Көптеген адамдар нөрдтерді жуас, өзіне сенімсіз жандар деп ойлайды. Қарапайым әлеуметтік ортада олар шынымен сондай — жұлдызды квотербек физика бойынша өтіп жатқан симпозиумға тап болса, қаншалықты жуас әрі сенімсіз болса, олар да сондай. Және себебі де дәл сол: олар өз ортасында емес, жат жерде жүр. Бірақ нөрдтердің осы көзге көрінетін сенімсіздігі — иллюзия, себебі нөрд емес жандар оларды көбіне қарапайым әлеуметтік жағдайларда ғана бақылайды. Шын мәнінде, кейбір нөрдтер өте өжет әрі қатал келеді.
Өжет нөрдтер — шағын, бірақ өте қызықты топ. Әдетте олар аса бәсекеге қабілетті болады, тіпті өте бәсекешіл нөрд еместердің өзінен де асып түседі дер едім. Олар үшін бәсеке — жеке бас мәселесі. Бір жағынан, мүмкін, олардың өздерін одан арашалап алатындай эмоционалдық кемелдігі жетіспейтіндіктен шығар, бірақ сонымен қатар олар қатысатын бәсеке түрлерінде кездейсоқтық аз болғандықтан, олар нәтижені жеке басына қабылдауға көбірек құқылы.
Өжет нөрдтер көбіне өз-өзіне тым сенімді болуға бейім келеді, әсіресе жас кезінде. Өз қабілеттерің туралы қателесу кемшілік сияқты көрінуі мүмкін, бірақ тәжірибе жүзінде олай емес. Белгілі бір шекке дейін өзіне сенімділік — бұл өзін-өзі ақтайтын болжам.
Көптеген өжет нөрдтерден байқалатын тағы бір қасиет — зияткерлік. Барлық нөрд ақылды емес, бірақ өжеттері әрқашан кем дегенде орташа деңгейден жоғары ақылды келеді. Егер олай болмаса, олардың өжет болуға сенімділігі де жетпес еді. [1]
Сондай-ақ нөрдтік пен тәуелсіз ойлаудың арасында табиғи байланыс бар. Әлеуметтік тұрғыда сәл ыңғайсыз болмай тұрып тәуелсіз ойлай білу қиын, өйткені қалыптасқан жалпы наным-сенімдер көбіне қате немесе кем дегенде ерікті, негізсіз болып келеді. Әрі тәуелсіз ойлайтын, әрі өршіл ешбір адам көпке үйлесу үшін күш-жігерін босқа жұмсағысы келмейді. Ал өжет нөрдтердің тәуелсіз ойлау қабілеті, әрине, пассивті емес, агрессивті сипатта болады: олар ережелерді бейхабар елемеудің орнына, ережелерден ашуланып, қыжылы қайнап жүреді.
Өжет нөрдтердің неліктен шыдамсыз болатынын аса нақты біле бермеймін, бірақ көбісі сондай болып көрінеді. Мұны алдымен әңгіме барысында байқайсыз — олар сөзіңізді бөлуге бейім. Бұл жай ғана тітіркендіргіш нәрсе, бірақ үміт күттіретін өжет нөрдтерде бұл қасиет мәселелерді шешудегі анағұрлым терең шыдамсыздықпен байланысты. Мүмкін, өжет нөрдтердің бәсекеге құштарлығы мен шыдамсыздығы бөлек қасиеттер емес, олардың түпкі ішкі ұмтылысының қос көрінісі шығар.
Осы қасиеттердің барлығын жеткілікті мөлшерде тоғыстырған кезде, нәтижесі аса орасан зор болады. Өжет нөрдтердің іс-әрекетінің ең жарқын үлгісі ретінде Джеймс Уотсонның The Double Helix («Қос спираль») кітабын айтуға болады. Кітаптың бірінші сөйлемі: «Мен Фрэнсис Криктің қарапайым болған кезін ешқашан көрген емеспін» деп басталады, ал оның ары қарай салған Криктің бейнесі — нағыз өжет нөрдтің жиынтық келбеті: кемеңгер, әлеуметтік тұрғыда ыңғайсыз, бәсекешіл, тәуелсіз ойлайтын, тым сенімді. Бірақ ол өзінің де жанама бейнесін дәл солай салады. Шынында да, оның әлеуметтік сезімталдығының жоқтығы қос портретті де әлдеқайда шынайы ете түседі, өйткені ол сыпайы адам жасырып қалатын түрлі пікірлер мен ниеттерді ашықтан-ашық айта салады. Оның үстіне, оқиғадан Крик пен Уотсонның осы өжет нөрдтігі олардың табысының ажырамас бөлігі болғаны анық көрінеді. Олардың тәуелсіз ойлауы басқалардың көбі елемеген тәсілдерді қарастыруға мәжбүр етті, тым сенімділігі оларға өздері тек жартылай түсінген мәселелермен айналысуға мүмкіндік берді (бір белгілі инсайдер оларды тура мағынасында «сайқымазақтар» деп атаған), ал олардың шыдамсыздығы мен бәсекешілдігі басқа жағдайда бірнеше ай немесе келесі жылы шешімін табатын екі топтан озып, жауапқа бірінші болып жетуіне септігін тигізді. [2]
Өжет нөрдтердің де болатыны туралы ой көптеген қарапайым адамдарға ғана емес, тіпті кейбір жас нөрдтердің өзіне де таңсық. Әсіресе алғашқы кездерде нөрдтер уақытының көбін қарапайым әлеуметтік ортада өткізіп, нақты іспен өте аз айналысатындықтан, өздерінің күш-қуатына қарағанда ыңғайсыздығы туралы дәлелдерді әлдеқайда көп көреді. Сондықтан өжет нөрдтің бұл сипаттамасын оқып отырып: «Мм, бұл мен ғой» деп түсінетіндер табылады. Енді мен сөзімді саған, жас өжет нөрд, арнаймын.
