1998 елда алар безнең стартапны сатып алгач, мин Yahoo'га эшкә килдем, һәм ул үзен дөньяның үзәге кебек хис иттерә иде. Ул киләсе бөек нәрсә булырга тиеш иде. Ул хәзер Google булган нәрсәгә әйләнергә тиеш иде.
Нәрсә дөрес булмады? Yahoo'ны җимергән проблемалар бик элек, компания барлыкка килгән вакытта ук башланган иде. 1998 елда мин анда килгәндә үк, алар яхшы күренә иде. Yahoo'ның Google'да булмаган ике проблемасы бар иде: җиңел акча һәм технологик компания булу мәсьәләсендә икеләнү.
Акча
Jerry Yang белән беренче тапкыр очрашканда, без очрашуның сәбәбен төрлечә аңлаган идек. Ул безне сатып алыр алдыннан үзе шәхсән күреп тикшерү өчен очрашабыз дип уйлады. Ә мин аңа яңа технологиябезне — Revenue Loop'ны күрсәтергә килдек дип уйладым. Бу сату буенча эзләү нәтиҗәләрен тәртипкә салу ысулы иде. Сәүдәгәрләр трафик өчен сатуның процентын тәкъдим итә иде, ләкин нәтиҗәләр тәкъдим ителгән бәя буенча түгел, ә шул бәяне кулланучы сатып алачак уртача суммага тапкырлау нәтиҗәсендә тәртипкә салына иде. Бу Google хәзер рекламаларны тәртипкә салу өчен куллана торган алгоритмга охшаш иде, әмма бу 1998 елның язында, Google төзелгәнче үк булды.
Revenue Loop сату эзләве өчен иң кулай тәртип иде, чөнки ул һәр сылтамадан Yahoo'ның күпме акча эшли алачагы тәртибендә тезә иде. Ләкин ул бу яктан гына түгел, башка яктан да кулай иде. Эзләү нәтиҗәләрен кулланучының үз-үзен тотышына карап дәрәҗәләү эзләүне дә яхшырта. Кулланучылар эзләүне өйрәтә: сез гади текст охшашлыгына нигезләнеп башлый аласыз, ә кулланучылар күбрәк товар сатып алган саен, эзләү нәтиҗәләре яхшырганнан-яхшыра бара.
Jerry'гә бу бөтенләй кызык түгел кебек иде. Мин аптырап калдым. Мин аңа эзләү трафигыннан максималь кыйммәт чыгаручы технологияне күрсәтәм, ә аңа барыберме? Мин аны начар аңлатаммы, әллә аның йөзе шундый хиссезме — аңлый алмадым.
Җавапны мин соңрак, Yahoo'да эшли башлагач кына төшендем. Минем фаразларның берсе дә дөрес түгел иде. Yahoo'ның трафикның тулы бәясен чыгаручы ысулга игътибар итмәвенең сәбәбе — реклама бирүчеләр аның өчен болай да артыгы белән түли иде. Әгәр Yahoo чын кыйммәтен генә алса, алар азрак акча эшләр иде.
Хәзер ышануы кыен булса да, ул вакытта зур акчалар баннер рекламасында иде. Реклама бирүчеләр баннерлар өчен коточкыч зур суммалар түләргә әзер иде. Шуңа күрә Yahoo'ның сату бүлеге нәкъ менә шушы керем чыганагыннан файдаланырга җайлашкан иде. Anil Singh исемле зур һәм куркыныч дәрәҗәдә абруйлы кеше җитәкчелегендә, Yahoo сатучылары Procter & Gamble компаниясенә очып бара һәм баннер күрсәтүләре өчен миллион долларлык заказлар белән кайта торган иде.
Бу бәяләр басма реклама белән чагыштырганда арзан күренә иде — ә реклама бирүчеләр башка чагыштыру үрнәге булмаганга күрә аны шуның белән чагыштырды. Ләкин алар үзләренең чын кыйммәтеннән күпкә кыйммәтрәк иде. Шуңа күрә бу зур һәм тинтәк компанияләр бәйле булу өчен куркыныч керем чыганагы иде. Ләкин аннан да куркынычырак икенче бер чыганак бар иде: башка Интернет-стартаплар.
