консалтинг эшеннән туплаган бераз акчам бар иде; тыйнак яшәсәм, ул, мөгаен, бер елга җитәрлек иде. Хәзер миңа бары тик итальян телен өйрәнергә генә калды.
Бу керү имтиханын бары тик stranieri (чи Granica чит ил кешеләре) генә тапшырырга тиеш иде. Үткәннәргә караганда, бу аларны чыгарып калдыру ысулы булырга да мөмкин иде, чөнки Флоренциядә сәнгать өйрәнү теләге белән җәлеп ителгән stranieri шулкадәр күп иде ки, югыйсә алар итальян студентларыннан артып китәр иде. Шул җәйдәге RISD нигез курсыннан соң мин рәсем ясауда шактый яхшы формада идем, ләкин язма имтиханны ничек тапшыра алганымны әле дә аңламыйм. Мин эссе соравына Сезанн турында язып җавап биргәнемне һәм чикләнгән сүзлек запасымнан максималь файдалану өчен интеллектуаль дәрәҗәне мөмкин кадәр югары күтәргәнемне хәтерлим. [2]
Миңа нибары 25 яшь кенә әле, ләкин инде шундый күзгә бәрелә торган кабатланулар бар. Менә мин тагын бер абруйлы уку йортына, ниндидер абруйлы фәнне өйрәнү өмете белән барырга торам, һәм тагын өметләрем өзелергә тора. Accademia'ның рәсем сәнгате бүлегендә студентлар һәм укытучылар сез күз алдына китерә алган иң яхшы кешеләр иде, ләкин алар күптән инде шундый килешүгә килгән иде: студентлар укытучылардан бернәрсә дә укытуны таләп итми, ә аның бәрабәренә укытучылар студентлардан бернәрсә дә өйрәнүне таләп итми. Һәм шул ук вакытта катнашучыларның барысы да 19 нчы гасыр остаханәсе (atelier) кагыйдәләрен тышкы яктан саклый иде. Безнең хәтта 19 нчы гасыр остаханәләре картиналарында күрә торган, вак утын белән ягыла торган кечкенә мичләребезнең берсе бар иде, һәм ялангач натурщица пешмәс өчен аңа мөмкин кадәр якын утыра иде. Тик миннән башка аны беркем дә диярлек ясамый иде. Калган студентлар вакытларын сөйләшеп яки вакыт-вакыт Америка сәнгать журналларында күргән нәрсәләрне охшатырга тырышып үткәрә иде.
Безнең натурщица минем урамның түбән очында гына яши булып чыкты. Ул натурщица булып эшләү һәм җирле антиквар өчен ялган эшләнмәләр ясау комбинациясе аша көн күрә иде. Ул китаптан әллә ни билгеле булмаган иске картинаны күчереп ясый, аннары теге кеше күчермәне алып, аны иске күренсен өчен туздыра иде. [3]
Accademia студенты булганда мин төннәрен йокы бүлмәмдә натюрмортлар ясый башладым. Бу картиналар бик кечкенә иде, чөнки бүлмә бәләкәй иде, һәм мин аларны киндер калдыкларына ясый идем, ул вакытта минем акчам шуңа гына җитә иде. Натюрмортлар ясау кешеләрне ясаудан аерылып тора, чөнки предмет, исеменнән күренгәнчә, кыймылдый алмый. Кешеләр берьюлы 15 минуттан артык утыра алмый, ә утырганда да бик тыныч утырмыйлар. Шуңа күрә кешеләрне ясауның традицион алымы — гадәти кешене ничек ясарга икәнен белү, аннары аны үзең ясый торган конкрет кешегә туры китереп үзгәртүдән гыйбарәт. Ә менә натюрмортны, теләсәгез, күргән нәрсәгездән пиксельләп күчереп ясый аласыз. Әлбәттә, сез моның белән генә тукталырга теләмисез, югыйсә гади генә фотографик төгәллек килеп чыга, ә натюрмортны кызыклы иткән нәрсә — аның баш мие аша үтүе. Мәсәлән, ниндидер ноктада төснең кинәт үзгәрү сәбәбе предметның кырые булуын хәбәр итә торган визуаль билгеләрне ассызыкларга телисез. Мондый нәрсәләрне сиздермичә генә ассызыклап, сез фотографияләргә караганда да реальрәк булган картиналар ясый аласыз — метафорик мәгънәдә генә түгел, ә мәгълүмат теориясенең кырыс мәгънәсендә. [4]
Миңа натюрмортлар ясау ошый иде, чөнки күргән нәрсәләрем кызыксындыра иде. Көндәлек тормышта без күргән нәрсәләрнең күбесен аңлы рәвештә тоймыйбыз. Күрү тойгысының күпчелек өлеше түбән дәрәҗәдәге процесслар тарафыннан эшкәртелә, алар сезнең миегезгә иң якты һәм иң кара нокталарның кайда булуы кебек детальләрне әйтмичә генә «бу су тамчысы» дип кенә әйтә, яки һәр яфракның формасын һәм торышын әйтмичә «бу куак» ди. Бу минең җитешсезлеге түгел, ә өстенлеге. Көндәлек тормышта һәр куактагы һәр яфракны сизеп тору комачаулар иде. Ләкин нәрсәнедер ясарга кирәк булганда, сезгә җентекләбрәк карарга туры килә, һәм шулай эшләгәндә, анда күрерлек нәрсәләр бик күп. Кешеләр гадәттә игътибар итми торган нәрсәне ясарга тырышып берничә көн үткәннән соң да яңа нәрсәләр күрергә мөмкин, нәкъ менә кешеләр гадәттә игътибар итми торган нәрсә турында эссе язарга тырышып берничә көн үткәннән соң кебек.
Бу ясауның бердәнбер ысулы түгел. Мин моның хәтта яхшы ысул булуына да 100% ышанмыйм. Ләкин бу сынап карарга ярарлык яхшы вариант булып күренде.
Безнең укытучыбыз, профессор Ulivi, яхшы кеше иде. Ул минем тырышып эшләгәнемне күрде һәм һәр студентның бер төрле паспорты була торган кәгазьгә яхшы билге куйды. Ләкин Accademia миңа итальян теленнән башка бернәрсә дә өйрәтми иде, һәм акчам бетә башлады, шуңа күрә беренче ел ахырында мин АКШка кире кайттым.
Мин RISD'ка кире кайтырга теләдем, ләкин хәзер акчам юк иде, ә RISD бик кыйммәт иде, шуңа күрә мин бер елга эшкә урнашырга, ә аннары киләсе көздә RISD'ка кире кайтырга карар кылдым. Мин документлар булдыру өчен программа тәэминаты ясый торган Interleaf дигән компаниягә эшкә кердем. Сез Microsoft Word кебек дисезме? Нәкъ шулай. Түбән дәрәҗәдәге программа тәэминаты югары дәрәҗәдәгесен йота бара дигәнне мин нәкъ менә шулай аңладым. Ләкин Interleaf'ның яшәргә әле берничә елы бар иде. [5]
Interleaf бик кыю бер адым ясаган иде. Emacs тарафыннан илһамланып, алар скрипт телен өстәгәннәр һәм хәтта бу скрипт телен Lisp диалекты иткәннәр иде. Хәзер аларга анда нәрсәләрдер язар өчен Lisp хакеры кирәк иде. Бу минем гадәти эшкә иң якын булган бердәнбер тәҗрибәм иде, һәм мин үз җитәкчемнән һәм хезмәттәшләремнән гафу үтенәм, чөнки мин начар хезмәткәр идем. Аларның Lisp'ы гигант C тортындагы иң юка глазурь катламы иде, ә мин C телен белмәгәнгә һәм аны өйрәнергә теләмәгәнгә күрә, программа тәэминатының күпчелек өлешен беркайчан да аңламадым. Өстәвенә, мин гаҗәеп дәрәҗәдә җаваплылыксыз идем. Бу программалаштыру эше билгеле бер эш сәгатьләрендә көн саен килүне аңлаткан заманда иде. Бу миңа табигый булмаган кебек тоелды, һәм бу мәсьәләдә калган дөнья хәзер минем карашым белән килешә бара, ләкин ул вакытта бу зур каршылыклар тудырды. Ел ахырына таба мин вакытымның күп өлешен сиздермичә генә On Lisp өстендә эшләп үткәрдем, ул вакытка мин аны бастырып чыгару турында контракт төзегән идем инде.
Яхшы ягы шул иде: миңа, бигрәк тә сәнгать студенты стандартлары буенча, бик күп акча түләделәр. Флоренциядә, фатирның үз өлешемне түләгәннән соң, калган барлык нәрсәгә бюджетым көненә 7 доллар иде. Хәзер миңа сәгатенә аңардан 4 тапкыр күбрәк түлиләр иде, хәтта мин җыелышта басып утырганда гына да. Бик тыйнак яшәп, мин RISD'ка кире кайтыр өчен җитәрлек акча җыеп кына калмадым, ә колледж кредитларымны да түләп бетердем.
Interleaf'та мин кайбер файдалы нәрсәләргә өйрәндем, гәрчә алар күбесенчә нәрсә эшләргә ярамаганы турында булса да. Мин белдем: технология компанияләрен сатучыларга караганда продукт белән шөгыльләнүчеләр идарә итүе яхшырак (сату — чын сәнгать, һәм моны булдырган кешеләр чыннан да оста булса да); кодны артык күп кеше үзгәрткәндә хаталар (bugs) килеп чыга; арзан офис бүлмәсе, әгәр ул төшенкелек уятса, бернинди дә отышлы әйбер түгел; планлаштырылган җыелышлар коридордагы әңгәмәләрдән калыша; зур, бюрократик клиентлар — куркыныч акча чыганагы; һәм гадәти офис сәгатьләре белән хакерлык өчен иң кулай вакыт арасында, яки гадәти офислар белән моның өчен иң кулай урын арасында уртаклык бик аз.
Ләкин мин өйрәнгән һәм Viaweb'та да, Y Combinator'да да кулланган иң мөһим нәрсә шул иде: түбән дәрәҗә югары дәрәҗәне йота бара; «башлангыч дәрәҗәдәге» вариант булу яхшы, хәтта ул әллә ни абруйлы булмаса да, чөнки әгәр сез булмасагыз, башка берәү шулай булачак һәм сезне түшәмгә кысып куячак. Димәк, бу үз чиратында абруйлы булуның куркыныч билге булуын аңлата.
Киләсе көздә RISD'ка кире кайту өчен киткәч, мин клиентлар өчен проектлар ясаучы төркемгә фриланс эшләр башкарырга килештем, һәм мин киләсе берничә ел шулай яшәп калдым. Соңрак бер проект буенча кунакка килгәч, берәү миңа HTML дигән яңа нәрсә турында сөйләде, ул аны SGML нигезендә ясалган дип аңлатты. Билгеләү теле (markup language) энтузиастлары Interleaf'та гадәти бер һөнәри бәла иде һәм мин аңа игътибар итмәдем, ләкин бу HTML дигән нәрсә соңрак минем тормышымның зур бер өлешенә әверелде.
