1998 йылда улар беҙҙең стартапты һатып алғас, мин Yahoo-ға эшкә барғанда, ул үҙен донъяның үҙәге кеүек тоя ине. Ул сираттағы бөйөк нәмә булырға тейеш ине. Һуңынан Google ниндәй булып сыҡһа, ул да шундай булырға тейеш ине.
Нимә дөрөҫ булманы? Yahoo-ны ҡыйратҡан проблемалар бик элеккә, ғәмәлдә компанияның башына уҡ барып тоташа. 1998 йылда мин унда килгәндә, улар инде бик асыҡ күренә ине. Yahoo-ла Google-да булмаған ике проблема бар ине: еңел аҡса һәм технология компанияһы булыуға ҡарата икеләнеү.
Аҡса
Джерри Янг менән беренсе тапҡыр осрашҡанда, беҙ төрлө сәбәптәр арҡаһында осрашабыҙ тип уйланыҡ. Ул беҙҙе һатып алыр алдынан үҙе күреп һынау өсөн осрашабыҙ тип уйланы. Ә мин уға үҙебеҙҙең яңы технологиябыҙҙы — Revenue Loop-ты күрһәтеү өсөн осрашабыҙ тип уйланым. Был һатып алыуҙар буйынса эҙләү һөҙөмтәләрен тәртипкә килтереү ысулы ине. Сауҙагәрҙәр трафик өсөн һатыуҙарҙың билдәле бер процентын тәҡдим итә ине, әммә һөҙөмтәләр бары тик тәҡдим ителгән хаҡ буйынса түгел, ә тәҡдимде файҙаланыусының уртаса һатып алыу күләменә ҡабатлау буйынса тәртипкә килтерелә ине. Был Google хәҙер рекламаны тәртипкә килтереү өсөн ҡулланған алгоритмға оҡшаш ине, әммә был 1998 йылдың яҙында, Google барлыҡҡа килгәнгә тиклем булды.
Revenue Loop һатып алыу эҙләүе өсөн иң оптималь сортлау ине, сөнки ул һәр һылтанманан Yahoo-ның күпме аҡса эшләйәсәге тәртибендә сортлай ине. Әммә ул бары тик ошо мәғәнәлә генә оптималь түгел ине. Эҙләү һөҙөмтәләрен файҙаланыусы ҡылығы буйынса ранглау эҙләүҙе лә яҡшыраҡ итә. Файҙаланыусылар эҙләүҙе өйрәтә: һеҙ башта бары тик ябай текст оҡшашлығына нигеҙләнеп тап килеүҙәрҙе табыуҙан башлай алаһығыҙ, ә файҙаланыусылар күберәк тауар һатып алған һайын, эҙләү һөҙөмтәләре лә яҡшыра бара.
Джерригә бының барыбер кеүек ине. Мин аптырап ҡалдым. Мин уға эҙләү трафигынан максималь ҡиммәтте сығарып ала торған технологияны күрһәтәм, ә уға барыберме? Мин насар аңлатаммы, әллә ул шундай тыныс йөҙлө генәме икәнен аңлай алманым.
Яуапты мин һуңыраҡ, Yahoo-ға эшкә барғас ҡына аңланым. Минең фараздарымдың береһе лә дөрөҫ булмаған булып сыҡты. Yahoo-ның трафиктың тулы ҡиммәтен сығарып алыусы алымға битараф булыуының сәбәбе — реклама биреүселәр уның өсөн инде артығы менән түләй ине. Әгәр Yahoo ысын ҡиммәтте генә сығарып алһа, улар аҙыраҡ эшләр ине.
Хәҙер ышаныуы ауыр булһа ла, ул ваҡытта ҙур аҡса баннер рекламаһында ине. Реклама биреүселәр баннер рекламаһы өсөн аҡылға һыймаҫлыҡ суммалар түләргә әҙер ине. Шуға күрә Yahoo-ның һатыу бүлеге ошо килем сығанағын файҙаланыу өсөн үҫешкән ине. Анил Сингх исемле ҙур һәм ҡот осҡос ҡурҡыныс кеше етәкселегендәге Yahoo һатыусылары Procter & Gamble-ға осоп барып, баннер рекламаһы күрһәтеүҙәренә миллион долларлыҡ заказдар менән ҡайта торғайны.