1998 елга Yahoo фактик рәвештә Понци схемасының төп бенефициарына әверелде. Инвесторлар Интернет белән соклана иде. Аларның соклануының бер сәбәбе — Yahoo'ның керем үсеше иде. Шуңа күрә алар яңа Интернет-стартапларга акча кертте. Стартаплар исә бу акчаларны трафик алу өчен Yahoo'да реклама сатып алуга тотты. Бу исә Yahoo кеременең тагын да үсүенә китерде һәм инвесторларны Интернетка акча салырга кирәк дип тагын да ныграк ышандырды. Беркөнне бүлмәмдә утырганда мин моны аңлап алдым һәм ваннадагы Архимед кебек сикереп тордым, бары тик «Эврика!» урынына «Сатыгыз!» дип кычкырдым.
Интернет-стартаплар да, Procter & Gamble да бренд рекламасы ясый иде. Аларга таргетинг кызык түгел иде. Алар бары тик рекламаларын күп кеше күрүен теләде. Шуңа күрә Yahoo өчен төп максат трафик алуга әверелде. Аның нинди булуы мөһим түгел иде. [1]
Бу бер Yahoo гына түгел иде. Бөтен эзләү системалары шулай эшли иде. Менә ни өчен алар кешеләрдән үзләрен «эзләү системалары» дип түгел, ә «порталлар» дип атауны таләп итә башлады. «Портал» сүзенең чын мәгънәсенә карамастан, алар моның белән кулланучылар эзләү системасындагы кебек башка җиргә китмичә, нәкъ менә шул сайтның үзендә кирәкле әйберне таба торган урынны күздә тота иде.
1998 елның ахырында яки 1999 елның башында мин David Filo'га Yahoo Google'ны сатып алырга тиеш, чөнки мин һәм компаниядәге күпчелек программистлар эзләү өчен Yahoo урынына аны кулланабыз, дигәнемне хәтерлим. Ул миңа бу хакта борчылырга ярамый, диде. Эзләү безнең трафикның нибары 6%ын гына тәшкил итә, ә без аена 10% үсәбез. Аны яхшыртырга кирәкми иде.
Мин: «Ләкин эзләү трафигы башка трафикка караганда кыйммәтрәк бит!» дип әйтмәдем. Мин: «Аңлашыла, ярар», — дидем. Чөнки мин үзем дә эзләү трафигының ни дәрәҗәдә кыйммәтле булуын аңламый идем. Ул вакытта хәтта Larry белән Sergey да моны аңлагандыр дип уйламыйм. Аңлаган булсалар, Google корпоратив эзләүгә көч сарыф итмәс иде.
Әгәр шартлар башкача булса, Yahoo җитәкчеләре эзләүнең никадәр мөһим булуын иртәрәк аңлар иде. Ләкин алар белән хакыйкать арасында дөньядагы иң үтә күренмәс киртә торды: акча. Мөштәриләр баннер рекламасы өчен зур чеклар язган вакытта, эзләүгә җитди карау кыен иде. Google'ны бу нәрсә читкә тайпылдырмады.
Хакерлар
Ләкин Yahoo'ның юнәлешен үзгәртүне кыенлаштырган тагын бер проблемасы бар иде. Алар башыннан ук технологик компания булу мәсьәләсендәге икеләнүләре аркасында үз юлын югалткан иде.
Мин анда эшләргә килгәч, Yahoo турында иң сәер нәрсәләрнең берсе — аларның үзләрен «медиа компаниясе» дип атауда нык торулары иде. Әгәр аларның офисларын йөреп чыксагыз, бу гадәти программа тәэминаты язучы компания кебек тоела иде. Бүлмәләр код язучы программистлар, функцияләр исемлеге һәм чыгару вакыты турында уйлаучы продукт менеджерлары, кулланучыларга браузерларын яңадан кабызырга кушучы ярдәм хезмәте (әйе, анда чыннан да ярдәм хезмәте кешеләре бар иде) белән тулы иде — нәкъ программа язучы компаниядәге кебек. Ни өчен соң алар үзләрен медиа компаниясе дип атады?
Бер сәбәп — акча эшләү ысулында иде: реклама сату аша. 1995 елда технологик компаниянең бу рәвешле акча эшләвен күз алдына китерү кыен иде. Технологик компанияләр үз программаларын кулланучыларга сатып акча эшли иде. Медиа компанияләре исә реклама сата иде. Димәк, алар медиа компаниясе булырга тиеш.