1992 елның көзендә мин RISD'та укуны дәвам итү өчен Providence'ка кире күчтем. Нигез курсы бары тик кереш өлеш кенә булган иде, ә Accademia (бик мәдәниятле) бер мәзәк кенә иде. Хәзер мин чын сәнгать мәктәбенең нинди икәнен күрергә җыена идем. Ләкин, кызганычка каршы, ул Accademia'га охшамаганга караганда күбрәк охшаган иде. Яхшырак оештырылган, әлбәттә, һәм күпкә кыйммәтрәк, ләкин хәзер медицина мәктәбенең медицинага мөнәсәбәте сәнгать мәктәбенең сәнгатькә мөнәсәбәте белән бертигез түгел икәне аңлашыла иде. Ким дигәндә, рәсем сәнгате бүлегендә түгел. Күршем укыган тукыма бүлеге шактый җитди кебек иде. Иллюстрация һәм архитектура бүлекләре дә шулай булгандыр, шиксез. Ләкин рәсем сәнгате җитдилектән ерак иде. Сәнгать студентлары үзләрен белдерергә тиеш иде, ә тәҗрибәлерәкләре өчен бу ниндидер үзенчәлекле шәхси стиль (signature style) уйлап табарга тырышу дигәнне аңлата иде.
Шәхси стиль — шоу-бизнеста «фишка» (schtick) дип аталган нәрсәнең визуаль эквиваленты ул: эшне шунда ук сезнеке һәм башка беркемнеке түгел дип таныта торган нәрсә. Мәсәлән, ниндидер мультфильмга охшаган картинаны күргәч, сез аның Roy Lichtenstein эше икәнен беләсез. Димәк, сез хедж-фонд идарәчесе фатирында эленеп торган шундый зур картинаны күрсәгез, аның моның өчен миллионлаган доллар түләгәнен беләсез. Рәссамнарның һәрвакытта да шуның өчен генә шәхси стиле булмый, әлбәттә, ләкин гадәттә сатып алучылар мондый эшләр өчен нәкъ менә шуңа күрә күп акча түли. [6]
Эчкерсез студентлар да күп иде: мәктәптә «рәсем ясый белгән» һәм хәзер тагын да яхшырак ясарга өйрәнү өчен илдәге иң яхшы сәнгать мәктәбе булырга тиешле урынга килгән балалар. Алар RISD'та очраткан нәрсәләрдән аптырашта кала һәм төшенкелеккә бирелә иде, ләкин дәвам итә иделәр, чөнки рәсем ясау — аларның төп эше иде. Мин мәктәптә яхшы рәсем ясый белүче балалардан түгел идем, ләкин RISD'та мин шәхси стиль эзләүчеләр төркеменә караганда, һичшиксез, аларның төркеменә якынрак идем.
Мин RISD'та үткән төсләр дәресеннән күп нәрсә белдем, ләкин башка яклап мин, асылда, рәсем ясарга үзем өйрәнә идем, ә моны бушлай да эшләп була иде. Шуңа күрә 1993 елда мин укуны ташладым. Мин Providence тирәсендә бераз йөрдем, ә аннары колледждагы дустым Nancy Parmet миңа зур яхшылык эшләде. Нью-Йоркта аның әнисе карамагындагы бинада аренда бәясе чикләнгән фатир бушый иде. Мин аны алырга телимме? Ул минем хәзерге урынымнан әллә ни кыйммәт түгел иде, ә Нью-Йорк рәссамнар яши торган урын санала иде. Шуңа күрә, әйе, мин аны теләдем! [7]
Астерикс комикслары Рим Галлиясенең римлылар тарафыннан контрольдә тотылмый торган кечкенә бер почмагына якынаюдан башлана. Нью-Йорк шәһәре картасында да шуңа охшаш нәрсәне эшләргә була: әгәр Upper East Side'ка якынлаштырсагыз, анда бай булмаган, яки ким дигәндә 1993 елда бай булмаган кечкенә бер почмак бар. Ул Yorkville дип атала, һәм бу минем яңа өем булды. Хәзер мин Нью-Йорк рәссамы идем — картиналар ясау һәм Нью-Йоркта яшәү дигән кырыс техник мәгънәдә.
Мин акча турында борчыла идем, чөнки Interleaf компаниясенең түбән тәгәрәвен сиздем. Фрилансер буларак Lisp телендә программалау эшләре бик сирәк очрый иде, ә башка телгә күчәсем килмәде, ул заманнарда бу бәхетем булса C++ булыр иде. Шуңа күрә, финанс мөмкинлекләргә карата булган сизгерлегемә таянып, мин Lisp турында тагын бер китап язарга булдым. Бу уку әсбабы буларак та кулланырлык популяр китап булырга тиеш иде. Мин үземне роялти акчасына тыйнак кына яшәп, бөтен вакытымны рәсем сәнгатенә багышлармын дип күз алдыма китердем. (Бу китапның, ANSI Common Lisp тышлыгындагы картина — нәкъ менә шул вакытларда мин ясаган рәсем.)
Нью-Йоркта минем өчен иң яхшы нәрсә — Идел белән Джулиан Веберның (Idelle һәм Julian Weber) шунда булуы иде. Идел Вебер рәссам, тәүге фотореалистларның берсе иде, һәм мин Гарвардта аның рәсем дәресләренә йөргән идем. Мин студентлары үзләрен мондый дәрәҗәдә яраткан башка бер укытучыны да белмим. Аның элеккеге бик күп студентлары, шул исәптән мин дә, аның белән элемтәдә тордылар. Мин Нью-Йоркка күченгәч, фактта аның остаханәдәге ярдәмчесе булып киттем.
Ул зур, дүртпочмаклы, һәр ягы 4–5 фут булган киндерләрдә ясарга ярата иде. 1994 елның ахырында, шундый зур киндерләрнең берсен рамга тарттырып торганда, радиодан бер танылган фонд идарәчесе турында сөйләгәннәре ишетелде. Ул миннән әллә ни олы түгел иде, һәм бик бай иде. Башыма кинәт шундый уй килде: нишләп әле миңа да бай булмаска? Шул чакта үзем теләгән теләсә кайсы нәрсә өстендә эшли алыр идем.
Шул арада мин Бөтендөнья пәрәвезе (World Wide Web) дип аталган яңа нәрсә турында гел ишетә тордым. Роберт Моррис аны миңа Кембриджда аның янында булганда күрсәтте, ул вакытта ул Гарвардта аспирантурада иде. Миңа пәрәвез зур бер ачыш булыр кебек тоелды. Мин график интерфейсларның микрокомпьютерлар популярлыгы өчен нәрсә эшләгәнен күргән идем. Пәрәвез дә интернет өчен нәкъ шуны эшләр кебек күренде.
Әгәр байыйсым килсә, менә станциядән кузгалып баручы чираттагы поезд шул иде. Бу яктан мин хаклы булып чыктым. Ялгышкан ягым идеядә иде. Мин сәнгать галереяләрен челтәргә чыгаручы бер компания ачыйк дип карар кылдым. Y Combinator-га килгән шулкадәр гаризаларны укыганнан соң, бу бар заманнарның иң начар стартап идеясе иде дип намус белән әйтә алмыйм, әмма ул шуңа бик якын иде. Сәнгать галереяләре челтәргә керергә теләми иде һәм әле дә теләмиләр, бигрәк тә затлылары. Алар товарларын алай сатмый. Мин галереяләр өчен веб-сайтлар ясый торган программа тәэминаты яздым, ә Роберт сурәтләрнең үлчәмен үзгәртү һәм битләрне тарату өчен http-сервер кору программасын язды. Аннары без галереяләрне үзебезгә кушылырга күндермәкче булдык. Моны «сату авыр булды» дип кенә әйтү аз булыр иде. Аны хәтта бушка бирү дә авыр иде. Берничә галерея үзләренә сайтларны бушлай эшләргә рөхсәт итте, ләкин берсе дә безгә түләмәде.
Аннары кайбер онлайн-кибетләр пәйда була башлады, һәм мин заказ бирү төймәләреннән тыш, аларның без галереяләр өчен төзегән сайтлардан берни белән дә аерылмавын аңладым. Бу «интернет-кибет» дигән яңгыравыклы нәрсә без инде ясый белгән нәрсә булып чыкты.
Шулай итеп, 1995 елның җәендә, мин нәшрияткә ANSI Common Lisp китабының басмага әзер макетын тапшыргач, без онлайн-кибетләр ясау өчен программа язарга керештек. Башта бу гадәти өстәл программасы булырга тиеш иде, ул вакытта бу Windows өчен программа дигәнне аңлатты. Бу бик шомлы өмет иде, чөнки икебезнең дә Windows өчен программа яза белгәне юк иде, һәм өйрәнәсебез дә килмәде. Без Unix дөньясында яши идек. Ләкин без Unix-та кибет төзүченең бер прототибын язып карарга булдык. Роберт заказлар кәрзинен язды, ә мин кибетләр өчен яңа сайт генераторын — билгеле, Lisp телендә — яздым.
Без Кембридждагы Робертның фатирында эшли идек. Аның күршесе озак вакытка китеп тора иде, һәм шул вакытта мин аның бүлмәсендә куна идем. Ниндидер сәбәп белән анда карават рамкасы да, җәймәләр дә юк иде, бары идәндә яткан бер матрас. Беркөн иртән шушы матраста ятканда башыма бер уй килде, мин сикереп баш хәреф L сыман утырдым. Әгәр дә без программаны серверда эшләтеп, кулланучыларга сылтамаларга басу аша аңа идарә итәргә мөмкинлек бирсәк ничек булыр? Ул чакта кулланучыларның компьютерларында эшләсен өчен берни дә язасы булмаячак. Без сайтларны аларны тарата торган серверның үзендә үк төзи алыр идек. Кулланучыларга браузердан башка бернәрсә дә кирәк булмаячак.
Бүгенге көндә веб-кушымта дип йөртелүче мондый программа тәэминаты киң таралган, ләкин ул заманда моның хәтта мөмкин булуы да билгесез иде. Моны ачыклау өчен, без браузер аша идарә итеп була торган кибет төзүче версиясен эшләп карарга булдык. Бер-ике көннән соң, 12 августта, бездә эшләүче бер версия барлыкка килде. Кулланучы интерфейсы коточкыч иде, әмма ул браузер аша, бернинди клиент программасыннан башка яки серверның боерык юлына бернәрсә дә язмыйча, тулы бер кибет төзеп булуын исбатлады.
Хәзер без чынлап та зур бер нәрсәгә килеп җитүебезне тойдык. Мин бөтен яңа буын программаларның шушылай эшләячәген күз алдыма китердем. Сезгә версияләр, портлаштыру яки шуңа охшаш башка сафсата кирәк булмаячак. Interleaf-та Release Engineering дигән бөтен бер төркем бар иде, ул хәтта программаны язган төркемнән дә зуррак кебек тоела иде. Хәзер исә программаны турыдан-туры серверда гына яңартырга мөмкин иде.
Без программабызның веб аша эшләвенә ишарә итеп аны Viaweb дип атаган яңа компания ачтык, һәм Иделнең ире Джулианнан 10 000 доллар башлангыч инвестиция алдык. Моның хисабына, шулай ук башлангыч юридик эшләрне башкару һәм безгә бизнес-киңәшләр бирү өчен без аңа компаниянең 10% өлешен бирдек. Ун елдан соң бу килешү Y Combinator моделенә әверелде. Без нигез салучыларга шундый нәрсә кирәк икәнен белә идек, чөнки ул безгә үзебезгә кирәк булган иде.
