(Мен бұл эссені бастапқыда компаниялары өскен сайын өздеріне аударылған назарға жиі таңғалатын стартап негізін қалаушыларына арнаған едім, бірақ бұл танымал болған кез келген адамға бірдей қатысты.)
Егер сіз жеткілікті дәрежеде танымал болсаңыз, сізді тым қатты жақсы көретін кейбір жанкүйерлер пайда болады. Мұндай адамдарды кейде «фанбойлар» деп атайды, мен бұл терминді ұнатпасам да, осы жерде оны қолдануыма тура келеді. Оларға бір сөз табуымыз керек, өйткені бұл біреудің жай ғана сіздің жұмысыңызды ұнатуынан мүлде бөлек құбылыс.
Фанбой — жабысқақ әрі сын тұрғысынан қарамайтын адам. Сізді жақсы көру олардың болмысының бір бөлігіне айналады, және олар өз басында сіз туралы шындықтан әлдеқайда жақсы бейне қалыптастырады. Сіздің істегеніңіздің бәрі жақсы, себебі оны сіз істедіңіз. Егер сіз жаман бірдеңе істесеңіз, олар оны жақсы қылып көрудің жолын табады. Және олардың сізге деген махаббаты, әдетте, тыныш, іштей болатын махаббат емес. Олар сіздің қаншалықты керемет екеніңізді барлығының білгенін қалайды.
Бәлкім, сіз: «Маған мұндай жабысқақ жанкүйерлердің қажеті жоқ еді, бірақ өмірде түрлі адамдар бар екенін білемін, егер танымалдықтың ең жаман салдары осы болса, онда бұл соншалықты жаман емес», — деп ойлайтын шығарсыз.
Өкінішке қарай, бұл танымалдықтың ең жаман салдары емес. Фанбойлармен қатар сізде хейтерлер де болады.
Хейтер — жабысқақ әрі сын тұрғысынан қарамайтын адам. Сізді жек көру олардың болмысының бір бөлігіне айналады, және олар өз басында сіз туралы шындықтан әлдеқайда жаман бейне қалыптастырады. Сіздің істегеніңіздің бәрі жаман, себебі оны сіз істедіңіз. Егер сіз жақсы бірдеңе істесеңіз, олар оны жаман қылып көрудің жолын табады. Және олардың сізді ұнатпауы, әдетте, тыныш, іштей болатын нәрсе емес. Олар сіздің қаншалықты сұмдық адам екеніңізді барлығының білгенін қалайды.
Егер салыстырып тексермек болсаңыз, әуре болмауыңызға болады. Екінші және бесінші абзацтар «жақсы» деген сөздің «жаман» дегенге ауысқаны және сол сияқты өзгерістерді қоспағанда, бірдей.
Мен хейтерлер туралы жылдар бойы бас қатырдым. Олар кімдер және қайдан шығады? Сөйтіп бір күні маған ой келді. Хейтерлер — бұл жай ғана таңбасы қарама-қарсы ауысқан фанбойлар.
Ескеріңіз, хейтерлер дегенде мен жай тролльдерді айтып тұрған жоқпын. Мен сіз туралы жаман сөз айтып, одан әрі кете баратын адамдар жайында айтып отырған жоқпын. Мен бұл нәрсе бір түрлі әуестікке айналып, оны ұзақ уақыт бойы қайта-қайта жасайтын әлдеқайда шағын адамдар тобы туралы айтып отырмын.
Фандар сияқты, хейтерлер де танымалдықтың заңды салдары тәрізді. Жеткілікті дәрежеде танымал кез келген адамда олар болады. Және фандар сияқты, хейтерлер де өздері жек көретін адамның танымалдығынан қуат алады. Олар қандай да бір поп-әншінің әнін естиді. Ол оларға аса ұнамайды. Егер ол әнші беймәлім біреу болса, олар бұл туралы жай ғана ұмытып кетер еді. Бірақ оның орнына олар оның есімін қайта-қайта ести береді, және бұл кейбір адамдарды есінен адастыратындай күйге түсіреді. Барлығы осы әншіні тоқтаусыз айтып жатады, бірақ ол түкке тұрғысыз ғой! Ол алаяқ қой!