Хаҡтар баҫма матбуғат менән сағыштырғанда арзан кеүек күренә ине, ә реклама биреүселәр башҡа бер ниндәй ҙә ориентир булмағанлыҡтан, уларҙы тап шуның менән сағыштыра ине. Ләкин улар үҙ ҡиммәтенә ҡарағанда ҡыйбат ине. Шуға күрә был ҙур, аңра компаниялар бәйле булыу өсөн хәүефле килем сығанағы ине. Әммә тағы ла хәүефлерәк икенсе сығанаҡ бар ине: башҡа Интернет-стартаптар.
1998 йылға ҡарата Yahoo ғәмәлдә Понци схемаһының файҙа алыусыһы ине. Инвесторҙар Интернет менән ҡыҙыҡһынып тулҡынлана ине. Уларҙың ҡыҙыҡһыныуының бер сәбәбе — Yahoo-ның килем үҫеше ине. Шуға күрә улар яңы Интернет-стартаптарға аҡса һалдылар. Стартаптар иһә был аҡсаны трафик алыу өсөн Yahoo-ла реклама һатып алыуға тоттолар. Был Yahoo өсөн тағы ла ҙурыраҡ килем үҫешенә килтерҙе һәм инвесторҙарҙы Интернетҡа аҡса һалырға кәрәклегенә тағы ла нығыраҡ ышандырҙы. Бер көндө, үҙ бүлмәмдә ултырғанда, быны аңлап ҡалғас, мин ваннаһындағы Архимед кеүек һикереп торҙом, тик «Эврика!» урынына мин «Һатығыҙ!» тип ҡысҡыра инем.
Интернет-стартаптар ҙа, Procter & Gamble-дар ҙа бренд рекламаһы менән шөғөлләнә ине. Уларға таргетинг кәрәкмәй ине. Улар бары тик рекламаларын күп кешенең күреүен теләне. Шулай итеп, трафик Yahoo-ла төп табышҡа әйләнде. Уның ниндәй төрҙә булыуы мөһим түгел ине. [1]
Был Yahoo ғына түгел ине. Бөтә эҙләү системалары ла быны эшләй ине. Тап шуның өсөн улар кешеләрҙе үҙҙәрен «эҙләү системалары» урынына «порталдар» тип атай башларға өндәй ине. Портал һүҙенең ысын мәғәнәһенә ҡарамаҫтан, улар бының менән файҙаланыусылар, эҙләү системаһындағы кеүек башҡа ергә барышлай үтеп кенә китмәйенсә, үҙҙәренә кәрәкле нәмәне сайттың үҙендә тапҡан сайтты күҙ уңында тота ине.
1998 йылдың аҙағында йәки 1999 йылдың башында Дэвид Филоға Yahoo-ның Google-ды һатып алырға тейешлеге тураһында әйткәнемде хәтерләйем, сөнки мин һәм компаниялағы башҡа программалаусыларҙың күбеһе эҙләү өсөн Yahoo урынына уны ҡуллана инек. Ул миңә бының өсөн борсолорға ярамай тип әйтте. Эҙләү беҙҙең трафиктың бары 6%-ын ғына тәшкил итә ине, ә беҙ айына 10%-ҡа үҫә инек. Уны яҡшыраҡ итеү ҙур файҙа килтермәҫ кеүек ине.
Мин «Ләкин эҙләү трафигы башҡа трафикка ҡарағанда ҡиммәтерәк!» тип әйтмәнем. Мин «Эйе, ярай» тинем. Сөнки мин дә эҙләү трафигының күпме тороуын аңламай инем. Ул ваҡытта хатта Ларри менән Сергей ҙа быны аңлағанмы-юҡмы икәненә ышанмайым. Әгәр аңлаһалар, Google, моғайын, корпоратив эҙләүгә бер ниндәй ҙә көс сарыф итмәҫ ине.