Менде бір жақсы жаңалық және бір жаман жаңалық бар. Жақсы жаңалық: сенің өжеттігің күрделі мәселелерді шешуде үлкен көмек болады. Және бұл тек нөрдтер дәстүрлі түрде шешіп келген ғылыми мен техникалық мәселелермен шектелмейді. Әлем дамыған сайын, дұрыс жауап табу арқылы жеңіске жетуге болатын салалар саны артып келеді. Жақында байып кету солардың біріне айналды: бүгінде Американың ең бай 8 адамының 7-еуі — өжет нөрдтер.
Шынында да, өжет нөрд болу, бәлкім, нөрдтердің байырғы мекені — ғылымнан гөрі бизнесте одан да пайдалырақ шығар. Ғылымда өжеттік міндетті емес сияқты. Мысалы, Дарвин аса өжет болмаған көрінеді. Ал белгілі бір көлемнен асатын компанияның бас директоры болу өжеттіксіз мүмкін емес, сондықтан қазір нөрдтер бизнесте жеңіске жете бастағанда, өжет нөрдтер шынымен үлкен жетістіктерді барған сайын монополияландыра түседі.
Жаман жаңалық: егер оны қолданбасаң, өжеттігің ащы ызаға айналады да, сен интеллектуалдық ортаның бұзақысына айналасың: ашушаң жүйелік әкімші (сисадмин), форум тролі, жежекөруші (хейтер), жаңа идеяларды құртушы боласың.
Бұл тағдырдан қалай құтылуға болады? Өршіл жобалармен айналысыңыз. Егер табысқа жетсеңіз, бұл сізге іштегі ызаны бейтараптандыратын бір қанағат сезімін әкеледі. Бірақ мұны сезіну үшін міндетті түрде жетістікке жетудің де қажеті жоқ; тек күрделі жобалармен жұмыс істеудің өзі көптеген өжет нөрдтерге белгілі бір қанағаттану сезімін сыйлайды. Ал оны сыйламағандардың өзін кем дегенде бос қоймайды. [3]
Тағы бір амал — медитациямен, психотерапиямен немесе соған ұқсас нәрселермен айналысу арқылы өжеттігіңізді қалай да бір сөндіру шығар. Бәлкім, кейбір адамдар үшін дұрыс жауап осы болар. Мен білмеймін. Бірақ маған бұл оңтайлы шешім болып көрінбейді. Егер қолыңызға өткір пышақ берілсе, қолыңызды кесіп алмау үшін оның жүзін мұқалтқаннан гөрі, оны өз орнымен пайдаланған дұрысырақ сияқты.
Егер сіз өршіл жолды таңдасаңыз, арқаңыздан демейтін жел соғады. Нөрд болу үшін бұдан артық қолайлы уақыт ешқашан болған емес. Өткен ғасырда біз биліктің мәмілегерлерден техниктерге — харизматиктерден құзыреттілерге үздіксіз ауысып жатқанын көрдік, және мен көкжиектен мұны тоқтататын ешнәрсе көріп тұрған жоқпын. Кем дегенде, нөрдтер сингулярлықты әкеліп, оны өздері аяқтағанға дейін тоқтамайды.
Ескертпелер
[1] Нөрд болу — әлеуметтік тұрғыда ыңғайсыз болу деген сөз, және бұған екі түрлі жолмен жетуге болады: бәрі ойнайтын ойынды ойнау, бірақ нашар ойнау; немесе мүлдем басқа ойын ойнау. Ақылды нөрдтер — соңғы типке жататындар.
[2] Өжет нөрдтерді соншалықты тиімді ететін қасиеттер оларды өте тітіркендіргіш те ете алады. Өжет нөрдтер мұны есте ұстап, (а) оны тізгіндеуге тырысқаны және (б) әлеуметтік үйлесімділікті сақтаудан гөрі дұрыс жауапты табу маңыздырақ болатын ұйымдар мен жұмыс түрлерін іздегені дұрыс болар еді. Іс жүзінде бұл қиын мәселелермен айналысатын шағын топтарды білдіреді. Ал бұл, бақытымызға орай, кез келген жағдайда ең қызықты орта болып табылады.
[3] Егер табыс ыза мен күйінішті бейтараптандырса, онда неге кем дегенде орташа табысқа жеткен, бірақ сонда да әлі күнге дейін өте қыжылы қайнап жүрген адамдар бар? Өйткені адамдардың ызалану әлеуеті олардың табиғатынан қаншалықты кекшіл әрі ызалы екеніне және қаншалықты өршіл екеніне байланысты әртүрлі болады: табиғатынан өте өкпелі адамда табыс біразын бейтараптандырғаннан кейін де әлі көп нәрсе қалады, ал өте өршіл адамға сол амбициясын қанағаттандыру үшін соған пропорционалды түрде көбірек табыс қажет болады.
Сондықтан ең нашар сценарий — бұл табиғатынан өте күйінгіш, әрі шектен тыс өршіл, бірақ соған қарамастан тек орташа ғана жетістікке жеткен адам.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Стив Бланкке, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға, Амджад Масадқа және Роберт Морриске алғыс айтамын.