Икътисадый вазгыять шулкадәр аяныч күренә ки, кайбер белгечләр җитмешенче еллар уртасындагы кебек авыр чорга кереп баруыбыздан курка.
Нәкъ менә шул вакытта Microsoft һәм Apple нигезләнгән иде.
Бу мисаллар күрсәткәнчә, рецессия стартап башлау өчен артык начар вакыт булмаска да мөмкин. Мин моны аеруча яхшы вакыт дип тә расламыйм. Дөреслек күпкә гадирәк һәм күңелсезрәк: икътисадның торышы тегеләй дә, болай да артык зур әһәмияткә ия түгел.
Әгәр без шулкадәр күп стартапларны финанслаудан берәр нәрсәгә өйрәнгән булсак, ул да булса стартапларның уңышы яки уңышсызлыгы нигезләүчеләрнең шәхси сыйфатларына бәйле булуы. Әлбәттә, икътисад ниндидер йогынты ясый, ләкин уңышны фаразлауда аның өлеше нигезләүчеләр белән чагыштырганда түгәрәкләү хатасы дәрәҗәсендә генә.
Димәк, иң мөһиме — сезнең кем булуыгыз, ә эшне кайчан башлавыгыз түгел. Әгәр сез кирәкле төрдәге кеше булсагыз, начар икътисадта да җиңеп чыгарсыз. Әгәр андый булмасагыз, яхшы икътисад та сезне коткара алмас. «Хәзер стартап башламавым яхшырак, чөнки икътисад бик начар» дип уйлаучы кеше Доткомнар куыгы вакытында «стартап башласам гына җитә, мин бай булачакмын» дип уйлаган кешеләр кебек үк ялгыша.
Шуңа күрә уңышка ирешү мөмкинлегегезне арттырырга теләсәгез, икътисад торышы турында түгел, ә кемне автордаш-нигезләүче итеп таба алуыгыз турында күбрәк уйларга кирәк. Әгәр компаниягезнең исән калуына янаган куркынычлар борчый икән, аларны яңалыклардан эзләмәгез. Көзгегә карагыз.
Ләкин теләсә кайсы нигезләүчеләр командасына, бу адымны ясаганчы, икътисад яхшырганны көтү отышлырак булмас идеме? Әгәр сез ресторан ачасыз икән, бәлки. Ләкин технологияләр белән шөгыльләнәсез икән — юк. Технологияләр фонд базарына артык карамыйча, үз көенә алга бара. Шуңа күрә теләсә кайсы идея өчен начар икътисад вакытында тиз эш итүнең нәтиҗәсе көтеп утыруга караганда югарырак булачак. Microsoft'ның беренче продукты Altair өчен Basic интерпретаторы иде. 1975 елда дөньяга нәкъ менә шул кирәк иде, әгәр Гейтс белән Аллен берничә ел көтәргә булсалар, соң булыр иде.
Әлбәттә, хәзер сездә булган идея соңгысы булмас. Яңа идеяләр һәрвакыт табыла. Ләкин сезнең тормышка ашырырга теләгән конкрет идеягез булса, хәзер үк эш итегез.
Бу икътисадны санга сукмаска мөмкин дигәнне аңлатмый. Клиентлар да, инвесторлар да кысынкылык кичерәчәк. Клиентларның үзләрен кысынкы хис итүе проблема булырга да мәҗбүр түгел: сез хәтта моңардан файда да ала аласыз, моның өчен акча янга калдыра торган әйберләр ясарга кирәк. Стартаплар еш кына әйберләрне арзанрак итә, шуңа күрә бу җәһәттән рецессия вакытында аларның зур компанияләргә караганда уңышка ирешү мөмкинлеге зуррак.
Инвесторлар белән хәл катлаулырак. Стартапларга гадәттә ниндидер күләмдә тышкы инвестицияләр җәлеп итәргә кирәк була, ә инвесторлар начар вакытларда акча салырга атлыгып тормый. Асылда алар алай эшләргә тиеш түгел. Заманалар начар булганда сатып алырга, ә яхшы булганда сатарга кирәклеген һәркем белә. Ләкин, әлбәттә, инвестицияләүне шулкадәр парадоксаль иткән нәрсә шул: акцияләр базарында «яхшы заман» дигән төшенчә барысы да «сатып алырга вакыт җитте» дип уйлаган мәл белән билгеләнә. Хаклы булу өчен сез күпчелеккә каршы фикердә булырга тиешсез, ә билгеләмә буенча инвесторларның азчылыгы гына шундый була ала.
Шуңа күрә, 1999 елда инвесторлар бер-берсен ега-ега начар стартапларны сатып алырга ашыккан кебек, 2009 елда алар, күрәсең, хәтта яхшы стартапларга да акча салырга икеләнеп торачак.