Шарттар башҡаса булһа, Yahoo-ны етәкләгән кешеләр эҙләүҙең ни тиклем мөһим булыуын иртәрәк аңларҙар ине. Әммә улар менән хәҡиҡәт араһында донъялағы иң тоноҡ кәртә тора ине: аҡса. Клиенттар баннер рекламаһы өсөн ҙур чектар яҙған ваҡытта, эҙләүгә етди ҡарау ауыр ине. Google-дың иғтибарын ситкә йүнәлтерлек бындай нәмәһе юҡ ине.
Хакерҙар
Ләкин Yahoo-ның йүнәлеште үҙгәртеүҙе ауырлаштырған тағы бер проблемаһы бар ине. Улар технология компанияһы булыуға ҡарата икеләнеүҙәре арҡаһында башынан уҡ тотороҡлолоғон юғалтҡайны.
Мин унда эшкә барғанда Yahoo тураһындағы иң сәйер нәмәләрҙең береһе — уларҙың үҙҙәрен «медиа компания» тип атауҙа ныҡышмалылығы ине. Әгәр уларҙың офистары буйлап йөрөп сыҡһағыҙ, был программа тәьминәте компанияһы кеүек тойола ине. Бүлмәләр код яҙыусы программалаусылар менән, функциялар исемлеге һәм сығарыу ваҡыты тураһында уйлаусы продукт менеджерҙары менән, файҙаланыусыларға браузерҙарын ҡайтанан ебәрергә ҡушыусы ярҙам күрһәтеүселәр (эйе, ысынлап та ярҙам күрһәтеүсе кешеләр бар ине) һәм башҡалар менән тулы ине, тап программа тәьминәте компанияһындағы кеүек. Ни өсөн улар үҙҙәрен медиа компания тип атаны һуң?
Бер сәбәп — уларҙың аҡса эшләү ысулы ине: реклама һатыу аша. 1995 йылда технология компанияһының ошо рәүешле аҡса эшләүен күҙ алдына килтереү ауыр ине. Технология компаниялары аҡсаны файҙаланыусыларға үҙ программаларын һатып эшләй ине. Медиа компаниялар реклама һатты. Тимәк, улар медиа компания булырға тейеш.
Тағы бер ҙур фактор — Microsoft-тан ҡурҡыу ине. Әгәр Yahoo-ла кемдер технология компанияһы булырға тейешбеҙ тигән фекерҙе уйлаһа, сираттағы уй Microsoft уларҙы ҡыйратыр тигәндән ғибәрәт булыр ине.
Минән күпкә йәшерәк кеше өсөн 1995 йылда Microsoft-тың ниндәй ҡурҡыу тойғоһо уятҡанын аңлау ауыр. Google-дың хәҙерге ҡеүәтенән бер нисә тапҡыр көслөрәк, әммә күпкә уҫалыраҡ компанияны күҙ алдына килтерегеҙ. Уларҙан ҡурҡыу тулыһынса аҡыллы ине. Yahoo уларҙың беренсе популяр Интернет-компания булған Netscape-ты нисек ҡыйратыуын күрҙе. Әгәр улар сираттағы Netscape булырға тырышһа, шул уҡ яҙмышҡа дусар булырҙар тип борсолоу урынлы ине. Netscape-тың Microsoft-тың һуңғы ҡорбаны булып сығырын улар ҡайҙан белһен инде?
Microsoft-ты эҙҙән яҙлыҡтырыу өсөн үҙеңде медиа компания итеп күрһәтеү аҡыллы аҙым булыр ине. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Yahoo ысынында шундай булырға тырышты, ниндәйҙер кимәлдә. Yahoo-ла проект менеджерҙарын, мәҫәлән, «продюсерҙар» тип атайҙар ине, ә компанияның төрлө өлөштәрен «милек» тип атай инеләр. Ләкин Yahoo-ға ысынында технология компанияһы булырға кәрәк ине, һәм башҡа нәмә булырға тырышып, улар ни бында, ни тегендә булмаған нәмәгә әйләнде. Шуға күрә Yahoo бер ҡасан да аныҡ билдәләнгән үҙенсәлеккә эйә булманы.