Бу чорда минем саф капиталым тискәре иде, чөнки банктагы меңгә якын долларым хөкүмәткә түләргә тиешле налогларым белән артыгы белән каплана иде. (Мин Interleaf-ка консультация биреп тапкан акчамның тиешле өлешен намус белән бер читкә салып куйган идемме? Юк, куймаган идем.) Шуңа күрә Робертның аспирант стипендиясе булса да, миңа яшәр өчен шул башлангыч акча кирәк иде.
Без башта сентябрьдә эшли башларга өметләнгән идек, ләкин эш барышында программага карата таләпләребез тагын да артты. Ахыр чиктә без WYSIWYG сайт төзүче ясый алдык — шул мәгънәдә ки, сез битләрне төзегәндә, алар соңрак чыгарылачак статик битләр белән бөтенләй бертигез күренә иде, бары бер аерма: статик битләргә илтү урынына сылтамаларның барысы да сервердагы хэш-таблицада сакланган замыканиеләргә (closures) сылтама бирә иде.
Сәнгатьне өйрәнү монда бик ярдәм итте, чөнки онлайн-кибет төзүченең төп максаты — кулланучыларны ышанычлы, дәрәҗәле итеп күрсәтү, ә дәрәҗәле күренүнең сере — югары сыйфатлы бизәлеш. Әгәр битләрнең макетын, шрифтларны һәм төсләрне дөрес сайласагыз, үз йокы бүлмәсеннән генә кибет алып баручы бер егетне зур бер компаниядән дә мәртәбәлерәк итеп күрсәтә аласыз.
(Әгәр сезгә минем сайтның ни өчен шулай искергән булып күренүе кызык булса, сәбәбе шул: ул һаман да әлеге программа ярдәмендә ясалган. Бәлки ул бүген очсыз-кырыйсыз тупас күренәдер, әмма 1996 елда бу зәвыкның иң соңгы сүзе иде.)
Сентябрьдә Роберт баш күтәрде. «Без моның өстендә инде бер ай эшлибез, — диде ул, — һәм ул һаман да әзер түгел». Соңыннан караганда бу бик көлке, чөнки ул моның өстендә тагын 3 елга якын эшләячәк иде. Ләкин мин тагын программачылар җәлеп итү акыллы булыр дип уйладым, һәм Роберттан аспирантурада аның белән бергә укучылардан кем чынлап та шәп дип сорадым. Ул Тревор Блэквеллны (Trevor Blackwell) тәкъдим итте; бу мине башта гаҗәпләндерде, чөнки ул вакытта мин Треворны, нигездә, бөтен тормышын үзе белән йөртә торган карточкалар өеменә туплау планы белән генә белә идем. Ләкин Rtm, гадәттәгечә, хаклы булып чыкты. Тревор искиткеч нәтиҗәле хакер булып чыкты.
Роберт һәм Тревор белән эшләү бик күңелле иде. Алар мин белгән иң мөстәкыйль фикерле ике кеше иде, һәм бөтенләй төрле юллар белән. Әгәр Rtm-ның миен эчтән күрә алсагыз, ул Яңа Англиянең колониаль чиркәвенә охшаган булыр иде, ә Треворның эчен күрсәгез, ул Австрия рококосының иң чиктән ашкан бизәкләренә охшар иде.
Без үз бизнесыбызны 6 кибет белән 1996 елның гыйнварында ачтык. Берничә ай көтүебез бик әйбәт булган, чөнки без соңга калдык дип борчылсак та, чынлыкта үлем дәрәҗәсендә иртә идек. Ул вакытта матбугатта электрон сәүдә турында күп сөйләделәр, ләкин чынлыкта онлайн-кибет теләүчеләр әллә ни күп түгел иде. [8]
Программаның өч төп өлеше бар иде: кешеләр сайтлар төзү өчен куллана торган һәм мин язган мөхәррир, Роберт язган сәүдә кәрзине, һәм заказларны һәм статистиканы күзәтә торган, Тревор язган менеджер. Үз заманында бу мөхәррир гомуми максатлы иң яхшы сайт төзүчеләрнең берсе иде. Мин кодны тыгыз тоттым һәм Роберт белән Треворныкыннан башка бернинди чит программа тәэминаты белән интеграцияләргә тиеш түгел идем, шуңа аның өстендә эшләү шактый күңелле булды. Әгәр миңа фәкать шул программа өстендә генә эшлисе булса, киләсе 3 ел тормышымның иң җиңел еллары булыр иде. Кызганычка каршы, миңа тагын бик күп нәрсәләр эшләргә туры килде, аларның барысы да минем программалаштыруга караганда начаррак башкара торган эшләр иде, һәм нәтиҗәдә алдагы 3 ел иң стресслы чор булды.
90-нчы елларның икенче яртысында электрон сәүдә программалары ясаучы күп кенә стартаплар бар иде. Без Interleaf түгел, ә Microsoft Word булырга нык карар кылдык. Димәк, куллану җиңел һәм арзан булу кирәк иде. Ярлы булуыбыз безнең бәхеткә булды, чөнки шуның аркасында без Viaweb бәясен үзебез дә аңламастан артык түбән куйдык. Без кечкенә кибет өчен аена $100, ә зур кибет өчен аена $300 алдык. Бу түбән бәя зур кызыксындыру чарасы һәм көндәшләр өчен даими баш авыртуы булды, ләкин без бәяне ниндидер зирәк акыл белән түбән куймадык. Без бизнесның нәрсә өчен күпме түләгәнен белми дә идек. Аена $300 безгә бик күп акча булып тоелды.
Без очраклы рәвештә шундый бик күп нәрсәне дөрес эшләдек. Мәсәлән, без хәзерге вакытта «масштабланмый торган эшләрне эшләү» дип аталган нәрсәне эшләдек, гәрчә ул вакытта без моны «кулланучылар җәлеп итү өчен иң чарасыз адымнарга бара торган дәрәҗәдә мескен булу» дип бәяләгән булыр идек. Иң таралган чара исә алар өчен кибетләрне үзебез төзү иде. Бу аеруча түбәнсеткеч тоелды, чөнки безнең программаның бөтен яшәү мәгънәсе — кешеләрнең аны үз кибетләрен ясау өчен куллана алуында иде. Ләкин кулланучылар өчен барысына да әзер идек.
Без ваклап сату турында белергә теләгәнгә караганда күпкә күбрәк нәрсә белдек. Мәсәлән, ир-ат күлмәгенең кечкенә генә сурәте генә була алса (ә хәзерге стандартлар белән чагыштырганда ул вакытта барлык сурәтләр дә кечкенә иде), бөтен күлмәкнең рәсеменә караганда аның якасын якыннан күрсәтү яхшырак иде. Моны өйрәнгәнемне истә калдыруымның сәбәбе — миңа ир-ат күлмәкләренең 30 лап сурәтен яңадан сканерларга туры килде. Тәүге сканерланган сурәтләрем шундый матур иде югыйсә.
Бу эш ялгыш кебек тоелса да, нәкъ менә эшләнәсе иң дөрес нәрсә иде. Кулланучылар өчен кибетләр ясау безне сәүдәгә дә, программабызны куллануның нинди булуына да өйрәтте. Башта мин «бизнес»тан аптырашта идем дә, җирәнә дә идем, һәм аның башында торыр өчен безгә «бизнес кешесе» кирәк дип уйлый идем, ләкин кулланучыларыбыз күренә башлагач, мин балаларым тугач ата булуга күнеккән кебек, бу эшкә дә бөтен күңелем белән күчтем. Кулланучылар нәрсә теләсә, мин тулысынча алар карамагында идем. Бәлки бервакыт кулланучыларыбыз шулкадәр күбәер ки, мин алар өчен сурәтләрен сканерлый алмасмын, ләкин ул вакытта моннан мөһимрәк бернәрсә дә юк иде.
Ул вакытта мин аңламаган тагын бер нәрсә — үсеш темпының стартап өчен иң төп сынау булуы иде. Безнең үсеш темпы яхшы иде. 1996 елның ахырында бездә якынча 70 кибет, ә 1997 елның ахырында 500 гә якын кибет бар иде. Мин ялгышлык белән иң мөһиме кулланучыларның абсолют саны дип уйладым. Һәм ул никадәр акча эшләвегез ягыннан караганда чынлап та мөһим, әгәр җитәрлек акча эшләмәсәгез, сез ябылырга мөмкинсез. Ләкин озак вакытлы перспективада үсеш темпы шул абсолют санны үзе кайгырта. Әгәр без мин Y Combinator-да киңәш биргән бер стартап булсак, мин болай дияр идем: Артык стресска бирелмәгез, эшләрегез әйбәт бара. Сез елына 7 тапкыр үсәсез. Бары артык күп яңа кешеләрне эшкә алмагыз, һәм сез тиздән керемле булырсыз, ә шуннан соң үз язмышыгыз белән үзегез идарә итәрсез.
Кызганычка каршы, мин тагын бик күп кешене эшкә алдым, өлешчә инвесторларыбыз шуны теләгәнгә, өлешчә Интернет күбеге (Dot-com bubble) чорында стартапларның шулай эшләве аркасында. Берничә генә хезмәткәре булган компания һәвәскәрләрчә булып күренер иде. Шуңа күрә без 1998 елның җәендә Yahoo безне сатып алганчы керем-чыгым тигезлегенә (breakeven) ирешә алмадык. Бу исә компаниянең бөтен гомере дәвамында безнең инвесторлар ихтыярында булуыбызны аңлатты. Без дә, инвесторларыбыз да стартаплар өлкәсендә яңа башлаучылар булганга, нәтиҗә хәтта стартап стандартлары өчен дә буталчык булды.
Yahoo безне сатып алгач, иңнәрдән зур бер йөк төште. Теориядә безнең Viaweb акцияләре кыйммәт иде. Бу табыш китерүче һәм тиз үсүче бизнестагы өлеш иде. Ләкин алар миңа әллә ни кыйммәт булып тоелмады; мин бизнесны ничек бәяләргә кирәклеген белми идем, әмма берничә ай саен килеп чыккан үлемгә тиң куркынычларны бик яхшы аңлый идем. Шулай ук без эш башлаганнан бирле минем аспирантча яшәү рәвешем дә әллә ни үзгәрмәгән иде. Шуңа күрә Yahoo безне сатып алгач, хәерчелектән байлыкка чыккан кебек булды. Без Калифорниягә барасы булгач, мин машина сатып алдым — сары 1998 елгы VW GTI. Аның күн утыргычлары гына да миндә булган иң затлы әйбер булганын уйлаганымны хәтерлим.
Киләсе ел, 1998 елның җәеннән 1999 елның җәенә кадәр, тормышымдагы иң аз нәтиҗәле ел булгандыр. Ул вакытта моны аңламадым, ләкин мин Viaweb белән идарә итү тырышлыгыннан һәм стрессыннан тәмам арыган идем. Калифорниягә килгәч берникадәр вакыт төнге сәгать 3-кә кадәр программа язу гадәтемне дәвам итәргә тырыштым, ләкин ару-талу, Yahoo-ның вакытыннан алда картайган мәдәнияте һәм Санта-Кларадагы күңелсез бүлмәчекләр җыелмасы (cube farm) белән кушылып, мине әкренләп аска өстерәде. Берничә айдан соң бу шомлы рәвештә Interleaf-та эшләүгә охшый башлады.
