Кейбір тақырыптарды жазу өте қызық болатындықтан, кейінге қалдырып жинап жүремін. Бұл солардың бірі: менің кумирлерімнің тізімі.
Мен мұны ең сүйсінерлік n адамның тізімі деп айтпаймын. Қалаған күннің өзінде мұндай тізімді кім жасай алар еді?
Мысалы, бұл тізімде Эйнштейн жоқ, бірақ ол таңдаулы адамдардың кез келген қысқа тізіміне кіруге әбден лайық. Бірде мен физик досымнан Эйнштейн шынымен де даңқына сай соншалықты ақылды ма деп сұрадым, ол «иә, солай» деп жауап берді. Ендеше ол неге тізімде жоқ? Өйткені мен бұл туралы сұрауға мәжбүр болдым. Бұл тізім — олардың еңбегін түсінген жағдайда маған әсер етуі мүмкін адамдардың емес, маған нақты әсер еткен адамдардың тізімі.
Менің сынағым біреуді ойлап, «бұл адам менің кумирім бе?» деп сұрау болды. Ол көбінесе күтпеген жауаптар берді. Мысалы, эссе жанрын ойлап тапқан деуге болатын Монтеньге келгенде сынақ «жоқ» деген нәтиже көрсетті. Неге? Біреуді кумир деп атау нені білдіретінін ойлағанымда, бұл — дәл сондай жағдайда ол не істер еді деп сұрау арқылы өз әрекетімді шешуді білдіретінін түсіндім. Бұл жай ғана таңданудан әлдеқайда қатаң талап.
Тізімді жасап болған соң, қандай да бір заңдылық бар ма деп қарадым, шынымен де өте айқын заңдылық бар екен. Тізімдегі әрбір адамның бойында екі қасиет болды: олар өз жұмысына жан-тәнімен, тіпті шектен тыс берілген және олар мүлде шынайы, адал болатын. Адал дегенде мен сенімді болудан гөрі, олардың ешқашан жағынбайтынын меңзеп отырмын: олар аудиторияның қалауы сол екен деп ешқашан бірдеңе айтпайды немесе жасамайды. Дәл осы себепті олардың бәрі түбінде бүлікшіл, бірақ оны әртүрлі дәрежеде жасыра біледі.
Джек Ламберт
Мен 1970 жылдары Питтсбургте өстім. Сол кезде сонда болмасаңыз, бұл қаланың Steelers командасына қалай қарағанын елестету қиын. Жергілікті жерде барлық жаңалықтар нашар еді. Болат өнеркәсібі құлдырап жатты. Бірақ Steelers футболдағы ең мықты команда болды — оның үстіне, қаланың мінезін дәл көрсететіндей түрде. Олар ешқандай артық жылтыраққа бой алдырмады. Бар болғаны өз жұмысын мінсіз атқарды.
Басқа ойыншылар анағұрлым танымал болды: Терри Брэдшоу, Франко Харрис, Линн Суонн. Бірақ олар шабуылда ойнады, ал шабуылшыларға әрқашан көбірек назар аударылады. Сол кезде он екі жастағы футбол «сарапшысы» болған маған олардың ішіндегі ең мықтысы Джек Ламберт болып көрінді. Оны соншалықты мықты еткен нәрсе — оның бойындағы тоқтаусыз табандылық еді. Ол жай ғана жақсы ойнауды ойлап қоймай, бұған тіпті шектен тыс мән беретін. Қарсылас команданың біреуі ойын сызығының оның жағындағы бөлігінде допты иемденіп тұрса, ол мұны жеке басына жасалған қорлау деп қабылдайтын сияқты еді.
1970 жылдардағы Питтсбург маңындағы елді мекендер өте сүреңсіз жер болатын. Мектеп іш пыстырарлық еді. Айналадағы барлық ересектер үлкен компаниялардағы жұмыстарынан жалыққан. Бұқаралық ақпарат құралдары арқылы бізге жететін барлық дүние (а) біркелкі жалықтырарлық және (б) басқа жақта өндірілген болатын. Джек Ламберт осы қалыптан ерекшеленді. Ол мен көрген ешнәрсеге ұқсамайтын.