Медиа компания булырға тырышыуҙың иң насар эҙемтәһе — уларҙың программалауға етәрлек дәрәжәлә етди ҡарамауы булды. Microsoft (ул ваҡытта), Google һәм Facebook барыһы ла хакерҙарға йүнәлтелгән мәҙәниәткә эйә ине. Әммә Yahoo программалауға ябай тауарға кеүек ҡараны. Yahoo-ла файҙаланыусыға йүнәлтелгән программа тәьминәтен продукт менеджерҙары һәм дизайнерҙар контролдә тота ине. Программалаусыларҙың эше продукт менеджерҙарының һәм дизайнерҙарының эшен кодҡа күсереп, һуңғы аҙымды ғына яһау ине.
Был ғәмәлдең асыҡ бер һөҙөмтәһе шунда: Yahoo ниҙер төҙөгәндә, улар йыш ҡына бик яҡшы булмай ине. Әммә был иң насар проблема түгел ине. Иң насар проблема шунда ине: улар насар программалаусыларҙы эшкә алды.
Microsoft (ул ваҡытта), Google һәм Facebook барыһы ла иң яҡшы программалаусыларҙы эшкә алыу менән мауыҡты. Yahoo улай итмәне. Улар насарҙарға ҡарағанда яҡшы программалаусыларҙы өҫтөн күрҙе, әммә ҙур еңеүселәр кеүек иң аҡыллы кешеләрҙе яллауға берҙән-бер, хатта сиктән тыш элитар иғтибар бирмәне. Һәм улар эшкә алған ваҡытта, Дотком күбеге осоронда программалаусылар өсөн ниндәй көнәркәшлек булғанын иҫәпкә алғанда, уларҙың программалаусыларының сифаты тигеҙ булмауы ғәжәп түгел.
Технологияла насар программалаусыларығыҙ бар икән, һеҙ һәләк булдығыҙ тигән һүҙ. Компанияның техник яҡтан уртасалыҡҡа төшөп, ҡайтанан аяҡҡа баҫҡан бер генә миҫалын да хәтерләй алмайым. Яҡшы программалаусылар башҡа яҡшы программалаусылар менән эшләргә теләй. Шуға күрә компанияғыҙҙа программалаусыларҙың сифаты төшә башлаһа, һеҙ ҡотолоу юлы булмаған үлем спираленә инәһегеҙ. [2]
Yahoo-ла был үлем спирале иртә башланды. Әгәр ҙә ҡасандыр Yahoo Google һымаҡ таланттарҙы үҙенә тартҡан булһа ла, 1998 йылда мин унда килгәндә был инде тамамланғайны.
Компания ваҡытынан алда ҡартайған кеүек тойола ине. Күпселек технология компанияларын ахыр сиктә костюм кейгән етәкселәр һәм урта звено менеджерҙары үҙ ҡулына ала. Yahoo-ла улар был процесты аңлы рәүештә шәбәйткән кеүек күренә ине. Улар бер төркөм хакер булырға теләмәне. Улар костюмдар булырға теләне. Медиа компанияны костюм кейгән етәкселәр идара итергә тейеш бит.
Мин Google-ға беренсе тапҡыр барғанда, уларҙа яҡынса 500 кеше бар ине — мин унда эшкә барғанда Yahoo-ла булған кеүек үк. Ләкин барыһы ла нисек төрлө ине! Ул әле лә хакерҙарға йүнәлтелгән мәҙәниәт ине. Мин ашханала ҡайһы бер программалаусылар менән эҙләү һөҙөмтәләрен манипуляциялау проблемаһы (хәҙер SEO тип атала) тураһында һөйләшкәнемде хәтерләйем, һәм улар «беҙгә нимә эшләргә кәрәк?» тип һоранылар. Yahoo-лағы программалаусылар быны һорамаҫ ине. Уларҙың эше сәбәптәрҙе эҙләү түгел, ә продукт менеджерҙары билдәләгәнде төҙөү ине. Мин Google-дан сыҡҡанда: «Ай-һай, ул әле лә стартап бит», — тип уйлағанымды хәтерләйем.