Икенче зур фактор — Microsoft'тан курку иде. Әгәр Yahoo'да берәр кем үзләрен технологик компания булырга тиеш дип уйласа, киләсе фикер Microsoft'ның аларны тар-мар итәчәге турында булыр иде.
Миннән күпкә яшьрәк кешегә 1995 елда Microsoft тудырган куркуны аңлау кыен. Google'ның хәзерге көченнән берничә тапкыр көчлерәк, әмма күпкә явызырак компанияне күз алдыгызга китерегез. Алардан курку бөтенләй табигый иде. Yahoo аларның беренче популяр Интернет-компания булган Netscape'ны ничек җимергәнен күрде. Киләсе Netscape булырга тырышсалар, шул ук язмышка дучар булачакларыннан борчылу урынлы иде. Netscape'ның Microsoft'ның соңгы корбаны булачагын алар каян белсен?
Microsoft'ны ялгыш юлга кертү өчен үзеңне медиа компаниясе итеп күрсәтү хәйләкәр адым булыр иде. Ләкин, кызганычка каршы, Yahoo чыннан да шундый булырга тырышты. Мәсәлән, Yahoo'да проект менеджерларын «продюсерлар» дип атыйлар иде, ә компаниянең төрле бүлекләрен «милек» дип йөрттеләр. Ләкин Yahoo чынлыкта технологик компания булырга тиеш иде, һәм башка нәрсә булырга тырышып, алар ни анда, ни монда булмаган нәрсәгә әйләнделәр. Менә ни өчен Yahoo беркайчан да ачык билгеләнгән йөзгә ия булмады.
Медиа компаниясе булырга тырышуның иң начар нәтиҗәсе — аларның программалаштыруга җитди карамавы иде. Элеккеге Microsoft, Google һәм Facebook барысы да хакерларга юнәлтелгән мәдәнияткә ия иде. Ә Yahoo программалаштыруга гади бер товар кебек карады. Yahoo'да кулланучылар күрә торган программа тәэминатын продукт менеджерлары һәм дизайнерлар контрольдә тота иде. Программистларның эше бары тик продукт менеджерлары һәм дизайнерлар эшләгәнне кодка тәрҗемә итеп, соңгы адымны ясау гына иде.
Бу гадәтнең ачык нәтиҗәсе шунда булды: Yahoo ясаган әйберләр еш кына начар сыйфатлы булып чыкты. Ләкин иң начар проблема бу түгел иде. Иң начар проблема — аларның начар программистларны эшкә алуы иде.
Элеккеге Microsoft, Google һәм Facebook иң яхшы программистларны яллау теләге белән янды. Yahoo алай итмәде. Алар начар программистларга караганда яхшыларын өстен күрде, ләкин зур җиңүчеләрдә булган кебек, иң акыллы кешеләрне эшкә алуга карата берсүзсез, хәтта бераз эреләнеп караучан омтылыш аларда юк иде. Дори-җәүһәр (Bubble) чорында программистлар өчен никадәр көчле көндәшлек булганын исәпкә алсак, аларның программистларының сыйфаты бертөрле булмавы гаҗәп түгел.
Технологияләр өлкәсендә начар программистларыгыз булса — беттегез дигән сүз. Техник яктан түбән төшкәннән соң, яңадан тернәкләнгән бер генә компанияне дә хәтерләмим. Яхшы программистлар башка яхшы программистлар белән эшләргә тели. Шуңа күрә компаниягездәге программистларның сыйфаты төшә башлау белән, сез аннан котылып булмый торган һәлакәт өермәсенә эләгәсез. [2]
Yahoo'да бу һәлакәт өермәсе иртә башланды. Әгәр дә кайчандыр Yahoo Google кебек талантларны үзенә тартучы үзәк булган булса, мин 1998 елда килгәндә бу вакыт узган иде инде.
Компания вакытыннан алда картайган кебек тоела иде. Күпчелек технологик компанияләрне вакыт узу белән костюмлы җитәкчеләр һәм урта буын менеджерлары кулга ала. Yahoo'да бу процессны махсус тизләткәннәр кебек тоелды. Алар бер төркем хакерлар булырга теләмәде. Алар костюмлы түрәләр булырга теләде. Медиа компаниясен нәкъ шундый түрәләр җитәкләргә тиеш дип уйланды.