Yahoo безне сатып алганда безгә күп кенә опционнар биргән иде. Ул вакытта мин Yahoo бәясе шулкадәр күпертелгән, бу опционнар беркайчан да берни тормаячак дип уйладым, ләкин гаҗәпкә каршы, киләсе елда акцияләр 5 тапкыр үсте. Мин опционнарның беренче өлеше хокукы кулыма кергәнче (vested) чыдадым, ә аннары 1999 елның җәендә киттем. Рәсем ясамаганга шулкадәр күп вакыт узган иде ки, ни өчен моны эшләгәнемне яртылаш оныткан идем инде. Минем мием 4 ел буе тулысынча программалар һәм ир-ат күлмәкләре белән тулган иде. Ләкин мин моны рәсем ясый алыр өчен байыйм дип эшләгән идем бит, дип искә төшердем үземә, хәзер мин бай, димәк, барып рәсем ясарга кирәк.
Мин китәм дигәч, Yahoo-дагы җитәкчем минем планнарым турында минем белән озак сөйләште. Мин аңа нинди картиналар ясарга теләвем турында барысын да сөйләдем. Ул чакта аның миңа шундый кызыксыну күрсәтүе күңелемне эретте. Хәзер мин аның мине ялганлый дип уйлаганга шулай эшләгәнен аңлыйм. Шул мәлдә минем опционнарым аена якынча 2 миллион доллар тора иде. Әгәр мин шундый акчаны калдырып китәм икән, бу бары тик яңа бер стартап башлау өчен генә булырга мөмкин иде, ә эшли башласам, үзем белән кешеләрне дә ияртеп китүем ихтимал иде. Бу Интернет күбегенең иң пик чоры иде, ә Yahoo аның эпицентры иде. Минем җитәкчем ул мизгелдә миллиардер иде. Ул чакта яңа стартап башлар өчен китү аңа акылдан язган, әмма шул ук вакытта чынга ашырлык амбицияле план булып күренгәндер.
Ләкин мин чыннан да рәсем ясар өчен эштән китә идем, һәм шунда ук эшкә тотындым. Вакытны югалтырга ярамый иде. Мин байыйм дип болай да 4 елымны яндырган идем. Хәзер компанияләрен сатканнан соң китеп баручы нигез салучылар белән сөйләшкәндә, минем киңәшем һәрвакыт бер үк: ял итегез. Мин нәкъ шулай эшләргә, берәр кая китеп бер-ике ай бернәрсә дә эшләмичә ятарга тиеш идем, ләкин ул уй башыма да килмәде.
Шулай итеп мин рәсем ясарга тырыштым, ләкин миндә бернинди көч тә, омтылыш та юк иде. Проблеманың бер өлеше — Калифорниядә кешеләрне аз белүемдә иде. Мин бу проблеманы тагын да катлауландырып, Санта-Круз тауларында, искиткеч күренешле, ләкин һәр җирдән чакрымнар буе еракта урнашкан бер өй сатып алдым. Мин тагын берничә ай чыдадым, аннары өметсезлектән кире Нью-Йоркка киттем. Әгәр сез аренданы контрольдә тоту кагыйдәләрен белмәсәгез, минем иске тормышымның кабере кебек мөһерләнеп яткан фатирымның һаман миндә калуына гаҗәпләнерсез. Идел бер дә булмаса Нью-Йоркта иде, һәм анда рәсем ясарга тырышучы башка кешеләр дә бар иде, гәрчә мин аларның берсен дә белмәсәм дә.
Нью-Йоркка кайткач, мин элеккеге тормышыма кайттым, бары тик хәзер бай идем. Бу яңгыраган кебек үк сәер иде. Мин бөтен элеккеге гадәтләремне яңарттым, әмма элек булмаган урыннарда хәзер ишекләр ачылган иде. Хәзер мин йөрүдән арыганда, кулымны гына күтәрәсе идем, һәм (яңгыр яумаса) такси мине алырга туктый иде. Хәзер мин күркәм кечкенә рестораннар яныннан үтеп барганда, эчкә кереп төшке аш заказ итә ала идем. Берникадәр вакыт бу бик мавыктыргыч булды. Рәсем ясау яхшырак бара башлады. Мин натюрмортның яңа бер төре белән тәҗрибә ясадым: бер картинаны искечә ясыйм, аннары аны фотога төшереп, зурайтып киндергә бастырам, ә аннары шуны икенче натюрморт өчен төп катлам (underpainting) итеп кулланам, ул шул ук әйберләрдән (өстәвенә, алар әле череп өлгермәгән булыр дип өметләнеп) ясала иде.
Шул арада мин сатып алырга фатир эзләдем. Хәзер мин чынлап та кайсы районда яшисен сайлый ала идем. Үземнән һәм төрле риелторлардан: «Нью-Йоркның Кембриджы кайда ул?» — дип сорый идем. Чын Кембриджга вакыт-вакыт барып кайту ярдәмендә мин аның монда бөтенләй юклыгын әкренләп аңладым. Менә сиңа мә.
Якынча шул чорда, 2000 елның язында, башыма бер уй килде. Viaweb тәҗрибәсеннән веб-кушымталарның киләчәк икәне ачык күренә иде. Нигә әле веб-кушымталар ясау өчен веб-кушымта төземәскә? Нигә кешеләргә браузер аша безнең серверда кодны үзгәртергә һәм аннары килеп чыккан кушымталарны алар өчен хостингта тотарга мөмкинлек бирмәскә? [9] Бу кушымталар гади генә API чакыруы ярдәмендә куллана алырлык төрле хезмәтләрне серверларда эшләтеп булыр иде: телефон шалтыратуларын башкару һәм кабул итү, сурәтләрне эшкәртү, кредит картасы белән түләүләрне кабул итү һ.б.
Мин бу идея белән шулкадәр канатландым ки, башка бернәрсә турында да уйлый алмадым. Моның киләчәк икәне бик ачык күренә иде. Минем тагын бер компания ачасым әллә ни килми иде, ләкин бу идеяне нәкъ менә компания рәвешендә тормышка ашырырга кирәклеге билгеле иде, шуңа күрә мин Кембриджга күченергә һәм аны башлап җибәрергә булдым. Мин Робертны үзем белән бергә эшләргә кызыктырырга өметләндем, ләкин монда бер каршылыкка юлыктым. Роберт хәзер MIT-та постдок иде, һәм узган юлы аны үз хәйләләремнең берсенә җәлеп иткәндә ул күп акча эшләсә дә, бу шулай ук зур вакыт югалту булган иде. Шуңа күрә ул бу уйның чынга ашарлык булуы белән килешсә дә, аның өстендә эшләүдән кырт кисте.
Гм. Ярар, үзем эшләрмен алайса. Мин элек Viaweb-та эшләгән Дэн Гиффинны (Dan Giffin) һәм җәйге эш эзләүче ике студентны җәлеп иттем, һәм без хәзер ачык күренгәнчә якынча егерме компания һәм берничә ачык кодлы проектка татырлык программа язарга керештек. Кушымталарны билгеләү теле, әлбәттә, Lisp-ның бер диалекты булырга тиеш иде. Ләкин мин киң җәмәгатьчелеккә ачыктан-ачык Lisp-ны чыгарырга ярамый икәнен аңламаслык дәрәҗәдә беркатлы түгел идем; без, Dylan эшләгән кебек, җәяләрне яшерербез дип уйладык.
Ул вакытка Viaweb кебек компанияләрнең төренә бер исем бирелгән иде: «кушымта хезмәтләрен күрсәтүче» яки ASP (application service provider). Бу исем озакка бармады, аны «программа тәэминаты хезмәт буларак» (SaaS) алыштырды, ләкин ул шул яңа компаниягә аның хөрмәтенә исем кушарлык дәрәҗәдә озак кулланылышта булды: ул Aspra дип аталырга тиеш иде.
Мин кушымталар төзүче өстендә эшли башладым, Дэн челтәр инфраструктурасы өстендә эшләде, ә теге ике студент беренче ике хезмәт (сурәтләр һәм телефон шалтыратулары) өстендә эшләделәр. Ләкин җәйнең урталарында мин компания белән идарә итәргә чынлап та теләмәвемне аңладым — бигрәк тә бу проект таләп итәчәк зур бер компания белән. Мин бит Viaweb-ны акча кирәк булганга гына башлаган идем. Хәзер акча кирәк түгел икән, нигә мин моны эшлим? Әгәр бу карашны компания рәвешендә тормышка ашырырга кирәк икән, башы белән китсен ул караш. Мин аның ачык кодлы проект рәвешендә эшләп була торган бер өлешен генә төзермен.
Минем зур гаҗәпләнүемә, бу нәрсәләр өстендә эшләп уздырган вакытым бушка китмәгән булып чыкты. Без Y Combinator-ны башлагач, мин бу яңа архитектураның кайбер өлешләре өстендә эшләүче стартаплар белән еш очраша идем, һәм бу турыда шулкадәр күп уйлаган, хәтта аның берникадәр өлешен үзем язып караган булуым бик файдалы булып чыкты.
Мин ачык кодлы проект рәвешендә төзергә теләгән өлеш — яңа Lisp иде, хәзер аның җәяләрен яшерергә дә кирәк булмаячак иде. Күп кенә Lisp хакерлары яңа Lisp төзү турында хыяллана, өлешчә бу телнең үзенчәлекле якларының берсе аның диалектлары булуы аркасында, ә өлешчә, минемчә, безнең башыбызда булган Lisp-ның Платон идеалындагы формасына булган бөтен диалектларның да җитмәве сәбәпле. Минем күңелемдә дә шулай иде. Шуңа күрә җәй ахырында Дэн белән икебез Кембриджда сатып алган бер йортымда мин Arc дип атаган шушы яңа Lisp диалекты өстендә эшләргә күчтек.
Киләсе язда яшен суккандай булды. Мине Lisp конференциясендә чыгыш ясарга чакырдылар, һәм мин Viaweb-та Lisp-ны ничек куллануыбыз турында сөйләдем. Шуннан соң мин бу чыгышның postscript файлын челтәргә, үзем еллар элек Viaweb ярдәмендә ясап, беркайчан бернәрсә өчен дә кулланмаган paulgraham.com сайтына элдем. Бер көн эчендә ул 30 000 карау җыйды. Дөньяда нәрсә булды бу? Сылтамалар аша караганда, кемдер аны Slashdot-ка куйган икән. [10]
Абау, дип уйладым мин, монда бит аудитория бар. Әгәр мин берәр нәрсә язып челтәргә элсәм, аны теләсә кем укый ала. Бүген бу бик гади булып күренергә мөмкин, ләкин ул вакытта гаҗәп иде. Басма чорында укучыларга барып җитү өчен мөхәррирләр дип аталган усал гыйфритләр саклаган тар бер юл бар иде. Сез язган берәр нәрсәнең аудиториясен табуның бердәнбер юлы — аны китап буларак, яки гәҗит яисә журналда бастыру иде. Хәзер исә һәркем теләсә нәрсәне бастыра ала иде.
Бу принципта 1993 елдан бирле мөмкин иде, ләкин күпләр моны әле аңлап җиткермәгән иде. Мин шул вакытның күп өлешендә веб инфраструктурасын төзү белән турыдан-туры бәйле булдым, өстәвенә язучы да идем, әмма моны аңлау өчен миңа 8 ел кирәк булды. Шул чакта да аның нәтиҗәләрен аңлау өчен берничә ел китте. Бу яңа буын эсселар булачагын аңлата иде. [11]
Басма чорында эсселар бастыру мөмкинлеге чиксез тар иде. Нью-Йорктагы тиешле мәҗлесләргә йөрүче берничә рәсми танылган фикер иясеннән тыш, эссе бастырырга үз белгечлекләре турында язучы белгечләргә генә рөхсәт ителә иде. Аларны бастырып чыгару юлы булмаганга гына беркайчан язылмаган бик күп эсселар бар иде. Хәзер аларны чыгарырга мөмкин иде, һәм мин аларны язачак идем. [12]
Мин берничә төрле нәрсә өстендә эшләдем, ләкин нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген аңлаган бер борылыш ноктасы булса, ул нәкъ менә челтәрдә эсселар бастыра башлаган вакыт иде. Шул көннән башлап мин башка нәрсә генә эшләсәм дә, һәрвакыт эсселар да язачакмын дип белдем.