Сезгә моңа яраклашырга туры киләчәк. Ләкин монда бернинди дә яңалык юк: стартапларга һәрвакыт инвесторларның көйсезлекләренә яраклашырга туры килә. Теләсә кайсы икътисадый чорда теләсә кайсы нигезләүчедән инвесторлар җилбәзәк дип саныйсызмы дип сорагыз да, аларның йөз кыяфәтенә карагыз. Узган ел сез стартапыгызның ни өчен вируслы булуын аңлатырга әзер булырга тиеш идегез. Киләсе елда исә аның рецессиягә чыдам икәнен аңлатырга туры киләчәк.
(Болар икесе дә яхшы сыйфатлар. Инвесторларның хатасы алар кулланган критерийларда түгел, ә башкаларны читкә кагып, гел бер генә нәрсәгә игътибар итүләрендә.)
Бәхеткә, стартапны рецессиягә чыдам итү юлы — болай да эшләргә тиеш булган нәрсәне төгәл үтәүдән гыйбарәт: аны мөмкин кадәр арзан тоту. Мин инде ничә еллар буе нигезләүчеләргә уңышка алып баручы иң ышанычлы юл — корпоратив дөньяның тараканнары булу дип әйтеп киләм. Стартапның турыдан-туры һәлак булу сәбәбе — һәрвакыт акча бетү. Димәк, компаниягезне тоту никадәр арзанрак булса, аны юк итү шулкадәр кыенрак. Һәм, бәхеткә, стартапны тоту хәзер бик арзанга төшә башлады. Рецессия аны, киресенчә, тагын да арзанрак итәчәк.
Әгәр чыннан да «төш кышы» килсә, таракан булып калу хәтта эшеңне саклап калуга караганда да куркынычсызрак булырга мөмкин. Клиентлар сезнең хезмәтләрне түли алмый башласа, берәм-берәм китәргә мөмкин, ләкин сез аларның барысын да берьюлы югалтмаячаксыз; базарлар «штатны кыскартмый».
Әгәр сез стартап башлау өчен эшегездән китсәгез, ә ул уңышсызлыкка очраса һәм башка эш таба алмасагыз, ни булыр? Әгәр сату яки маркетинг өлкәсендә эшләсәгез, бу проблема булырга мөмкин. Начар икътисад вакытында ул өлкәләрдә яңа эш табу айлар буена сузылырга мөмкин. Ләкин хакерлар сыгылмалырак кебек. Яхшы хакерлар һәрвакыт нинди дә булса эш таба алачак. Бу сезнең хыялыңыздагы эш булмаска да мөмкин, ләкин ач калмаячаксыз.
Авыр заманнарның тагын бер өстенлеге — көндәшлекнең азрак булуында. Технология поездлары станциядән даими график буенча кузгалып тора. Әгәр башкалар куркып почмакта пошып утырса, бөтен вагон сезнең карамакта гына калырга мөмкин.
Сез үзегез дә инвестор. Нигезләүче буларак, сез үз хезмәтегез белән акцияләр сатып аласыз: Ларри белән Сергейның шулкадәр бай булуы аларның дистәләрчә миллиард долларлык эш башкаруларына караганда, күбрәк Google'ның беренче инвесторлары булулары белән бәйле. Һәм теләсә кайсы инвестор кебек, сез дә заманалар начар булганда сатып алырга тиешсез.
Мин берничә абзац элек, начар базар шартларында инвесторлар стартапларга акча салырга теләми, гәрчә акыл буенча сатып алырга иң кулай вакыт нәкъ менә шул чак булса да дип язганда, сез ризалашып баш кагып, «акылсыз инвесторлар» дип уйлап утырдыгызмы? Менә бит, нигезләүчеләр дә алардан артык ерак китмәгән. Заманалар авырайгач, хакерлар аспирантурага китә. Һәм шиксез, бу юлы да нәкъ шулай булачак. Чынлыкта, алдагы абзацның дөреслеге шунда: күпчелек укучылар аңа ышанмаячак — ким дигәндә, аңа таянып эш итәрлек дәрәҗәдә түгел.
Шуңа күрә, рецессия стартап башлау өчен яхшы вакыт булырга да мөмкин. Көндәшлекнең азлыгы кебек өстенлекләр икеләнеп торучы инвесторлар кебек кимчелекләрне каплый аламы-юкмы икәнен әйтүе кыен. Ләкин тегеләй дә, болай да бу зур әһәмияткә ия түгел. Иң мөһиме — кешеләр. Ә билгеле бер технология өстендә эшләүче билгеле бер төркем кешеләр өчен эш итү вакыты — һәрвакыт хәзер.