Мин Google'га беренче тапкыр барганда, аларда 500гә якын кеше эшли иде — мин эшкә кергәндә Yahoo'да да шулкадәр үк кеше бар иде. Ләкин аерма гаять зур иде. Анда һаман да хакерларга юнәлтелгән мәдәният хөкем сөрә иде. Ашханәдә берничә программист белән эзләү нәтиҗәләре белән манипуляция ясау (хәзер SEO дип атала) проблемасы турында сөйләшкәнемне хәтерлим, һәм алар: «Безгә нәрсә эшләргә?» — дип сорадылар. Yahoo программистлары моны сорамаган булыр иде. Аларның эше сәбәпләрне уйлау түгел, ә продукт менеджерлары кушканны эшләү иде. Google'дан кайтканда мин үземә: «Ай-һай, ул бит һаман да стартап», — дип уйлаганым истә.
Yahoo'ның беренче фаҗигале ялгышыннан өйрәнерлек нәрсәләр әллә ни күп түгел. Теләсә нинди компания ялган керем чыганагына бәйле булу аркасында зыян күрүдән котыла алыр дип өметләнү артыктыр. Ләкин стартаплар икенче ялгыштан мөһим сабак ала ала. Программа тәэминаты бизнесында хакерларга юнәлтелгән мәдәниятсез яшәү мөмкин түгел.
Хакер мәдәниятен саклауга карата иң тәэсирле тугрылыкны мин Mark Zuckerberg'тан ишеттем, ул 2007 елда Startup School'да чыгыш ясаганда әйтте. Ул Facebook'ның башлангыч дәвердә гадәттә программалаштыру белән бәйле булмаган эшләр өчен дә, мәсәлән, персонал бүлеге һәм маркетинг өчен дә программистларны ялларга тырышуын әйтте.
Шулай итеп, нинди компанияләргә хакерларга юнәлтелгән мәдәният кирәк? Бу җәһәттән нинди компанияләр «программа тәэминаты бизнесында» санала? Yahoo аңлаганча, бу кагыйдә колачлаган өлкә күпчелек кеше уйлаганнан күпкә киңрәк. Җавап гади: яхшы программа тәэминатына мохтаҗ булган теләсә кайсы компания.
Башка хакер мәдәниятле компанияләр булганда, ни өчен шәп программистлар андый булмаган компаниядә эшләргә теләсен? Моңа ике сәбәп кенә күрәм: я аларга гаять зур акча түләсәләр, яисә эш өлкәсе үтә кызыклы булып, андагы компанияләрнең берсе дә хакерларга юнәлтелмәгән булса. Кире очракта, сез яхшы программистларны костюмлы түрәләр өстенлек иткән мохиткә җәлеп итә алмаячаксыз. Ә яхшы программистларсыз сездә яхшы программа тәэминаты булмаячак — бер эшкә никадәр күп кеше куйсагыз да, яки «сыйфатны» тәэмин итү өчен никадәр күп кагыйдәләр уйлап тапсагыз да.
Хакер мәдәнияте еш кына җаваплысыз кебек күренә. Шуңа күрә аны юкка чыгарырга теләүчеләр «өлкәннәр күзәтүе» кебек сүзләр куллана. Yahoo'да нәкъ менә шушы сүзне кулланалар иде. Ләкин җаваплысыз булып күренүдән дә начаррак әйберләр бар. Мәсәлән, җиңелү.
Искәрмәләр
[1] Мин анда эшләгәндә без таргетингка иң якын килгән вакыт — pets.yahoo.com сайтын булдыру булды, моның максаты төп спонсор урыны өчен йорт хайваннары товарларын сатучы 3 стартап арасында аукцион көрәше чыгару иде.
[2] Теориядә бу һәлакәт өермәсен яхшы программистларны эшкә яллау урынына аларны сатып алып җиңәргә мөмкин. Сез аларның стартапларын сатып алып, үз теләкләре белән сезгә хезмәткәр булып беркайчан да килмәячәк программистларны үзегезгә ала аласыз. Ләкин әлегә бу адымга барырлык дәрәҗәдә акыллы компанияләр — моңа мохтаҗ булмау дәрәҗәсендә акыллы компанияләр генә.
Моның караламаларын укыганнары өчен Trevor Blackwell, Jessica Livingston һәм Geoff Ralston'га рәхмәт.