Күпчелек кеше нәрдларны тыныч, үз-үзенә ышанмаган кешеләр дип саный. Гадәти социаль шартларда алар шундый да — йолдызлы квотербек кинәт физика симпозиумы уртасына килеп эләксә, ни дәрәҗәдә тыныч һәм кыенсынган булса, нәкъ шулай. Һәм шул ук сәбәп аркасында: алар үз урынында түгел, судан чыккан балык кебек. Ләкин нәрдларның тышкы кыенсынуы — гади иллюзия, чөнки нәрд булмаган кешеләр аларны гадәттә нәкъ менә гади социаль ситуацияләрдә күрә. Чынлыкта исә кайбер нәрдлар шактый усал.
Усал нәрдлар — кечкенә, ләкин бик кызыклы төркем. Кагыйдә буларак, алар гаять дәрәҗәдә көндәшлеккә омтылучан — минемчә, көндәшлеккә бик сәләтле нәрд булмаган кешеләргә караганда да көндәшрәк. Көндәшлек алар өчен күбрәк шәхси мәсьәлә. Өлешчә бәлки алар үзләрен аннан ераклаштырырлык дәрәҗәдә эмоциональ җитлекмәгәнлектәндер, ләкин шулай ук алар катнашкан көндәшлек төрләрендә очраклылык азрак булудан да, һәм шуңа күрә алар нәтиҗәләрне шәхси кабул итүдә ныграк хаклы.
Усал нәрдлар шулай ук үз-үзләренә кирәгеннән артык ышанучан була, бигрәк тә яшь чакларында. Үз сәләтләрең турында ялгыш фикердә булу бер җитешсезлек кебек тоелырга мөмкин, ләкин тәҗрибә моның киресен күрсәтә. Билгеле бер чиккә кадәр үз-үзеңә ышану — үзен-үзе тормышка ашыра торган юрау ул.
Усал нәрдларның күбесендә очрый торган тагын бер сыйфат — акыл. Бөтен нәрдлар да акыллы түгел, ләкин усаллары һәрвакыт ким дигәндә уртача дәрәҗәдә акыллы. Әгәр алай булмаса, аларда усал булырлык үз-үзенә ышаныч булмас иде. [1]
Нәрдлык белән мөстәкыйль фикерләү арасында шулай ук табигый бәйләнеш бар. Берникадәр социаль җайсыз булмыйча торып мөстәкыйль фикерле булу кыен, чөнки гадәти ышанулар бик еш ялгыш, яисә ким дигәндә ихтыярый була. Бер үк вакытта мөстәкыйль фикерле һәм амбицияле булган бер генә кеше дә җәмгыятькә сыешу өчен кирәк булган көчне әрәм итәргә теләмәс иде. Һәм усал нәрдларның мөстәкыйль фикерләве пассив түгел, ә ачыктан-ачык агрессив төрдә булачак: алар кагыйдәләрне бөтенләй сизмәүче хыялпәрвәр түгел, ә кагыйдәләргә ачуы чыга торган кешеләр булачак.
Усал нәрдларның ни өчен сабырсыз булуына мин тулысынча ышанып бетмим, ләкин аларның күбесе шундый булып күренә. Сез моны иң элек сөйләшү вакытында күрәсез, алар сезнең сүзегезне бүләргә омтыла. Бу бары тик ачуны чыгара торган гадәт кенә, ләкин өметлерәк усал нәрдларда бу сыйфат мәсьәләләрне чишүгә карата тирәнрәк сабырсызлык белән бәйле. Бәлки, усал нәрдларның көндәшлеккә омтылуы һәм сабырсызлыгы аерым сыйфатлар түгелдер, ә эчке бер омтылышның, үҗәтлекнең ике төрле чагылышыдыр.
Бу сыйфатларның барысын да җитәрлек күләмдә берләштергәндә, нәтиҗә шактый тәэсирле була. Усал нәрдларның гамәлдә булуының иң ачык мисалы — Джеймс Уотсонның Икеле спираль (The Double Helix) китабы. Китапның беренче җөмләсе: «Мин Фрэнсис Крикның беркайчан да басынкы кәефтә булганын күргәнем юк иде», — һәм алга таба ул ясаган Крикның портреты — үрнәк усал нәрд: бик акыллы, социаль җайсыз, көндәшлеккә омтылучы, мөстәкыйль фикерле, үз-үзенә артык ышанучан. Ләкин аның үзе турында читтән торып ясаган портреты да нәкъ шундый. Чыннан да, аның социаль сизгерлегенең җитмәве ике портретны да тагын да реальрәк итә, чөнки ул башка җитезрәк кеше яшерә торган төрле фикерләрне һәм мотивларны бернинди бизәксез ачыктан-ачык әйтә. Өстәвенә, бу тарихтан аңлашылганча, Крик белән Уотсонның усал нәрдлыгы аларның уңышы өчен мөһим өлеш булган. Аларның мөстәкыйль фикерләве күпләр санга сукмаган ысулларны карарга мәҗбүр иткән, үз-үзләренә артык ышанулары аларга яртылаш кына аңлаган проблемалар өстендә эшләргә мөмкинлек биргән (бер күренекле галим аларны турыдан-туры «клоуннар» дип атаган), ә аларның сабырсызлыгы һәм көндәшлек хисе җавапка ирешүдә башка ике төркемне узып китәргә ярдәм иткән, югыйсә тегеләр бу ачышны киләсе елда, хәтта берничә ай эчендә ясар иде. [2]
Усал нәрдларның булуы мөмкин дигән фикер күп кенә гади кешеләргә генә түгел, хәтта кайбер яшь нәрдларга да таныш түгел. Бигрәк тә баштан ук, нәрдлар үз вакытларының зур өлешен гади социаль шартларда үткәрәләр һәм чын эшне шулкадәр аз эшлиләр ки, алар үз көчләренә караганда, үз җайсызлыкларына күбрәк дәлил табалар. Шуңа күрә усал нәрдның бу тасвирламасын укып: «Һм, бу бит мин», — дип аңлаучылар булачак. Һәм мин хәзер сиңа мөрәҗәгать итәм, яшь усал нәрд.