Мин онлайн-эсселарның башта маргиналь бер мохит булачагын белә идем. Җәмгыять күзлегеннән алар The New Yorker журналында чыккан затлы һәм матур итеп җыелган әсәрләргә караганда, юләрләрнең үзләренең GeoCities сайтларында калдырган ярсу язмаларына күбрәк охшап торыр иде. Ләкин ул вакытка мин моның төшенкелек урынына илһам бирә торган нәрсә булуын аңларлык дәрәҗәдә белемле идем инде.
Тормышымда күргән иң күркәм кануннарның берсе — абруйлы булмаган нәрсәләр өстендә эшләүнең, ким дигәндә минем өчен, никадәр яхшы нәтиҗә бирүе иде. Натюрморт һәрвакыт рәсем сәнгатенең иң аз абруйлы төре булды. Viaweb та, Y Combinator та без аларны башлаганда бик мескен булып тоелды. Минем нәрсә язганымны сорап, сайтта чыгарачак эссем турында аңлаткач, таныш булмаган кешеләрнең күзләрендә әле дә шул ук мәгънәсез карашны күрәм. Хәтта Lisp та, латин теле кебек үк интеллектуаль яктан абруйлы булса да, заманчалык ягыннан да нәкъ шул дәрәҗәдә тоела.
Бу абруйсыз эш төрләре үзләре үк яхшы дигән сүз түгел. Ләкин үзегезнең ниндидер эш төренә хәзерге вакытта абруе булмавына карамастан тартылуыгызны сизсәгез, бу анда ачыласы чын бер нәрсәнең барлыгын да, сезнең ниятләрегезнең дөрес булуын да күрсәтә. Пакь булмаган ниятләр — амбицияле кешеләр өчен зур куркыныч. Әгәр сезне берәр нәрсә ялгыш юлга этәрә икән, ул — кешеләрдә тәэсир калдыру теләге булачак. Шуңа күрә абруйлы булмаган нәрсәләр өстендә эшләү сезнең дөрес юлда булуыгызга гарантия бирмәсә дә, ким дигәндә иң таралган ялгыш юлда түгел икәнегезгә гарантия бирә.
Киләсе берничә ел эчендә мин төрле темаларга бик күп эсселар яздым. O'Reilly аларның җыентыгын, эчендәге бер эссе исеме белән атап, Hackers & Painters («Хакерлар һәм рәссамнар») дигән китап итеп чыгарды. Мин шулай ук спам-фильтрлар өстендә эшләдем, тагын берникадәр рәсем ясадым. Һәр пәнҗешәмбе кичендә бер төркем дусларым өчен кичке ашлар оештыра идем, бу мине төркемнәр өчен аш пешерергә өйрәтте. Һәм мин Кембриджда офис итеп куллану өчен тагын бер бина — элеккеге кәнфит фабрикасын (ә соңрак, сөйләүләренчә, порно-студия булган) сатып алдым.
2003 елның октябрендә бер кичне минем өйдә зур мәҗлес булды. Бу минем дустым, пәнҗешәмбе ашларында катнашучыларның берсе Мария Дэниелсның тапкыр идеясе иде. Өч аерым хуҗа барысы да үз дусларын бер мәҗлескә чакырачак иде. Шул рәвешле, һәр кунак өчен башка кунакларның өчтән икесе үзләре белмәгән, ләкин, мөгаен, ошатырдай кешеләр булачак иде. Кунакларның берсе мин белмәгән, ләкин соңрак бик ошаткан кеше булып чыкты: Джессика Ливингстон исемле хатын-кыз. Берничә көннән соң мин аны очрашуга чакырдым.
Джессика Бостон инвестиция банкында маркетинг өчен җаваплы иде. Бу банк үзен стартапларны аңлый дип саный иде, ләкин киләсе ел дәвамында, стартап дөньясыннан булган дусларым белән танышкач, ул чынбарлыкның никадәр нык аерылып торуына шаккатты. Һәм аларның тарихларының никадәр кызыклы булуына. Шуңа күрә ул стартап нигезләүчеләре белән әңгәмәләр китабын төзергә булды.
Банкта финанс кыенлыклар башлангач һәм аңа үзенең хезмәткәрләренең яртысын эштән азат итәргә туры килгәч, ул яңа эш эзли башлады. 2005 елның башында ул Бостонның венчур фирмасында маркетинг буенча вакансиягә әңгәмә узды. Аларга карар кабул итү өчен берничә атна кирәк булды, һәм бу вакыт эчендә мин аңа венчур капиталында төзәтергә кирәк булган барлык нәрсәләр турында сөйли башладым. Алар берничә зур инвестиция урынына күбрәк санда кечерәк инвестицияләр салырга, MBA дәрәҗәсе булганнар урынына яшьрәк, техник яктан көчлерәк нигезләүчеләрне финансларга, нигезләүчеләргә CEO булып калырга рөхсәт итәргә тиеш, һәм башкалар.
Эсселәр язуда минем хәйләләремнең берсе һәрвакыт чыгышлар ясау булды. Бер төркем кеше каршында басып, аларның вакытын әрәм итмәячәк нәрсә сөйләргә туры килү ихтималы күзаллауны бик нык җанландыра. Harvard Computer Society, студентларның компьютер клубы, миннән чыгыш ясавымны сорагач, мин аларга стартапны ничек башлап җибәрү турында сөйләргә булдым. Бәлки, алар без ясаган хаталарның иң начарларыннан кача алырлар иде.
Шулай итеп, мин бу чыгышны ясадым, аның барышында аларга башлангыч финанслауның (seed funding) иң яхшы чыганаклары — уңышлы стартап нигезләүчеләре, чөнки ул чакта алар киңәш чыганаклары да булачак, дип сөйләдем. Шул мизгелдә аларның барысы да миңа өметләнеп карап тора кебек тоелды. Почта тартмам бизнес-планнар белән тулыр дип куркып (белгән булсамчы!), мин: «Ләкин мин түгел!» — дип ычкындырдым да чыгышымны дәвам иттем. Әмма аннары миңа фәрештә-инвестор (angel investor) булуны тоткарлауны чынлап та туктатырга кирәк дигән уй килде. Мин Yahoo безне сатып алганнан бирле шулай эшләргә ниятләгән идем, ә хәзер 7 ел узган һәм мин әле бер генә дә фәрештә инвестициясе ясамаган идем.
Шул арада мин Роберт һәм Тревор белән бергә эшли алырлык проектлар турында планнар кора идем. Мин алар белән эшләүне сагынган идем, һәм без хезмәттәшлек итә алырлык нәрсәдер булырга тиеш кебек иде.
11 мартта Джессика белән кичке аштан өйгә кайтып барганда, Garden һәм Walker урамнары чатында, бу өч җеп бергә кушылды. Карар кабул итүгә шулхәтле озак вакыт сарыф иткән венчур инвесторлары янып бетсен. Без үз инвестиция фирмабызны ачачакбыз һәм сөйләшеп йөргән идеяләрне чынлыкта тормышка ашырачакбыз. Мин аны финанслармын, ә Джессика эшен калдырып, анда эшли башлар, һәм без Роберт белән Треворны да партнерлар итеп алырбыз. [13]
Тагын бер кат, белмәү безнең файдага эшләде. Фәрештә-инвестор ничек булырга икәнен бөтенләй белми идек, ә 2005 елда Бостонда үрнәк алырлык Ron Conway кебек беркем дә юк иде. Шуңа күрә без бары тик ачык булып күренгән сайлаулар ясадык, һәм без эшләгән кайбер нәрсәләр яңалык булып чыкты.
Y Combinator'ның берничә өлеше бар, һәм без аларның барысын да берьюлы аңлап бетермәдек. Иң элек без үзләштергән өлеш — фәрештә-фирма булу иде. Ул көннәрдә бу ике сүз бергә кулланылмый иде. Венчур фирмалары бар иде, алар — инвестицияләр кертү эше булган кешеләрдән торган оешкан компанияләр иде, ләкин алар бары тик миллион долларлык зур инвестицияләр генә ясый иде. Һәм фәрештәләр бар иде, алар кечерәк инвестицияләр ясый иде, ләкин болар, гадәттә, башка эшләргә игътибар иткән һәм читтән генә инвестицияләр керткән аерым шәхесләр иде. Һәм аларның берсе дә башлангыч чорда нигезләүчеләргә җитәрлек дәрәҗәдә ярдәм итми иде. Без нигезләүчеләрнең кайбер яклардан никадәр ярдәмсез икәнен белә идек, чөнки үзебезнең никадәр ярдәмсез булганыбызны хәтерли идек. Мәсәлән, Джулиан безнең өчен эшләгән һәм безгә тылсым кебек күренгән бер нәрсә — безне компания буларак тер Parse итү иде. Без шактый катлаулы программаларны яхшы яза идек, ләкин чынлыкта теркәлү узу, уставлар, акцияләр һәм шул бөтен нәрсәләр белән — моны бөтенләй ничек эшләргә? Безнең план башлангыч инвестицияләр кертү генә түгел, ә Джулиан безнең өчен эшләгән бар нәрсәне стартаплар өчен эшләү иде.
YC фонд буларак оештырылмаган иде. Аны тоту җитәрлек дәрәҗәдә арзан иде, шуңа без аны үз акчабыз белән финансладык. Бу укучыларның 99% игътибарыннан читтә калды, ләкин профессиональ инвесторлар: «Вәгъ, димәк, алар бөтен керемне алган», — дип уйлый. Ләкин тагын бер кат, бу безнең яклап ниндидер үзенчәлекле төшенүгә бәйле түгел иде. Без венчур фирмаларының ничек оештырылганын белми идек. Фонд җыярга омтылу башыбызга да килмәде, ә килгән булса да, каян башларга кирәклеген белмәс идек. [14]
YC турында иң үзенчәлекле нәрсә — агым (batch) моделе: елына ике тапкыр берьюлы берничә стартапны финанслау, ә аннары өч ай дәвамында аларга ярдәм итүгә ныклап игътибар итү. Бу өлешне без очраклы рәвештә ачтык, турыдан-туры гына түгел, ә инвестицияләү турындагы белмәвебез аркасында ачыктан-ачык ачтык. Безгә инвестор буларак тәҗрибә тупларга кирәк иде. Берьюлы бик күп стартапларны финанслаудан да яхшырак нинди ысул бар, дип уйладык без? Без студентларның җәен технологик компанияләрдә вакытлыча эшли алуларын белә идек. Нигә алар урынына стартаплар башлый торган җәйге программа оештырмаска? Без билгеле бер мәгънәдә ялган инвесторлар булганга үзебезне гаепле хис итмәс идек, чөнки алар да шуңа охшаш мәгънәдә ялган нигезләүчеләр булыр иде. Шуңа күрә без, мөгаен, моннан күп акча эшләмәсәк тә, ким дигәндә аларда инвестор булып күнегер идек, ә алар, үз чиратында, мөгаен, Microsoft'та эшләүгә караганда кызыклырак җәй үткәрерләр иде.
