(Джессика Ливингстонның Founders at Work кітабына алғысөз.)
Спринтерлер ең жоғары жылдамдығына дәл старттан шыққан сәтте жететін көрінеді, ал жарыстың қалған бөлігінде жылдамдығы біртіндеп бәсеңдейді. Жеңімпаздар — жылдамдығын ең аз бәсеңдеткендер. Стартаптардың көпшілігінде де жағдай осыған ұқсас. Ең алғашқы кезең әдетте ең өнімді болып келеді. Нағыз ірі идеялар дәл осы кезде туады. Apple компаниясының барлық қызметкері (100%-ы) тек Стив Джобс пен Стив Возняктан ғана тұрған кезді елестетіп көріңізші.
Бұл кезеңнің таңғаларлық тұсы — оның адамдардың көпшілігінің бизнес туралы түсінігінен мүлдем өзгеше болуында. Егер адамдардың санасындағы (немесе фотосток топтамаларындағы) «бизнесті» бейнелейтін суреттерді қарайтын болсаңыз, костюм киген адамдарды, конференц-үстел басында байсалды кейіппен отырған топтарды, Powerpoint презентацияларын, бір-біріне оқу үшін қалың есептер жазып жатқан кісілерді көрер едіңіз. Алғашқы кезеңдегі стартаптар бұған мүлдем қарама-қарсы. Соған қарамастан, олар, бәлкім, бүкіл экономиканың ең өнімді бөлігі шығар.
Мұндай сәйкессіздік неге орын алады? Меніңше, бұл жерде мынадай жалпы қағида жұмыс істейді: адамдар нақты нәтижеге аз күш жұмсаған сайын, оның орнын толтыру үшін сыртқы көрініске көбірек күш жұмсайды. Көп жағдайда олардың әсерлі болып көрінуге жұмсаған күш-жігері нақты нәтижелерін одан сайын нашарлатады. Бірнеше жыл бұрын мен бір автокөлік журналының қозғалмай тұрған орыннан ширек мильді (402 метр) барынша жылдам жүріп өту үшін сериялық көліктің «спорттық» моделін өзгерткені туралы мақала оқыған едім. Олар мұны қалай жасағанын білесіз бе? Өндіруші көлікті жүйрік етіп көрсету үшін оған жапсырған барлық артық-ауыс қоқысты жұлып тастаған.
Бизнес те дәл сол көлік сияқты бүлінген. Өнімді болып көрінуге жұмсалатын күш-жігер жай ғана босқа кетпейді, ол іс жүзінде ұйымдарды одан сайын өнімсіз етеді. Мысалы, костюмдер. Костюм адамға жақсырақ ойлануға көмектеспейді. Меніңше, ірі компаниялардың көптеген басшылары жексенбі күні таңертең оянып, халатын киіп, кофе қайнату үшін төменге түскенде ең жақсы ойларын табады. Идеялар дәл осындай сәттерде келеді. Егер адамдар жұмыста да осылай жақсы ойлана алса, компанияның қандай боларын елестетіп көріңізші. Стартаптарда адамдар, тым құрығанда белгілі бір уақытта, дәл осылай ойлана алады. (Уақыттың жартысында серверлеріңіз «жанып жатқандықтан» үрей құшағында боласыз, бірақ қалған жартысында жексенбі күні таңертең оңаша отырған адамдай терең ойға шомасыз.)
Стартаптар мен ірі компаниялардағы өнімділік деп саналатын нәрселердің арасындағы басқа да көптеген айырмашылықтарға қатысты жағдай дәл осындай. Дегенмен, кәсібилік туралы қалыптасқан дәстүрлі түсініктердің біздің санамызға әсері соншалық, бұл тіпті стартап негізін қалаушыларға да ықпал етеді. Біздің стартапымызға сырттан біреулер қонаққа келгенде, біз «кәсіби» болып көрінуге барынша тырысатынбыз. Кеңселерімізді жинап, тәуір киімдерімізді киіп, қалыпты жұмыс уақытында кеңседе барынша көп адамның болуын ұйымдастыруға тырысатынбыз. Шын мәнінде, бағдарламалауды жұмыс уақытында таза үстел басында отырған сыпайы киінген адамдар жасаған жоқ. Оны түнгі сағат 2-де қоқыс шашылып жатқан кеңселерде нашар киінген адамдар (мен тек орамал жамылып бағдарлама жазатыныммен атышулы болғанмын) жасады. Бірақ бірде-бір қонақ мұны түсінбес еді. Тіпті нақты өнімділікті бірден тануы тиіс деп есептелетін инвесторлар да түсінбес еді. Біздің өзімізге де осы қалыптасқан түсінік әсер етті. Біз өзімізді мүлдем кәсіби болмасақ та, жетістікке жетіп жүрген суайттар (өтірікшілер) сияқты сезінетінбіз. Бұл біз Формула-1 көлігін жасап алып, бірақ ол кәдімгі көлікке ұқсамағандықтан қымсынып жүргендей күй еді.
Көлік әлемінде жоғары өнімді көліктің алып дискілері мен жүксалғышына жасанды спойлер бұрандаланған седан емес, Формула-1 жарыс көлігі сияқты болатынын білетін адамдар кем дегенде бар. Неліктен бизнесте олай емес? Себебі стартаптар өте шағын. Шынайы әрі күрт өсім стартапта небәрі үш-төрт адам болған кезде жүреді, сондықтан мұны тек үш-төрт адам ғана көреді, ал ондаған мың адам бизнесті Boeing немесе Philip Morris қалай жүргізсе, солай көреді.
Бұл кітап осы уақытқа дейін тек санаулы адамдар ғана көре алған нәрсені — стартаптың алғашқы жылында не болатынын — баршаға көрсету арқылы осы мәселені шешуге көмектесе алады. Нағыз өнімділік міне осындай болады. Бұл — Формула-1 жарыс көлігі. Ол оғаш көрінеді, бірақ өте жылдам жүреді.
Әрине, ірі компаниялар бұл стартаптардың істейтінінің бәрін бірдей жасай алмайды. Үлкен компанияларда саясат әрқашан көп болады, ал жеке шешімдер қабылдауға еркіндік аз. Бірақ стартаптардың шын мәнінде қандай екенін көру басқа ұйымдарға тым құрығанда нені көздеу керектігін көрсетеді. Стартаптардың корпоративті болып көрінуге тырысуының орнына, корпорациялардың стартапқа көбірек ұқсауға ұмтылатын уақыты жақындап қалған шығар. Бұл өте жақсы болар еді.