Экономикалық жағдайдың тым ауыр болғаны сонша, кейбір сарапшылар бізді жетпісінші жылдардың ортасындағыдай қиын кезең күтіп тұр ма деп қауіптенеді.
Microsoft пен Apple дәл сол кезде құрылған еді.
Осы мысалдар көрсеткендей, рецессия стартап бастау үшін онша жаман уақыт болмауы мүмкін. Мен мұны керемет қолайлы уақыт деп те айтып отырған жоқпын. Шындық әлдеқайда қарапайым: экономиканың жай-күйінің аса қатты маңызы жоқ.
Осыншама көп стартапты қаржыландыру барысында ұққан бір нәрсеміз болса, ол — олардың сәтті болуы не сәтсіздікке ұшырауы негізін қалаушылардың қасиеттеріне байланысты екені. Әрине, экономиканың белгілі бір әсері бар, бірақ сәттілікті болжаушы фактор ретінде ол негізін қалаушылармен салыстырғанда жуықтау қателігіндей ғана шамалы нәрсе.
Демек, бастысы — оны қашан істегеніңіз емес, кім екеніңіз. Егер сіз соған сай адам болсаңыз, тіпті нашар экономикада да жеңіске жетесіз. Ал егер сай болмасаңыз, жақсы экономика да сізді құтқара алмайды. «Экономика өте нашар, сондықтан қазір стартап бастамағаным жөн» деп ойлайтын адам көпіршік кезінде «тек стартап бастасам болды, байып кетемін» деп ойлаған адамдардың қателігін қайталайды.
Сондықтан мүмкіндігіңізді арттырғыңыз келсе, экономиканың жай-күйіне қарағанда, кімді тең құрылтайшы ретінде тарта алатыныңыз туралы көбірек ойлануыңыз керек. Ал егер компанияңыздың аман қалуына төнетін қауіптерге алаңдасаңыз, оларды жаңалықтардан іздемеңіз. Айнаға қараңыз.
Бірақ негізін қалаушылардың кез келген командасы үшін тәуекелге бел бумас бұрын, экономика түзелгенше күте тұрған тиімдірек болмас па еді? Егер мейрамхана ашып жатсаңыз, мүмкін солай да шығар, бірақ технология саласында жұмыс істеп жатсаңыз, олай емес. Технология қор нарығына аса тәуелді болмай, өз бетінше дамиды. Сондықтан кез келген идея үшін нашар экономикада жылдам әрекет етудің қайтарымы күтіп отырғаннан әлдеқайда жоғары болады. Microsoft-тың алғашқы өнімі Altair-ге арналған Basic интерпретаторы болды. 1975 жылы әлемге дәл осы қажет еді, бірақ егер Gates пен Allen бірнеше жыл күте тұруды ұйғарғанда, бәрі тым кеш болар еді.
Әрине, қазіргі идеяңыз соңғысы болмайды. Жаңа идеялар әрқашан табылады. Бірақ егер сізде жүзеге асырғыңыз келетін нақты идея болса, дәл қазір әрекет етіңіз.
Бұл экономиканы елемеуге болады дегенді білдірмейді. Тұтынушылар да, инвесторлар да қысымды сезінетін болады. Тұтынушылардың қысым сезінуі міндетті түрде проблема емес: сіз ақша үнемдейтін заттар жасау арқылы одан тіпті пайда көре аласыз. Стартаптар көбінесе заттарды арзандатады, сондықтан осы тұрғыдан алғанда, олар рецессия кезінде ірі компанияларға қарағанда табысқа жетуге қолайлырақ жағдайда болады.
Инвесторлар мәселесі күрделірек. Стартаптарға әдетте белгілі бір мөлшерде сырттан қаржы тарту қажет болады, ал инвесторлар қиын уақытта инвестиция салуға онша құлықты болмайды. Негізі солай болмауы керек еді. Барлығы да жағдай нашар кезде сатып алып, жақсы кезде сату керектігін біледі. Бірақ инвестициялаудың логикаға соншалықты қайшы келетін себебі — акциялар нарығында жақсы уақыт деп барлығы «сатып алатын кез келді» деп ойлайтын сәтті айтады. Дұрыс болу үшін көпшілікке қарсы шыға білуіңіз керек, ал анықтама бойынша инвесторлардың аз ғана бөлігі мұндай бола алады.
Сондықтан, 1999 жылы инвесторлар нашар стартаптарды сатып алу үшін бір-бірін қағып-соғып жарысқаны сияқты, 2009 жылы да инвесторлар тіпті жақсы стартаптарға да инвестиция салуға құлықсыз болатын шығар.