Без Кембридждагы үземә караган бинаны төп штаб-фатир итеп файдаланыр идек. Без барыбыз да атнага бер тапкыр — сишәмбе көнне анда бергә кичке аш ашар идек, чөнки мин пәнҗешәмбе көнне ашаучылар өчен пәнҗешәмбе көнне пешерә идем инде — һәм кичке аштан соң чыгышлар ясар өчен стартаплар буенча белгечләр чакырыр идек.
Без студентларның ул вакытта җәйге эш турында карар кабул иткәнен белә идек, шуңа күрә берничә көн эчендә үзебез «Summer Founders Program» дип атаган нәрсәне уйлап таптык, һәм мин үз сайтымда студентларны гариза бирергә чакырып белдерү урнаштырдым. Мин беркайчан да эсселәр язу инвесторлар әйткәнчә «deal flow» (килешүләр агымы) алу юлы булыр дип күз алдына да китермәгән идем, ләкин ул камил чыганак булып чыкты. [15] Без Summer Founders Program өчен 225 гариза алдык, һәм аларның күбесе инде укуны тәмамлаган, яисә шул язда тәмамларга торган кешеләрдән булуына шаккаттык. Бу SFP әйбере без ниятләгәнгә караганда җитдирәк тоела башлаган иде инде.
Без 225 төркемнең 20сен шәхсән әңгәмәгә чакырдык, һәм шулар арасыннан финанслау өчен 8ен сайлап алдык. Алар тәэсирле төркем иде. Шул беренче агымга reddit, соңрак Twitch'ны нигезләячәк Джастин Кан һәм Эмметт Шир, инде RSS спецификациясен язарга булышкан һәм берничә елдан соң ачык керү мөмкинлеге өчен җәфа чигүчегә әйләнәчәк Аарон Шварц, һәм соңрак YC'ның икенче президенты булачак Сэм Альтман керде. Беренче агымның шулхәтле яхшы булуы тулысынча очраклылык кына түгел иде дип уйлыйм. Microsoft яки Goldman Sachs кебек абруйлы урында җәйге эш урынына Summer Founders Program кебек сәер нәрсәгә язылу өчен бик кыю булырга кирәк иде.
Стартаплар өчен килешү Джулиан белән төзегән килешүебез (10% өчен $10k) һәм Роберт әйткән MIT аспирантлары җәй өчен алган акча ($6k) берләшмәсенә нигезләнгән иде. Без һәр нигезләүче өчен $6k салдык, бу гадәти ике нигезләүчеле очракта 6% өчен $12k тәшкил итте. Бу гадел булырга тиеш иде, чөнки бу үзебез кабул иткән килешүдән ике тапкыр яхшырак иде. Өстәвенә, бик эссе булган шул беренче җәйдә Джессика нигезләүчеләргә бушлай кондиционерлар алып килде. [16]
Бик тиз арада мин стартапларны финанслауны масштаблаштыру ысулына тап булганыбызны аңладым. Стартапларны агым белән финанслау безнең өчен уңайлырак иде, чөнки бу безнең берьюлы күп кенә стартаплар өчен эшләр башкара алуыбызны аңлата иде, ләкин агымның бер өлеше булу стартаплар өчен дә яхшырак иде. Бу нигезләүчеләр каршындагы иң зур проблемаларның берсен чиште: ялгызлыкны. Хәзер сезнең хезмәттәшләрегез генә түгел, ә сез очраткан проблемаларны аңлаучы һәм аларны ничек чишүләре турында сөйли алучы хезмәттәшләрегез бар иде.
YC үскән саен, без масштабның башка өстенлекләрен дә күрә башладык. Чыгарылыш укучылары бер-берсенә, һәм бигрәк тә үзләре алар урынында булган вакытны хәтерләгән агымга ярдәм итүгә багышланган тату җәмгыятькә әйләнде. Без шулай ук стартапларның бер-берсенең клиентларына әйләнүен күрдек. Без элек шаяртып «YC тулаем эчке продукты» дип әйтә торган идек, ләкин YC үскән саен бу шаяру булудан туктый бара. Хәзер күп кенә стартаплар үзләренең беренче клиентлар даирәсен тулысынча диярлек үзләренең агымдашлары арасыннан таба.
Мин башта YC тулы көнлек эш булыр дип планлаштырмаган идем. Мин өч нәрсә эшләргә җыена идем: программа язу (hack), эсселәр язу һәм YC өстендә эшләү. YC үскән саен һәм мин аның белән ныграк кызыксынган саен, ул минем игътибарымның өчтән бер өлешеннән күбрәген ала башлады. Ләкин беренче берничә елда мин башка нәрсәләр өстендә дә эшли алдым әле.
2006 елның җәендә Роберт һәм мин Arc'ның яңа версиясе өстендә эшли башладык. Бусы шактый тиз иде, чөнки ул Scheme теленә компиляцияләнә иде. Бу яңа Arc'ны сынау өчен мин анда Hacker News яздым. Ул башта стартап нигезләүчеләре өчен яңалыклар агрегаторы булырга тиеш иде һәм Startup News дип аталды, ләкин берничә айдан соң мин стартаплардан башка бернәрсә турында да укымаудан арыдым. Өстәвенә, без элемтәгә керергә теләгән кешеләр стартап нигезләүчеләре түгел иде. Алар киләчәк стартап нигезләүчеләре иде. Шуңа күрә мин исемне Hacker News дип үзгәрттем, ә теманы — кешенең интеллектуаль кызыксынуын уята торган теләсә кайсы нәрсәгә юнәлттем.
HN, һичшиксез, YC өчен яхшы булды, ләкин ул шулай ук минем өчен иң зур стресс чыганагы да иде. Әгәр миңа нигезләүчеләрне сайлап алу һәм аларга ярдәм итү генә кирәк булса, тормыш шулхәтле җиңел булыр иде. Һәм бу HN'ның хата булуын аңлата. Әлбәттә, кешенең эшендә иң зур стресс чыганагы, ким дигәндә, эшнең төшенчәсенә якын берәр нәрсә булырга тиеш. Шул ук вакытта мин марафон йөгергәндә йөгерү авырлыгыннан түгел, ә кысып торган аяк киеменнән сөял чыкканга җәфа чиккән кеше кебек идем. YC вакытында берәр кичектергесез проблеманы хәл иткәндә, аның якынча 60% ихтималы HN белән бәйле иде, ә 40% ихтималы калган бөтен нәрсә белән бергә бәйле иде. [17]
HN белән беррәттән, мин YC'ның барлык эчке программа тәэминатын Arc телендә яздым. Ләкин мин Arc эчендә шактый эшләвемне дәвам итсәм дә, әкренләп Arc өстендә эшләүне туктаттым, өлешчә моңа вакытым булмаганга, өлешчә хәзер бөтен бу инфраструктура аңа бәйле булгач, тел белән уйнарга кызыксыну күпкә кимегәнгә. Шулай итеп, хәзер минем өч проектым икегә калды: эсселәр язу һәм YC өстендә эшләү.
YC мин башкарган башка эш төрләреннән аерылып тора иде. Нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген үзем хәл итү урынына, проблемалар үземә килә иде. Һәр 6 ай саен яңа стартаплар агымы килә иде, һәм аларның проблемалары, нинди генә булсалар да, безнең проблемаларга әйләнә иде. Бу бик кызыклы эш иде, чөнки аларның проблемалары шактый төрле иде, ә яхшы нигезләүчеләр бик нәтиҗәле иде. Әгәр сез мөмкин булган иң кыска вакыт эчендә стартаплар турында мөмкин кадәр күбрәк белергә теләсәгез, моның өчен яхшырак ысул сайлый алмас идегез.
Эшнең мин ошатмаган өлешләре дә бар иде. Бергә нигезләүчеләр арасындагы бәхәсләр, кешеләрнең кайчан алдаганын ачыклау, стартапларга начар мөгамәлә иткән кешеләр белән көрәшү, һәм башкалар. Ләкин мин хәтта үземә ошамаган өлешләрдә дә тырышып эшләдем. Кевин Хейлның бервакыт компанияләр турында әйткән сүзе мине тынгысызлый иде: «Беркем дә җитәкчедән катырак эшләми». Ул моны тасвирлау ягыннан да, таләп итү ягыннан да әйткән иде, һәм мине нәкъ менә икенче өлеше куркытты. Мин YC'ның яхшы булуын теләдем, шуңа күрә минем никадәр тырышып эшләвем башкаларның никадәр тырышып эшләвенең өске чиген билгели икән, миңа бик тырышып эшләргә кирәк иде.
2010 елда бер көнне, әңгәмәләр өчен Калифорниягә килгәндә, Роберт Моррис гаҗәеп бер гамәл кылды: ул миңа сорамаган киңәш бирде. Мин аның моңарчы бер тапкыр гына шулай эшләгәнен хәтерлим. Бервакыт Viaweb'та, бөердәге таш аркасында икегә бөгелеп ятканда, ул мине хастаханәгә алып бару яхшы фикер булыр дип белдерде. Rtm сорамаган киңәш бирсен өчен менә нәрсә кирәк иде. Шуңа күрә мин аның сүзләрен бик яхшы хәтерлим. «Беләсеңме, — диде ул, — Y Combinator син эшләгән соңгы шәп нәрсә булмасын өчен кайгыртырга кирәк».
Ул вакытта мин аның нәрсә әйтергә теләгәнен аңламадым, ләкин әкренләп аның миңа китәргә кирәк дип әйтүе ачыкланды. Бу сәер киңәш кебек тоелды, чөнки YC бик яхшы бара иде. Ләкин Rtm'ның киңәш бирүеннән дә сирәгрәк берәр нәрсә булса, ул да булса Rtm'ның ялгышуы иде. Шуңа күрә бу мине уйланырга мәҗбүр итте. Минем хәзерге траекториямдә YC мин эшләгән соңгы нәрсә булачак дигән сүз дөрес иде, чөнки ул минем игътибарымны күбрәк кенә ала иде. Ул Arc'ны йотты инде, һәм эсселәрне дә йоту процессында иде. Я YC минем бөтен гомерлек эшем иде, яисә миңа ахыр чиктә китәргә туры киләчәк иде. Ә ул андый түгел иде, димәк, мин китәргә тиеш идем.
2012 елның җәендә әнием инсульт кичерде, һәм аның сәбәбе юан эчәк рагы китереп чыгарган кан оешы (тромб) булып чыкты. Инсульт аның тигезлеген җимерде, һәм аны картлар йортына салдылар, ләкин ул аннан чыгып үз йортына кайтырга бик теләде, һәм сеңлем белән мин аңа моны эшләргә булышырга нык карар кылдык. Мин аның янына регуляр рәвештә Орегонга оча идем, һәм ул очышларда уйланырга вакытым күп булды. Шуларның берсендә мин YC'ны башка берәүгә тапшырырга әзер булуымны аңладым.