Кеннет Кларк
Кеннет Кларк — кез келген тақырып бойынша мен білетін ең мықты нон-фикшн жазушы. Өнер тарихы туралы жазатын адамдардың көпшілігі өнерді онша жақсы көрмейді; мұны мыңдаған ұсақ белгілерден байқауға болады. Бірақ Кларк өнерді жақсы көрді, тек интеллектуалды тұрғыдан ғана емес, дәмді кешкі асты ынтыға күткен адамдай сүйді.
Дегенмен оны шынымен ерекшелейтін нәрсе — оның идеяларының сапасы. Оның жазу мәнері қарапайым көрінгенімен, кітаптарының мазмұны тұтас бір өнер монографиялары кітапханасынан да асып түседі. The Nude кітабын оқу Ferrari-мен жүйрік зулағанмен бірдей. Енді ғана жайғаса бергеніңізде, екпіннің күшінен орындыққа жабысып қаласыз. Есіңізді жиып үлгермей жатып, көлік алғашқы бұрылысқа шықырлап кіргенде, бір бүйірге қарай шайқалып кетесіз. Оның миы идеяларды қағып үлгеру мүмкін болмайтындай жылдамдықпен шығарады. Ақырында, тараудың соңында көздеріңіз бақырайып, жүзіңізде кең күлкі пайда болып, бір сәт тоқтайсыз.
Кеннет Кларк Civilisation атты деректі фильмі арқасында өз заманының жұлдызы болды. Егер сіз өнер тарихы туралы тек бір ғана кітап оқитын болсаңыз, мен Civilisation-ды ұсынар едім. Бұл студенттерді Art History 101 пәні үшін сатып алуға мәжбүрлейтін өнердің сүреңсіз Sears каталогтарынан әлдеқайда жақсырақ.
Ларри Михалко
Көптеген адамдардың балалық шағында бір ұлы ұстазы болады. Ларри Михалко мен үшін сондай ұстаз болды. Өткенге көз салсам, үшінші және төртінші сыныптың арасында айқын бір шекара сызылғандай көрінеді. Михалко мырзадан кейін барлығы өзгерді.
Неге? Ең алдымен, ол интеллектуалды тұрғыдан өте ізденімпаз адам еді. Менің басқа да бірнеше ақылды мұғалімім болды, бірақ мен оларды интеллектуалды ізденімпаз деп айта алмас едім. Өткенге қарасам, ол бастауыш сынып мұғалімі орнына лайықсыз секілді көрінетін, әрі мұны өзі де білген сияқты. Бұл оған қиын болған шығар, бірақ біз үшін, яғни оның оқушылары үшін керемет болды. Оның сабақтары үнемі бір шытырман оқиға болатын. Мен күн сайын мектепке баруды жақсы көретінмін.
Оны ерекшелейтін тағы бір нәрсе — ол бізді жақсы көрді. Балалар мұны сезе біледі. Басқа мұғалімдер ең жақсы дегенде мейірімді бейжайлық танытатын. Ал Михалко мырза бізбен шынымен достасқысы келетін сияқты көрінетін. Төртінші сыныптың соңғы күнінде ол ауыр мектеп күйтабақ ойнатқышын шығарып, бізге Джеймс Тейлордың «You've Got a Friend» әнін қойып берді. Атымды атасаң болғаны, қайда болсам да жүгіріп келемін. Ол 59 жасында өкпе обырынан қайтыс болды. Мен оның жерлеу рәсіміндегідей ешқашан жылаған емеспін.
Леонардо
Бала кезімде түсінбеген, бірақ кейін бірдеңе жасау барысында ұққан бір жайт — ең керемет дүниелердің көбі көпшілік үшін емес, өзің үшін жасалады. Мұражайлардағы суреттер мен сызбаларды көріп, олар сіз көру үшін салынған деп ойлайсыз. Негізінде олардың ең жақсыларының көбі өзгелерге ұнау үшін емес, әлемді танып-білу тәсілі ретінде жасалған. Ал мұндай ізденістердің ең үздіктері кейде арнайы ұнату үшін жасалған дүниелерден әлдеқайда көбірек ләззат сыйлайды.