Сол «алаяқ» деген сөз — маңызды сөз. Өздерінің жек көру объектісін алаяқ деп санау — хейтердің спектрлік қолтаңбасы. Олар оның танымалдығын жоққа шығара алмайды. Шын мәнінде, оның танымалдығы хейтердің санасында тіпті асыра көрсетіледі. Олар әншінің атының әрбір аталғанын байқап қалады, өйткені әрбір аталу олардың ашуын тудырады. Өз ойларында олар әншінің танымалдығын да, оның дарынсыздығын да асыра бағалайды, ал осы екі ойды үйлестірудің жалғыз жолы — ол барлығын алдап соқты деген қорытындыға келу.
Қандай адамдар хейтер болады? Кез келген адам хейтер бола ала ма? Мен бұған сенімді емеспін, бірақ кейбір заңдылықтарды байқадым. Хейтерлер көбінесе өте белгілі бір мағынада жеңіліске ұшыраған адамдар (лузерлер): олар кейде талантты болғанымен, ешқашан үлкен жетістікке жетпеген. Шынында да, айтарлықтай танымалдыққа жететіндей табысты болған кез келген адам дәл осы себеппен басқа бір танымал адамды алаяқ деп санауы екіталай, өйткені кез келген танымал адам атақ-даңқтың қаншалықты кездейсоқ екенін біледі.
Бірақ хейтерлер үнемі толықтай жолы болмағандар бола бермейді. Олар әрдайым анасының жертөлесінде тұратын сол баяғы типтік бейне емес. Көбі сондай, бірақ кейбіреулерінің белгілі бір деңгейде таланты бар. Шын мәнінде, кейбір адамдарды хейтер болуға итермелейтін нәрсе — өз талантын жүзеге асыра алмау сезімі деп күдіктенемін. Олар тек «Пәленшенің танымал болғаны әділетсіз» деп қана қоймай, «Мен емес, пәленшенің танымал болғаны әділетсіз» дейді.
Егер хейтер әсерлі бір нәрсеге қол жеткізсе, ол жазылар ма еді? Менің ойымша, бұл бос сұрақ, өйткені олар ешқашан оған қол жеткізбейді. Мен мұны осы заңдылықтың екі бағытта да жұмыс істейтініне нық сенімді болатындай ұзақ уақыт бақыладым: үлкен істер тындыратын адамдар ешқашан хейтерге айналмайтыны сияқты, хейтерлер де ешқашан үлкен іс тындырмайды. Мен «фанбой» сөзін ұнатпасам да, ол хейтерлердің де, фанбойлардың да бір маңызды қырын жақсы аңғартады. Ол фанбойдың сүйсінуі соншалықты құлдық сипатта және алдын ала болжамды болғандықтан, соның салдарынан ол өзін төмендететінін, адам ретінде толық болмайтынын білдіреді.
Хейтерлер одан да бетер кемсігендей көрінеді. Мен фанбой болуды елестете аламын. Мен еңбегіне соншалықты тәнті болатыным сонша, шынайы ризашылықтан олардың алдында бас ие алатын адамдарды ойға ала аламын. Егер П. Г. Вудхаус әлі тірі болса, мен өзімді Вудхаустың фанбойы ретінде көре алар едім. Бірақ мен хейтер болуды елестете алмаймын.
Хейтерлердің бар болғаны таңбалық биті өзгерген фанбойлар екенін білу олармен күресуді әлдеқайда жеңілдетеді. Бізге хейтерлер туралы бөлек теорияның қажеті жоқ. Біз жай ғана жабысқақ фанаттармен күресуге арналған бар әдістерді қолдана аламыз.