Мин Джессикадан президент булырга телиме дип сорадым, ләкин ул теләмәде, шуңа күрә без Сэм Альтманны җәлеп итәргә тырышырга булдык. Без Роберт һәм Тревор белән сөйләштек һәм сакчыларны тулысынча алмаштырырга килештек. Шул вакытка кадәр YC без дүртебез башлаган башлангыч LLC тарафыннан контрольдә тотыла иде. Ләкин без YC'ның озак яшәвен теләдек, ә моның өчен ул нигезләүчеләр тарафыннан контрольдә тотылырга тиеш түгел иде. Шуңа күрә Сэм ризалашса, без аңа YC'ны яңадан оештырырга рөхсәт итәр идек. Роберт һәм мин отставкага китәр идек, ә Джессика һәм Тревор гади партнерлар булып калыр иде.
Без Сэмнан YC президенты булырга телиме дип сорагач, ул башта «юк» диде. Ул атом реакторлары ясау өчен стартап башларга тели иде. Ләкин мин үз сүземдә тордым, һәм 2013 елның октябрендә ул, ниһаять, ризалашты. Без аның 2014 елгы кышкы агымнан башлап җитәкчелекне үз өстенә алуы турында килештек. 2013 елның калган өлешендә мин YC'ны җитәкләүне күбрәк Сэмга калдырдым, өлешчә ул эшкә өйрәнә алсын өчен, өлешчә рагы кайткан әниемә игътибар иткәнгә күрә.
Ул 2014 елның 15 гыйнварында вафат булды. Без моның буласын белә идек, ләкин барыбер бу бик авыр булды.
Мин YC өстендә мартка кадәр эшләдем, бу стартаплар агымына Demo Day аша чыгарга булышу өчен, аннары тулысынча диярлек киттем. (Мин әле дә элеккеге чыгарылышлар һәм үземне кызыксындырган нәрсәләр өстендә эшләүче яңа стартаплар белән аралашам, ләкин бу атнага берничә сәгать кенә ала.)
Хәзер нәрсә эшләргә? Rtm'ның киңәшендә бу турыда бернәрсә дә юк иде. Мин бөтенләй башка нәрсә эшләргә теләдем, шуңа күрә рәсем ясарга булдым. Әгәр мин моңа чыннан да игътибар итсәм, никадәр яхшы нәтиҗәгә ирешә алуымны күрергә теләдем. Шуңа күрә мин YC өстендә эшләүне туктаткан көннең икенче көнендә үк рәсем ясый башладым. Мин күнекмәләремне югалткан идем, һәм элеккеге халәткә кайту өчен бераз вакыт кирәк булды, ләкин бу, ким дигәндә, бөтенләй үзенә җәлеп итә иде. [18]
Мин 2014 елның калган өлешен күбесенчә рәсем ясап үткәрдем. Мин элек беркайчан да шулай өзелмичә эшли алмаган идем, һәм элеккегә караганда яхшырак ясый башладым. Җитәрлек дәрәҗәдә яхшы түгел, ләкин яхшырак. Аннары ноябрьдә, нәкъ бер рәсемнең уртасында, минем дәрт сүнде. Шул вакытка кадәр мин һәрвакыт өстендә эшләгән рәсемемнең ничек килеп чыгуын күрергә кызыксына идем, ләкин кинәт моны тәмамлау мәшәкатьле эш булып күренде. Шуңа күрә мин аның өстендә эшләүне туктаттым, пумалаларымны чистарттым һәм шуннан бирле рәсем ясаганым юк. Әлегә, һәрхәлдә.
Аңлыйм, бу шактый ихтыярсыз булып яңгырый. Ләкин игътибар — нуль суммалы уен. Әгәр сез нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген сайлый аласыз һәм үзегез өчен иң яхшысы булмаган (яисә ким дигәндә яхшы булган) проектны сайлыйсыз икән, ул сезнең өчен яхшы булган башка проектка комачаулый. Ә 50 яшьтә буш нәрсә белән шөгыльләнүнең үзенә күрә альтернатив бәясе (opportunity cost) бар иде.
Мин кабат эсселәр яза башладым һәм киләсе берничә ай эчендә берничә яңасын яздым. Мин хәтта стартаплар турында булмаган икесен дә яздым. Аннары 2015 елның мартында мин кабат Lisp өстендә эшли башладым.
Lisp'ның үзенчәлеге шунда: аның үзәге — интерпретаторны үзендә язу аша билгеләнгән тел. Ул башта гадәти мәгънәдә программалаштыру теле буларак ниятләнмәгән иде. Ул исәпләүләрнең формаль моделе, Тьюринг машинасына альтернатива булырга тиеш иде. Әгәр тел өчен интерпретаторны шул телнең үзендә язарга теләсәгез, сезгә алдан билгеләнгән операторларның нинди минималь җыелмасы кирәк? Джон Маккарти уйлап тапкан, дөресрәге ачкан Lisp — бу сорауга җавап. [19]
Маккарти аның аспиранты Стив Рассел тәкъдим иткәнче бу Lisp'ны компьютерларны программалаштыру өчен хәтта кулланырга мөмкин булуын да аңламаган. Рассел Маккартиның интерпретаторын IBM 704 машина теленә тәрҗемә итте, һәм шул вакыттан башлап Lisp шулай ук гадәти мәгънәдә программалаштыру теленә әйләнде. Ләкин аның исәпләү моделе буларак килеп чыгышы аңа башка телләр тиңләшә алмаган көч һәм нәфислек бирде. Колледжда мине җәлеп иткән нәрсә нәкъ шул иде, гәрчә мин ул вакытта ни өчен икәнен аңламасам да.
Маккартиның 1960 елгы Lisp'ы Lisp аңлатмаларын (expressions) интерпретацияләүдән башка бернәрсә дә эшләми иде. Анда программалаштыру телендә сез теләгән күп кенә нәрсәләр җитми иде. Шуңа күрә аларны өстәргә кирәк иде, һәм алар өстәлгәч, Маккартиның башлангыч аксиоматик алымы ярдәмендә билгеләнмәде. Бу ул вакытта мөмкин булмас иде. Маккарти үзенең интерпретаторын программаларның үтәлешен кулдан симуляцияләп сынады. Ләкин бу инде шулай итеп сынап була торган интерпретаторларның чигенә якынлаша иде — чыннан да, анда Маккарти күрми калган хата (bug) бар иде. Катлаулырак интерпретаторны сынау өчен аны эшләтеп җибәрергә туры килер иде, ә ул вакыттагы компьютерлар җитәрлек дәрәҗәдә көчле түгел иде.
Әмма хәзер алар көчле. Хәзер сез тулы бер программалаштыру телен билгеләгәнче Маккартиның аксиоматик алымын куллануны дәвам итә аласыз. Һәм Маккартиның Lisp'ына ясаган һәр үзгәрешегез ачышны саклаучы трансформация булганда, сез, принципта, бу сыйфатка ия булган тулы телгә ирешә аласыз. Моның турында сөйләүгә караганда эшләү кыенрак, әлбәттә, ләкин бу принципта мөмкин булса, нигә тырышып карамаска? Шуңа күрә мин сынап карарга булдым. Бу 2015 елның 26 мартыннан алып 2019 елның 12 октябренә кадәр 4 ел вакыт алды. Бәхеткә, минем төгәл билгеләнгән максатым бар иде, югыйсә бу эшне шулкадәр озак дәвам итү кыен булыр иде.
Мин Bel дип аталган бу яңа Lisp'ны Arc телендә үзендә яздым. Бу каршылыклы булып яңгырарга мөмкин, ләкин бу эшне башкарып чыгу өчен миңа нинди хәйләләргә барырга туры килүен күрсәтә торган бер билге. Җитди хаклар җыелмасы ярдәмендә мин чынлыкта эшли ала торган үзендә язылган интерпретаторга җитәрлек дәрәҗәдә якын нәрсәне булдыра алдым. Тиз түгел, ләкин сынап карау өчен җитәрлек дәрәҗәдә тиз.
Бу вакытның күп өлешендә мин үземә эсселәр язуны тыярга тиеш идем, югыйсә беркайчан да тәмамлый алмас идем. 2015 елның ахырында мин 3 ай эсселәр язуга сарыф иттем, һәм Bel өстендә эшләүгә кире кайткач, кодны көчкә аңладым. Бу аның начар язылуыннан түгел, ә проблеманың шулхәтле буталчык булуыннан. Сез үзендә язылган интерпретатор өстендә эшләгәндә, нинди дәрәҗәдә нәрсә булганын күзәтеп бару кыен, һәм сез ала торган хаталар аларны алу вакытына гамәлдә шифрланган булырга мөмкин.
Шуңа күрә мин Bel тәмамланганчы башка эсселәр юк дидем. Ләкин мин аның өстендә эшләгәндә Bel турында бик аз кешегә сөйләдем. Шуңа күрә еллар дәвамында мин бернәрсә дә эшләмим кебек күренгәндер, чөнки чынлыкта мин беркайчан да эшләмәгән кадәр каты эшли идем. Кайвакыт ниндидер коточкыч хата белән сәгатьләр буе көрәшкәннән соң, мин Twitter яки HN'ны тикшерә идем һәм кемнеңдер «Пол Грэм әле дә код язамы?» дип сораганын күрә идем.
Bel өстендә эшләү авыр, ләкин канәгатьлек бирә торган иде. Мин аның өстендә шулкадәр тырышып эшләдем ки, теләсә кайсы вакытта минем башымда кодның шактый зур өлеше бар иде һәм мин анда күбрәк тә яза ала идем. 2015 елда кояшлы бер көнне малайларны диңгез ярына алып баруымны һәм аларның яр буе сулыкларында уйнаганын карап торганда дәвам итүләр (continuations) белән бәйле ниндидер проблеманы ничек хәл итәргә икәнен уйлап тапканымны хәтерлим. Тормышны дөрес яшим кебек тоелды. Мин моны хәтерлим, чөнки бу хиснең никадәр яңа булуына бераз гаҗәпләнгән идем. Яхшы хәбәр шул: киләсе берничә ел эчендә миндә мондый мизгелләр тагын да күбрәк булды.
2016 елның җәендә без Англиягә күчендек. Без балаларыбызның башка илдә яшәү нинди икәнен күрүләрен теләдек, һәм мин тумыштан Британия гражданины булганга, бу ачык сайлау кебек күренде. Без бер елга гына калырга ниятләгән идек, ләкин безгә бик ошады, һәм без әле дә анда яшибез. Шуңа күрә Bel'ның күпчелек өлеше Англиядә язылды.
2019 елның көзендә Bel, ниһаять, тәмамланды. Маккартиның башлангыч Lisp'ы кебек, ул реализация түгел, ә спецификация, гәрчә Маккартиның Lisp'ы кебек үк, ул код рәвешендә бирелгән спецификация булса да.
Хәзер мин яңадан эсселәр яза алгач, үземдә җыелган темалар буенча бер төркем эссе яздым. Мин 2020 ел дәвамында эсселәр язуны дәвам иттем, ләкин мин шулай ук нәрсә өстендә эшли алуым турында башка нәрсәләр турында да уйлана башладым. Нәрсә эшләргә икәнен мин ничек сайларга тиеш? Ярар, үткәндә мин нәрсә өстендә эшләргә кирәклеген ничек сайлаган идем? Мин бу сорауга җавап бирү өчен үземә эссе яздым, һәм җавапның никадәр озын һәм буталчык булып чыгуына шаккаттым. Әгәр бу аны кичергән мине гаҗәпләндергән икән, бәлки, бу башка кешеләр өчен дә кызыклы булыр һәм шундый ук буталчык тормышы булганнар өчен дәртләндерерлек булыр дип уйладым. Шуңа күрә мин башкалар укысын өчен җентеклерәк версия яздым, һәм бу — аның соңгы җөмләсе.