Сізге осыған бейімделуге тура келеді. Бірақ бұл таңсық емес: стартаптар әрқашан инвесторлардың көңіл-күйіне бейімделуге мәжбүр. Кез келген экономикада кез келген негізін қалаушыдан инвесторларды құбылмалы деп сипаттар ма едіңіз деп сұраңыз да, оның түрін көріңіз. Былтыр сіз стартапыңыздың вирустық жолмен қалай тарайтынын түсіндіруге дайын болуыңыз керек еді. Келесі жылы оның рецессияға қалай төтеп бере алатынын түсіндіруге тура келеді.
(Бұл екеуі де жақсы қасиет. Инвесторлардың қателігі олар қолданатын критерийлерде емес, олардың әрқашан қалғандарын шетке ысырып, тек біреуіне ғана назар аударуында.)
Бақытымызға орай, стартапты рецессияға төзімді етудің жолы — онсыз да істеуіңіз керек нәрсені дәл орындау: оны барынша арзан ұстау. Көптеген жылдар бойы мен негізін қалаушыларға табысқа жетудің ең сенімді жолы — корпоративтік әлемнің тарақандары болу екенін айтып келемін. Стартаптың бірден құруына әкелетін себеп — әрдайым ақшаның таусылуы. Сондықтан сіздің компанияңызды жүргізу неғұрлым арзан болса, оны құрту соғұрлым қиын болады. Ал қуанышқа орай, қазір стартап жүргізу өте арзанға түседі. Рецессия оны тіпті одан әрі арзандата түседі.
Егер ядролық қыс шынымен келген болса, жұмысыңызды сақтап қалғаннан гөрі тарақан болған қауіпсіздеу болуы мүмкін. Егер тұтынушылардың енді қалтасы көтермесе, олар жеке-жеке кетіп қалуы мүмкін, бірақ сіз олардың бәрінен бірден айырылмайсыз; нарықтар «қызметкерлер санын қысқартпайды».
Ал егер стартап бастау үшін жұмыстан шығып кетсеңіз де, ол сәтсіз болып, басқа жұмыс таба алмасаңыз ше? Егер сіз сату немесе маркетинг саласында жұмыс істесеңіз, бұл проблема болуы мүмкін. Бұл салаларда нашар экономика кезінде жаңа жұмыс табу бірнеше айға созылуы мүмкін. Бірақ хакерлердің өтімділігі жоғарырақ сияқты. Жақсы хакерлер әрқашан бір жұмыс таба алады. Бұл сіз армандаған жұмыс болмауы мүмкін, бірақ аштан қалмайсыз.
Нашар кезеңнің тағы бір артықшылығы — бәсекенің аздығы. Технология пойыздары станциядан жүйелі аралықпен шығып тұрады. Егер қалғандарының бәрі бұрыш-бұрышта бұғып қалса, тұтас вагон жалғыз сізге бұйыруы мүмкін.
Сіз де инвесторсыз. Негізін қалаушы ретінде сіз акцияларды еңбегіңізбен сатып аласыз: Larry мен Sergey-дің соншалықты бай болуының себебі олардың ондаған миллиард доллар тұратын жұмыс істегенінде емес, Google-дың алғашқы инвесторлары болғанында. Және кез келген инвестор сияқты, сіз де жағдай нашар кезде сатып алуыңыз керек.
Осыдан бірнеше абзац бұрын, инвесторлардың нарық нашар кезде стартаптарға ақша салуға құлықсыз болатыны туралы айтқанымда — дәл осы кез олардың сатып алуға парасатты түрде ең дайын болуы керек уақыт болса да — сіз «ақымақ инвесторлар» деп келісіп, басыңызды изеп отырдыңыз ба? Негізін қалаушылар да олардан көп асып тұрған жоқ. Жағдай нашарлағанда, хакерлер магистратураға кетеді. Және бұл жолы да солай болатыны сөзсіз. Шын мәнінде, алдыңғы абзацты шындыққа айналдыратын нәрсе — оқырмандардың көпшілігі оған сенбейді, кем дегенде соған сәйкес әрекет етуге дейін бармайды.
Сондықтан рецессия стартап бастау үшін жақсы уақыт болуы да мүмкін. Бәсекенің аздығы сияқты артықшылықтар салғырт инвесторлар сияқты кемшіліктерден асып түсе ме, жоқ па, айту қиын. Бірақ бұның қай-қайсысының да аса үлкен маңызы жоқ. Ең маңыздысы — адамдар. Ал белгілі бір технологиямен жұмыс істейтін белгілі бір адамдар тобы үшін әрекет ететін уақыт — әрдайым дәл қазір.