Минем яхшы хәбәрем һәм яман хәбәрем бар. Яхшы хәбәр шул: синең усаллыгың катлаулы мәсьәләләрне чишүдә зур ярдәм булачак. Һәм бу бары тик нәрдлар традицион рәвештә чишкән фәнни һәм техник проблемаларга гына кагылмый. Дөнья алга киткән саен, дөрес җавап табу аша җиңеп була торган нәрсәләр саны арта бара. Күптән түгел баю да шуларның берсенә әверелде: Америкадагы иң бай 8 кешенең 7се хәзер — усал нәрдлар.
Чыннан да, усал нәрд булу, мөгаен, бизнес өлкәсендә нәрдларның башлангыч мәйданы булган фәнгә караганда да файдалырактыр. Гыйлем өлкәсендә усаллык мәҗбүри түгел кебек. Дарвин, мәсәлән, бик усал булмаган төсле. Шул ук вакытта билгеле бер зурлыктагы компаниянең җитәкчесе (CEO) булу усал булмыйча мөмкин түгел, шуңа күрә хәзер, нәрдлар бизнеста җиңә алгач, усал нәрдлар чыннан да зур уңышларны көннән-көн ныграк монополияләштерәчәк.
Яман хәбәр исә шул: әгәр усаллыгың эшкә җигелмәсә, ул ачылыкка әйләнәчәк, һәм син интеллектуаль мәйданчыкның тиранына әвереләчәксең: канәгатьсез сисадминга, форум тролленә, нәфрәтләнүчегә, яңа идеяләрне юкка чыгаручыга.
Бу язмыштан ничек котылырга? Амбицияле проектлар өстендә эшләгез. Әгәр сез уңышка ирешсәгез, бу сезгә ачылыкны нейтральләштерә торган канәгатьлек китерәчәк. Ләкин моны хис итү өчен уңышка ирешкән булу мәҗбүри түгел; авыр проектлар өстендә бары тик эшләү үзе дә усал нәрдларның күбесенә канәгатьлек хисе бирә. Ә бирмәгәннәрне исә ул ким дигәндә буш калдырмый, мәшгуль итә. [3]
Тагын бер чишелеш — усаллыгыгызны ниндидер юл белән сүндерү булырга мөмкин, мәсәлән, үзегезне медитациягә, психотерапиягә яисә шуңа охшаш нәрсәгә багышлап. Бәлки, кайбер кешеләр өчен бу дөрес җаваптыр. Белмим. Ләкин бу миңа иң кулай чишелеш булып күренми. Әгәр сезгә үткен пычак бирелгән булса, үзегезне кисмәс өчен аның йөзен кыруга караганда, аны куллану яхшырак дип уйлыйм.
Әгәр сез амбицияле юлны сайласагыз, сезнең артыгызда уңай җил исәчәк. Нәрд булу өчен беркайчан да моннан да яхшырак вакыт булганы юк иде. Соңгы гасырда без хакимиятнең килешү төзүчеләрдән техникларга — харизмалылардан компетентлыларга күчүен даими күзәттек, һәм офыкта моны туктата алырлык берни дә күрмим. Кимендә нәрдлар сингулярлыкны китереп чыгарып, моны үзләре тәмамлаганчыга кадәр.
Искәрмәләр
[1] Нәрд булу — социаль яктан җайсыз булу дигән сүз, һәм моның ике аерым юлы бар: калган барлык кешеләр уйнаган уенны уйнау, ләкин начар уйнау; яисә бөтенләй башка уен уйнау. Акыллы нәрдлар — икенче төргә керә торганнар.
[2] Усал нәрдларны шулкадәр нәтиҗәле итүче шул ук сыйфатлар аларны бик туйдыргыч та ясый ала. Усал нәрдларга моны истә тоту һәм (а) аны контрольдә тотарга тырышу, һәм (б) социаль гармонияне саклауга караганда дөрес җавап табу мөһимрәк булган оешмаларны һәм эш төрләрен эзләү файдалы булыр иде. Гамәлдә бу катлаулы проблемалар өстендә эшләүче кечкенә төркемнәрне аңлата. Бу, бәхеткә, барыбер иң күңелле мохит төре булып тора.
[3] Әгәр уңыш ачылыкны нейтральләштерә икән, ни өчен кайбер кешеләр ким дигәндә уртача уңышка ирешеп тә, һаман да шактый ачы булып кала? Чөнки кешеләрнең потенциаль ачылыгы аларның холкының табигый рәвештә никадәр ачы булуына һәм аларның никадәр амбицияле булуына карап үзгәрә: табигате буенча бик ачы булган кешедә, уңыш аның бер өлешен нейтральләштергәннән соң да, шактый ачылык калачак, ә бик амбицияле кешегә бу амбицияне канәгатьләндерү өчен пропорциональ рәвештә күбрәк уңыш кирәк булачак.
Шулай итеп, иң начар сценарий — табигате буенча ачы да, гаять зур амбицияле дә булып, ләкин бары тик уртача гына уңышка ирешкән кеше.
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Стив Бланкка, Патрик Коллисонга, Джессика Ливингстонга, Амджад Масадга һәм Роберт Морриска рәхмәт белдерәм.