Искәрмәләр
[1] Минем тәҗрибәм санак эволюциясендә бер адымны читләтеп узды: интерактив операцион системалы вакыт бүлү машиналары. Мин турыдан-туры пакетлы эшкәртүдән микросанакларга күчтем, бу микросанакларны тагын да кызыклырак итеп күрсәтте.
[2] Абстракт төшенчәләр өчен итальян сүзләрен һәрвакыт диярлек аларның инглизчә тамырдашларыннан алдан белеп була (кайвакыт очрый торган polluzione кебек капкыннардан кала). Бары тик көндәлек сүзләр генә аерыла. Шуңа күрә сез күп санлы абстракт төшенчәләрне берничә гади фигыль белән бәйләсәгез, аз гына итальян теле белән дә күп нәрсәгә ирешә аласыз.
[3] Мин Piazza San Felice 4 йортында яшәдем, шуңа күрә минем Accademia'га бару юлым иске Флоренциянең үзәге буйлап туп-туры бара иде: Pitti яныннан, күпер аша, Orsanmichele яныннан, Duomo белән Baptistery арасыннан, аннары Via Ricasoli буйлап Piazza San Marco'га кадәр. Мин Флоренцияне урам дәрәҗәсендә барлык мөмкин булган шартларда күрдем: буш караңгы кышкы кичләрдән алып туристлар белән тулган эссе җәйге көннәргә кадәр.
[4] Әгәр теләсәгез һәм алар риза булса, әлбәттә, сез кешеләрне натюрмортлар кебек ясый аласыз. Андый портрет, мөгаен, натюрморт рәсеменең иң югары ноктасыдыр, гәрчә озак утыру сурәтләнүчеләрнең йөзендә җәфа чигү белдерүен барлыкка китерсә дә.
[5] Interleaf акыллы кешеләре булган һәм тәэсирле технологияләр тудырган, ләкин барыбер Мур законы тарафыннан изелгән күп кенә компанияләрнең берсе иде. 1990-нчы елларда киң кулланылыштагы (ягъни Intel) процессорларның көченең экспоненциаль үсеше югары дәрәҗәдәге, махсус тәгаенләнешле җиһаз һәм программа тәэминаты компанияләрен бульдозер кебек җимерде.
[6] RISD'да үзенчәлекле стиль эзләүчеләр махсус акча колы түгел иде. Сәнгать дөньясында акча һәм текәлек (coolness) бер-берсенә нык бәйләнгән. Кыйммәтле булган һәр нәрсә шәп дип кабул ителә башлый, ә шәп дип кабул ителгән һәр нәрсә тиздән шундый ук кыйммәтлегә әйләнәчәк.
[7] Техник яктан караганда фатир арендасы контрольдә тотыла торган түгел, ә арендасы тотрыкландырылган иде, ләкин бу Нью-Йорк халкы гына белә һәм кайгырта торган нечкәлек. Төп мәсьәлә шул: ул чыннан да арзан иде, базар бәясенең яртысыннан да кимрәк.
[8] Күпчелек программа тәэминатын әзер булу белән эшләтеп җибәреп була. Ләкин программа онлайн-кибет төзүче булып, сез кибетләрне үзегездә урнаштырганда (hosting), кулланучыларыгыз әлегә бөтенләй булмаса, бу факт ачык күренеп торачак. Шуңа күрә ачык рәвештә эшләтеп җибәргәнче, безгә беренче кулланучылар җыелмасын җәлеп итү һәм аларның кибетләренең яхшы күренүен тәэмин итү мәгънәсендә ябык рәвештә эшләтеп җибәрергә туры килде.
[9] Кулланучылар үзләренең бит стильләрен билгеләсен өчен, Viaweb'та безнең код мөхәррире бар иде. Алар белмәде, әмма асылда алар Lisp аңлатмаларын үзгәртә иде. Ләкин бу кушымта мөхәррире түгел иде, чөнки код сатып алучылар кергәндә түгел, ә сатучыларның сайтлары генерацияләнгәндә эшли иде.
[10] Бу хәзер гадәти булган тәҗрибәнең беренче очрагы иде, һәм аннан соң булган хәл дә шулай ук иде — мин фикерләрне укып чыккач, аларның ачулы кешеләр белән тулы булуын күрдем. Мин ничек Lisp башка телләрдән яхшырак дип әйтә алам соң? Алар барысы да Тьюринг буенча тулы түгелмени? Мин язган эсселарга җавапларны күргән кешеләр кайвакыт мине кызгануларын әйтә, ләкин мин иң башыннан ук һәрвакыт шулай булды дип җавап биргәндә арттырмыйм. Бу — эшнең бер өлеше. Эссе укучыларга алар әлегә белмәгән нәрсәләрне сөйләргә тиеш, ә кайбер кешеләргә мондый нәрсәләрне ишетү ошамый.
[11] Әлбәттә, 90-нчы елларда кешеләр интернетка бик күп нәрсә урнаштыра иде, ләкин нәрсәнедер челтәргә йөкләү аны онлайн бастырып чыгару белән бер үк түгел. Онлайн бастырып чыгару — сез онлайн версиягә төп (яки ким дигәндә төп вариантларның берсе) дип карыйсыз дигәнне аңлата.
[12] Монда безнең Y Combinator белән бәйле тәҗрибәбез дә өйрәтә торган гомуми бер сабак бар: гадәтләр үзләрен барлыкка китергән чикләүләр юкка чыкканнан соң да озак вакыт сезне кысалар. Венчур капиталдагы гадәти алымнар, эссе бастыру турындагы гадәтләр кебек үк, кайчандыр реаль чикләүләргә нигезләнгән иде. Кайчандыр стартапларны башлап җибәрү күпкә кыйммәтрәк һәм шул нисбәттән сирәгрәк иде. Хәзер алар арзан һәм киң таралган була ала, ләкин венчур инвесторларның гадәтләре һаман да иске дөньяны чагылдыра иде, нәкъ менә эссе язу гадәтләренең басма чордагы чикләүләрне чагылдыруы кебек.
Ә бу үз чиратында мөстәкыйль фикер йөртүче (ягъни гадәтләргә азрак бәйле) кешеләрнең тиз үзгәрешләр кичерүче тармакларда (гадәтләр искерү ихтималы югарырак булган җирдә) өстенлеккә ия булачагын аңлата.
Әмма менә кызыклы бер мәсьәлә: кайсы тармакларның тиз үзгәрешләр кичерәчәген һәрвакыт алдан әйтеп булмый. Программа тәэминаты һәм венчур капитал булачак дигәне аңлашыла, ләкин эссе язу шундый булыр дип кем уйлаган?
[13] Y Combinator башлангыч исем түгел иде. Иң башта без Cambridge Seed дип атала идек. Ләкин, әгәр Кремний үзәнендә берәрсе безне кабатласа дип, төбәккә бәйле исем теләмәдек, шуңа күрә үзебезгә лямбда-исәпләмәсендәге иң шәп алымнарның берсе — Y комбинаторы хөрмәтенә яңа исем куштык.
Мин кызгылт сары төсне сайладым, чөнки ул, бер яктан, иң җылысы, икенче яктан — бернинди венчур фонд та аны кулланмый иде. 2005 елда бөтен венчур инвесторлар куе кызыл, куе зәңгәр һәм урман яшеле кебек тыйнак төсләр куллана иде, чөнки алар нигезләүчеләргә түгел, ә фонд инвесторларына (LP) ошарга тырыша иде. YC логотибы үзе бер эчке шаярту: Viaweb логотибы кызыл түгәрәктә ак V хәрефе иде, шуңа күрә мин YC логотибын кызгылт сары шакмакта ак Y хәрефе иттем.
[14] 2009 елдан башлап YC ике елга фонд булып китте, чөнки ул шулкадәр зур үсте ки, мин аны үз кесәмнән финансларга хәлемнән килми башлады. Ләкин Heroku сатылганнан соң, безнең янә үз-үзебезне финанслауга кайтыр өчен җитәрлек акчабыз бар иде.
[15] Миңа "килешүләр агымы" (deal flow) термины беркайчан да ошамады, чөнки ул теләсә кайсы вакытта яңа стартаплар саны тотрыклы дигәнне аңлата. Бу дөрес түгел генә түгел, киресенчә, башка очракта барлыкка килмәячәк стартапларның төзелүенә сәбәп булып, моны кире кагу — YC-ның төп максаты булып тора.
[16] Аның сүзләренчә, алар барысы да төрле формада һәм зурлыкта булган, чөнки кондиционерларга зур кытлык барлыкка килгән һәм ул ни таба алса, шуны алырга мәҗбүр булган, ләкин аларның барысы да хәзер ул күтәрә алганнан авыррак булган.
[17] HN белән бәйле тагын бер проблема сәер бер чикке очрак иде, ул сез бер үк вакытта эсселар да язганда һәм форумны да алып барганда барлыкка килә. Форум алып барганда, сез һәр сөйләшүне булмаса да, ким дигәндә үзегез катнашкан һәр сөйләшүне күрәсез дип санала. Ә эсселар язганда, кешеләр форумнарда аларны бик хыялый рәвештә бозып аңлатуларны бастыра. Аерым алганда, бу ике күренеш күңелсез, ләкин түзәрлек, ә менә аларның берләшүе — һәлакәт. Сез чынлыкта бу ялгыш аңлатуларга җавап бирергә мәҗбүр буласыз, чөнки сезне сөйләшүдә бар дип уйлау сәбәпле, җитәрлек күләмдә хупланган һәр ялган аңлатуга җавап бирмәү аны дәшмичә дөрес дип тану булып кабул ителә. Ләкин бу үз чиратында тагын да күбрәккә юл ача; сезнең белән сүз көрәштерергә теләгән һәркем моны үз форсаты дип сизә.
[18] YC-дан китүнең иң начар ягы — Джессика белән бүтән эшләмәү иде. Без бер-беребезне белгәннән бирле диярлек бөтен вакытыбызны YC өстендә эшләдек һәм аны шәхси тормышыбыздан аерырга тырышмадык та, теләмәдек тә, шуңа күрә китү тамырлары тирәнгә киткән агачны йолкып алу кебек иде.
[19] «Уйлап табылган» һәм «ачылган» төшенчәләрен төгәлрәк аңлауның бер юлы — галәм чит планеталылары турында сөйләшү. Җитәрлек дәрәҗәдә алга киткән теләсә кайсы чит планета цивилизациясе, мәсәлән, Пифагор теоремасын һичшиксез белер иде. Мин, әлбәттә азрак ышаныч белән булса да, аларның Маккартиның 1960 елгы мәкаләсендәге Lisp турында да беләчәгенә ышанам.
Ләкин шулай икән, алар белгән телнең чиге нәкъ менә шушы булырга тиеш дип уйларга бернинди сәбәп юк. Күрәсең, чит планеталыларга саннар да, хаталар да, кертү-чыгару (I/O) да кирәк. Димәк, Маккартиның Lisp теленнән «ачылганлык» хасияте сакланып кала торган ким дигәндә бер дәвам итү юлы бар дип уйлау ихтимал.
Моның караламаларын укып чыкканнары өчен Тревор Блэквеллга, Джон Коллисонга, Патрик Коллисонга, Дэниел Гаклга, Ральф Хэзеллга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска һәм Хардж Таггарга рәхмәт.