Олардың ішіндегі ең маңыздысы — олар туралы көп ойламау. Егер сіз хейтерлер жинайтындай танымал болған адамдардың көпшілігі сияқты болсаңыз, сіздің алғашқы реакцияңыз аң-таң болу болады. «Неге бұл адам маған соншалықты шүйлігіп алған? Оның бұл жабысқақ энергиясы қайдан шығады және оны соншалықты жиіркенішті түрде жауыз ететін не? Оның ашуын келтіретіндей мен не істедім? Бұл мен түзей алатын нәрсе ме?»
Бұл жердегі қателік — хейтерді өзіңізбен дауласып жүрген біреу ретінде қабылдау. Біреумен дауласып қалғанда, әдетте оның неге ренжігенін түсінуге тырысу және мүмкін болса, жағдайды түзеу — жақсы идея. Дау-дамай алаңдатады. Бірақ хейтерді дауласып жүрген адамыңыз ретінде қарастыру — жалған ұқсастық. Егер сіз бұрын-соңды хейтерлермен кездеспеген болсаңыз, бұл түсінікті қателік. Бірақ сіз хейтермен істес болып жатқаныңызды және хейтердің не екенін түсінген кезде, олар туралы ойлаудың өзі уақытты босқа өткізу екені анық болады. Егер сізде жабысқақ фанаттар болса, олардың сізді неге соншалықты жақсы көретініне бас қатырып уақыт жұмсайсыз ба? Жоқ, сіз жай ғана «кейбір адамдар біртүрлілеу» деп ойлайсыз, мәселе сонымен бітеді.
Хейтерлер фанбойлармен бірдей болғандықтан, олармен де солай қарым-қатынас жасау керек. Мүмкін олардың шамына тиген бірдеңе болған шығар. Бірақ бұл қалыпты адамның шамына тиетін нәрсе емес, сондықтан бұл туралы ойлануға уақыт кетірудің еш себебі жоқ. Кінә сізде емес, кінә соларда.
Ескертпелер
[1] Әрине, шынымен де нағыз алаяқ болып табылатын кейбір адамдар бар. X-тің Y-ті алаяқ деп атауы X-тің хейтер болғанынан ба, әлде Y-тің шынымен алаяқ болғанынан ба екенін қалай ажыратуға болады? Бейтарап пікірге қараңыз. Нағыз алаяқтар әдетте бірден көзге түседі. Ойлы адамдар оларға сирек алданады. Сондықтан егер Y-ті ұнататын кейбір байыпты адамдар болса, әдетте Y алаяқ емес деп есептей аласыз.
[2] Мен жасөспірімдерге ерекшелік жасар едім, олар кейде өздеріне мүлде ұқсамайтындай шектен шыққан әрекеттер жасайды. Мен жасөспірім баланың хейтер болып, кейін одан арылатынын елестете аламын. Бірақ 25 жастан асқан ешкім емес.
[3] Мінез-құлықтың білгірі болып табылатын әйелім Джессикамен салыстырғанда менің жаман істерді есте сақтау қабілетім әлдеқайда нашар, бірақ мен оның жақсырақ болғанын қаламас едім. Көптеген даулар, тіпті сіздікі дұрыс болса да, уақытты босқа өткізу болып табылады, ал біреуге не үшін ренжігеніңізді ұмытып қалсаңыз, онымен татуласу оңай.
[4] Сауатты хейтер сізге жеке шабуыл жасап қана қоймай, сонымен бірге сізге тобырды айдап салуға тырысады. Кейбір жағдайларда сіз мұны істеу үшін олардың жасаған кез келген жалған шағымын жоққа шығарғыңыз келуі мүмкін. Бірақ олай істемеу жағына бейім болыңыз, өйткені сайып келгенде оның еш маңызы болмауы мүмкін.
Осының нобайын оқып шыққаны үшін Остен Оллредке, Тревор Блэквеллге, Патрик Коллисонға, Кристин Фордқа, Дэниел Гэклге, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Илон Маскке, Хардж Таггарға және Питер Тильге алғыс айтамын.