Леонардо көп нәрсемен айналысты. Оның ең сүйсінерлік қасиеттерінің бірі — тамсануға лайық соншама көп түрлі істерді атқаруы еді. Қазір адамдар оны картиналары және ұшатын аппараттар сияқты таңғаларлық өнертабыстары арқылы біледі. Бұл оны бос уақытында зымырандардың суреттерін сызып отыратын бір қиялшыл адамдай етіп көрсетеді. Шын мәнінде, ол әлдеқайда практикалық көптеген техникалық жаңалықтар ашты. Ол суретші болғанындай, дәл сондай керемет инженер еді.
Мен үшін оның ең әсерлі еңбегі — оның сызбалары. Олар әдемі бірдеңе жасаудан гөрі, әлемді зерттеу құралы ретінде салынғаны анық көрініп тұр. Соған қарамастан, олар бұрын-соңды жасалған кез келген өнер туындысымен тең тұра алады. Бұрын да, кейін де ешкім өзіне ешкім қарамаған сәтте дәл осылай шебер болған емес.
Роберт Моррис
Роберт Морристің өте ерекше қасиеті бар: ол ешқашан қателеспейді. Бұл үшін барлығын білетін көріпкел болу керек сияқты көрінуі мүмкін, бірақ шын мәнінде бұл таңғаларлықтай оңай. Әбден сенімді болмасаңыз, ештеңе айтпаңыз. Егер бәрін білмейтін болсаңыз, сайып келгенде көп сөйлемейтін боласыз.
Дәлірек айтқанда, бұл тәсілдің мәні — өз сөзіңізді қалай тұжырымдап, қандай шектеулермен айтатыныңызға мұқият назар аударуда. Осы тәсілді қолдана отырып, менің білуімше, Роберт бүкіл өмірінде тек бір-ақ рет қателесті, ол да студент кезінде болды. Mac шыққан кезде, ол шағын дербес компьютерлер нағыз хакерлікке ешқашан жарамайды деген еді.
Алайда оның жағдайында мұны айла-тәсіл деп атау дұрыс емес. Егер бұл саналы түрде жасалған қулық болса, ол қатты толқыған бір сәтте шалыс басар еді. Роберт үшін бұл қасиет іштен біткен мінез сияқты. Оның бойында адам сенгісіз адалдық бар. Ол тек жалпы алғанда дұрыс болып қана қоймай, өзінің қаншалықты дұрыс екендігіне де дұрыс баға бере алады.
Ешқашан қателеспеу соншалықты керемет нәрсе болса, мұны бәрі істер еді деп ойлайсың. Идеяның өзіне қалай көңіл бөлсең, оның қате болу мүмкіндігіне де сондай назар аудару онша көп қосымша еңбекті талап етпейтіндей көрінеді. Бірақ іс жүзінде мұны ешкім дерлік жасамайды. Мұның қаншалықты қиын екенін мен жақсы білемін, өйткені Робертпен танысқаннан бері оның «аппараттық» деңгейде жасайтын нәрсесін мен бағдарламалық деңгейде жасауға тырысып келемін.
П. Г. Вудхаус
Адамдар ақыры Вудхаустың ұлы жазушы болғанын мойындай бастады. Егер сіз өз дәуіріңізде ұлы романист ретінде танылғыңыз келсе, интеллектуалды көрінуіңіз керек. Егер сіздің жазғаныңыз танымал, не қызықты, не күлкілі болса, сіз ipso facto күмәнді болып саналасыз. Бұл жайт Вудхаусты екі есе тәнті етеді, өйткені бұл оның өзі қалағандай жазу үшін өз өмірінде менсінбеушілікке көнуге бел буғанын білдірді.
Ивлин Во оны ұлы жазушы деп атады, бірақ сол кездегі адамдардың көпшілігі үшін бұл мырзалық немесе әдейі жасалған қыңыр қылық болып көрінер еді. Сол уақытта жақында ғана колледж бітірген кез келген жастың кездейсоқ өмірбаяндық романы әдеби ортада оған қарағанда әлдеқайда құрметпен қабылдануы мүмкін еді.