Yahoo-ның беренсе үлемсә хатаһынан беҙ күп нәмәгә өйрәнә алмайбыҙ. Берәй компания ялған килем сығанағына бәйле булыуҙан зыян күрмәҫ тип өмөт итеү, моғайын, сиктән тыш күпте көтөү булыр ине. Әммә стартаптар икенсеһенән мөһим һабаҡ ала ала. Программа тәьминәте бизнесында хакерҙарға йүнәлтелгән мәҙәниәткә эйә булмау мөмкинлегенә юл ҡуя алмайһығыҙ.
Моғайын, хакерҙарға йүнәлтелгән мәҙәниәткә эйә булыу тураһында мин ишеткән иң тәьҫирле ынтылыш 2007 йылда Марк Цукербергтан булды, ул Startup School-да сығыш яһағанда әйтте. Ул Facebook-тың тәүге көндәрендә хатта ғәҙәттә программалауҙан тормаған эштәргә лә, мәҫәлән, HR һәм маркетингҡа ла программалаусыларҙы эшкә алыуҙы маҡсат итеп ҡуйғанын әйтте.
Тимәк, ниндәй компанияларға хакерҙарға йүнәлтелгән мәҙәниәт кәрәк? Был йәһәттән ниндәй компаниялар «программа тәьминәте бизнесында»? Yahoo асыҡлағанса, был ҡағиҙә ҡағылған өлкә күпселек кеше уйлағандан ҙурыраҡ. Яуап: яҡшы программа тәьминәтенә мохтаж булған һәр компания.
Шундай мәҙәниәткә эйә башҡа компаниялар булғанда, бөйөк программалаусылар ни өсөн хакерҙарға йүнәлтелмәгән компанияла эшләргә теләһен һуң? Мин ике сәбәпте күҙ алдына килтерә алам: әгәр уларға ғәйәт ҙур аҡса түләнһә, йәки был өлкә ҡыҙыҡлы булһа һәм ундағы бер генә компания ла хакерҙарға йүнәлтелмәгән булһа. Кире осраҡта һеҙ костюмдарға йүнәлтелгән мәҙәниәттә эшләү өсөн яҡшы программалаусыларҙы йәлеп итә алмайһығыҙ. Ә яҡшы программалаусыларһыҙ һеҙ бер ниндәй ҙә яҡшы программа тәьминәтен ала алмаясаҡһығыҙ, эшкә күпме генә кеше ҡушһағыҙ ҙа, «сифатты» тәьмин итеү өсөн күпме генә процедуралар булдырһағыҙ ҙа.
Хакер мәҙәниәте йыш ҡына яуапһыҙ кеүек күренә. Шуға күрә уны юҡ итергә теләүселәр «өлкәндәр күҙәтеүе» кеүек фразаларҙы ҡуллана. Yahoo-ла тап ошо фразаны ҡулланалар ине. Ләкин яуапһыҙ булып күренеүҙән дә насарыраҡ нәмәләр бар. Мәҫәлән, еңелеү.
Иҫкәрмәләр
[1] Мин унда булғанда таргетингҡа иң яҡын нәмә — йорт хайуандары өсөн тауарҙар менән шөғөлләнеүсе 3 стартап араһында төп бағыусы урыны өсөн сауҙа һуғышын башлау маҡсатында pets.yahoo.com булдырыуыбыҙ булды.
[2] Теория буйынса һеҙ яҡшы программалаусыларҙы яллау урынына һатып алып, үлем спирален еңә алаһығыҙ. Һеҙ уларҙың стартаптарын һатып алып, компанияғыҙға хеҙмәткәр булараҡ бер ҡасан да килмәйәсәк программалаусыларҙы ала алаһығыҙ. Әммә әлегә быны эшләрлек дәрәжәлә аҡыллы берҙән-бер компаниялар — быға мохтаж булмаҫлыҡ дәрәжәлә аҡыллы компаниялар ғына.
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға һәм Джефф Ралстонға рәхмәт белдерәм.