Егер әлем өзгермейтін, тұрақты болса, біз өз наным-сенімдерімізге күннен-күнге бұлтартпас сеніммен қарай алар едік. Сеніміміз неғұрлым көп (және алуан түрлі) тәжірибеден өткен сайын, оның қате болу ықтималдығы соғұрлым азаяр еді. Көптеген адамдар өз көзқарастарына бейсаналы түрде дәл осылай қарайды. Әрі адам табиғаты сияқты көп өзгере бермейтін нәрселерге қатысты пікірлерде бұл толықтай ақталған. Бірақ өзгеріске ұшырайтын нәрселерге қатысты көзқарастарыңызға дәл солай сене алмайсыз, ал өзгермелі нәрселерге іс жүзінде қалғанның бәрі жатуы мүмкін.
Сарапшылар қателескен кезде, көбінесе бұған олардың әлемнің бұрынғы нұсқасының сарапшысы болуы себеп болады.
Бұдан құтылу мүмкін бе? Өзіңізді ескірген наным-сенімдерден қорғай аласыз ба? Белгілі бір дәрежеде, иә. Мен он жылға жуық уақытымды ерте кезеңдегі стартаптарға инвестиция салумен өткіздім, және таңқаларлығы, стартап инвесторы ретінде табысқа жету үшін дәл осы ескірген сенімдерден қорғана білу қажет. Көптеген шын мәнінде керемет стартап идеялары бастапқыда нашар идея болып көрінеді, ал олардың көбі әлемдегі кейбір өзгерістер оларды жаңа ғана нашардан жақсыға айналдырғандықтан жаман болып көрінеді. Мен мұндай идеяларды тануды үйренуге көп уақыт бөлдім, және мен қолданған тәсілдер жалпы алғанда идеяларға да қолданылуы мүмкін.
Бірінші қадам — өзгерістің бар екеніне айқын сену. Өз пікірлеріне деген сенімділігі ұдайы артып отыратын жандар әлем тұрақты деген тұжырымды бейсаналы түрде қабылдайды. Егер олай емес екенін өзіңізге саналы түрде ескертіп отырсаңыз, өзгерісті іздей бастайсыз.
Оны қайдан іздеу керек? Адам табиғаты аса қатты өзгермейді деген орташа пайдалы жалпылама тұжырымды есепке алмағанда, өзгерісті болжау қиын екені — өкінішті шындық. Бұл көбіне тавтология сияқты көрінгенімен, есте ұстауға тұрарлық: маңызды өзгеріс әдетте күтпеген жақтан келеді.
Сондықтан мен оны болжауға тырыспаймын да. Сұхбаттарда менен болашақты болжауды сұрағанда, емтиханға дайындықсыз келген студент сияқты, қолма-қол қисынды естілетін бірдеңе ойлап табу үшін әрдайым қиналамын. [1] Бірақ менің дайындалмағаным жалқаулықтан емес. Маған болашақ туралы нанымдар өте сирек дұрыс шығатындай көрінеді, сондықтан олар өздері тудыратын шектеу мен қасаңдыққа тұрмайды; ең жақсы стратегия — жай ғана мейлінше ашық ойлы болу. Өзіңізді белгілі бір дұрыс бағытқа бағыттауға тырысудың орнына, дұрыс бағыттың қайсы екенін білмейтініңізді мойындаңыз және оның орнына өзгеріс самалына барынша сезімтал болуға тырысыңыз.
Жұмыс болжамдарының (гипотезаларының) болғаны дұрыс, олар сізді біршама шектеуі мүмкін болса да, сонымен бірге жігерлендіреді. Белгілі бір мақсаттарға ұмтылу және жауаптарды табуға тырысу адамды еліктіреді. Бірақ болжамдарыңыздың одан да қатып қалған бірдеңеге айналып кетпеуін қатаң қадағалауыңыз керек. [2]
Мен бұл енжар әдіс-тәсіл тек жаңа идеяларды бағалау үшін ғана емес, сонымен қатар оларды ойлап табу үшін де жұмыс істейді деп сенемін. Жаңа идеяларды табудың жолы — оларды арнайы ойлап табуға тырысу емес, проблемаларды шешуге ұмтылу және сол процесте пайда болатын оғаш түйсіктерді жай ғана шетке ысырып тастамау.
Өзгеріс самалы сала сарапшыларының бейсанасында бастау алады. Егер сіз белгілі бір салада жеткілікті деңгейде сарапшы болсаңыз, басыңызға келген кез келген оғаш идея немесе жанама көрінетін сұрақ сол себепті де зерттеуге тұрарлық. [3] Y Combinator ішінде идея «есі ауысқан» деп сипатталса, бұл — мақтау, шын мәнінде, орта есеппен алғанда идеяны «жақсы» деп сипаттағаннан да жоғары мақтау шығар.
Стартап инвесторларының ескірген сенімдерді түзетуге ерекше ынтасы (стимулы) бар. Егер олар басқа инвесторлардан бұрын бір қарағанда келешегі жоқтай көрінетін стартаптың іс жүзінде олай емес екенін түсіне алса, орасан зор ақша таба алады. Бірақ бұл ынта тек қаржылық қана емес. Инвесторлардың пікірлері тікелей сыналады: стартаптар оларға келеді және олар «иә» немесе «жоқ» деп айтуы керек, содан кейін көп ұзамай олар өздерінің дұрыс тапқан-таппағанын біледі. Google-ге «жоқ» деген инвесторлар (ал ондайлар бірнешеу болды) мұны өмір бойы ұмытпайды.
Идеяларға жай ғана пікір білдірмей, белгілі бір мағынада оларға бәс тігуге мәжбүр болатын кез келген адамда осындай ынта болады. Бұл дегеніміз, мұндай ынтаны қалайтын кез келген адам өз пікірлерін бәске айналдыру арқылы оған қол жеткізе алады: егер сіз бір тақырып туралы ұзақ сақталатын әрі көпшілікке қолжетімді нысанда жазсаңыз, қарапайым әңгімедегіге қарағанда, мәселенің дұрыс болуына әлдеқайда көп алаңдайтыныңызды байқайсыз. [4]
Ескірген наным-сенімдерден сақтану үшін мен тапқан тағы бір амал — бастапқыда идеяларға емес, адамдарға назар аудару. Болашақ жаңалықтардың сипатын болжау қиын болғанымен, оларды қандай адамдар жасайтынын өте жақсы болжай алатынымды байқадым. Жақсы жаңа идеялар ақкөңіл, жігерлі, еркін ойлы адамдардан шығады.
Идеялардан гөрі адамдарға бәс тігу инвестор ретінде мені сан рет құтқарды. Мысалы, біз Airbnb-ді жаман идея деп ойладық. Бірақ біз оның негізін қалаушылардың ақкөңіл, жігерлі және еркін ойлы екенін байқадық. (Шынында да, тіпті патологиялық деңгейде солай еді.) Сондықтан біз күмәнімізді ысырып қойып, оларды қаржыландырдық.
Бұл да жалпы қолдануға болатын әдіс сияқты көрінеді. Өзіңізді жаңа идеялар тудыратын адамдармен қоршаңыз. Егер наным-сенімдеріңіздің қашан ескіретінін тез байқағыңыз келсе, оларды ескіртетін жаңалықтар ашатын адамдармен дос болудан артық ештеңе жоқ.
Өз сараптамалық біліміңіздің тұтқынына айналып қалмау қазірдің өзінде өте қиын, бірақ бұл одан сайын қиындай түседі, өйткені өзгерістер үдей түсуде. Бұл соңғы кездегі үрдіс емес; өзгеріс палеолит дәуірінен бері үдеп келеді. Идеялар жаңа идеяларды тудырады. Бұл өзгереді деп күтпеймін. Бірақ мен қателесуім де мүмкін.
Ескертпелер
[1] Менің әдеттегі тәсілім — қазіргі уақыттың көпшілік әлі байқай қоймаған қырлары туралы айту.
[2] Әсіресе, егер олар адамдар оны сізбен байланыстыра бастайтындай дәрежеде танымал болып кетсе. Өзіңіз сенгіңіз келетін нәрселерге ерекше күмәнмен қарауыңыз керек, ал гипотеза сіздің атыңызбен байланыстырыла бастаған соң, ол сөзсіз дерлік сол санатқа енеді.
[3] Іс жүзінде «жеткілікті сарапшы» болу үшін адамның сарапшы ретінде танылуы міндетті емес — бұл қалай болғанда да кешігіп келетін көрсеткіш. Көптеген салаларда бір жылдық мақсатты жұмыс пен іске шын мәнінде жанашыр болу жеткілікті болар еді.
[4] Көпшілікке қолжетімді және шексіз сақталатынына қарамастан, мысалы, форумдар мен Twitter сияқты жерлердегі пікірлер эмпирикалық тұрғыдан күнделікті қарапайым әңгіме сияқты жұмыс істейтін көрінеді. Бұл жердегі айырмашылық сіз жазған нәрсенің тақырыбы бар-жоғына байланысты болуы мүмкін.
Осы жазбаның нобайларын оқып шыққандары үшін Сэм Альтманға, Патрик Коллисонға және Роберт Морриске алғыс айтамын.