Вудхаус қарапайым атомдардан бастаған шығар, бірақ оларды молекулаларға құрастыру шеберлігі мінсіз дерлік еді. Әсіресе оның ырғағы. Бұл туралы жазудың өзі мені ыңғайсыздандырады. Оның стиліне жақындай алған бар болғаны екі жазушыны ғана атай аламын: Ивлин Во және Нэнси Митфорд. Бұл үшеуі ағылшын тілін өздерінің жеке меншігіндей еркін қолданды.
Бірақ Вудхаустың бойында олардың ешқайсысында болмаған бір қасиет бар. Ол өте еркін. Ивлин Во мен Нэнси Митфорд өзгелердің өздері туралы не ойлайтынына алаңдады: ол ақсүйек болып көрінгісі келді; ал ол өзін жеткілікті деңгейде ақылды емеспін деп қорықты. Ал Вудхаусқа басқалардың не ойлайтыны мүлдем бәрібір еді. Ол нақты өзі қалаған нәрсені жазды.
Александр Колдер
Колдер бұл тізімге мені бақытты ететіні үшін кірді. Оның жұмыстары Леонардоның деңгейіне жете ала ма? Мүмкін, жоқ. 20 ғасырдан оған тең келетін ешнәрсе табылмауы да мүмкін. Бірақ модернизмнің барлық жақсы тұстары Колдердің бойында болды, әрі ол оны еш қиындықсыз, жеңіл жасағандай көрінді.
Модернизмнің керемет тұсы — оның тың серпінінде еді. Он тоғызыншы ғасырда өнер тым қасаң болып кетті. Сол кезде танымал болған картиналардың көбі өнердегі McMansion-дарға — яғни үлкен, даңғаза және жалған ғимараттарға ұқсас еді. Модернизм — бәрін басынан бастап, заттарды балалар сияқты шынайы ниетпен жасау дегенді білдірді. Бұдан ең көп пайда көргендер — Клее мен Колдер сияқты балаға тән сенімділікті сақтап қалған суретшілер болды.
Клее көптеген түрлі стильде жұмыс істей алғандығымен таңғалдыратын. Бірақ екеуінің ішінен маған Колдер көбірек ұнайды, өйткені оның жұмыстары қуаныштырақ көрінетін. Түптеп келгенде, өнердің мақсаты — көрерменді баурап алу. Не нәрсе баурайтынын болжау қиын; көбінесе бастапқыда қызықты көрінген дүние бір айдан кейін жалықтырып жібереді. Колдердің мүсіндері ешқашан жалықтырмайды. Олар еш таусылмайтын батарея сияқты, өз орнында тыныш қана оптимизм сәулесін шашып тұрады. Кітаптар мен фотосуреттерден түсінгенімдей, Колдердің туындыларындағы қуаныш — бұл оның өзінің ішкі бақытының сыртқа көрінісі.
Джейн Остин
Барлығы Джейн Остинге сүйсінеді. Менің де есімімді сол тізімге қосыңыз. Маған ол барлық заманның ең үздік жазушысы сияқты көрінеді.
Мен дүниелердің қалай жұмыс істейтініне қызығамын. Романдардың көпшілігін оқыған кезде, мен оқиғаның өзіне қалай назар аударсам, автордың шешімдеріне де солай қараймын. Бірақ оның романдарынан мен ішкі тетіктердің қалай жұмыс істеп жатқанын көре алмаймын. Оның мұны қалай жасайтынын шынымен білгім келсе де, түсіне алар емеспін, өйткені ол соншалықты шебер жазатыны сонша, оның оқиғалары ойдан шығарылғандай көрінбейді. Мен шынымен орын алған бірдеңенің сипаттамасын оқып отырғандай сезінемін.
Жас кезімде мен романдарды өте көп оқитынмын. Қазір көбін оқи алмаймын, өйткені оларда ақпарат жеткіліксіз. Романдар тарих пен өмірбаянмен салыстырғанда тым жұтаң болып көрінеді. Бірақ Остинді оқу деректі әдебиетті оқығанмен бірдей. Ол соншалықты шебер жазады, сіз оның өзін байқамай да қаласыз.
Джон Маккарти
Джон Маккарти Lisp тілін, жасанды интеллект саласын (немесе кем дегенде осы терминді) ойлап тапты және ең үздік екі компьютерлік ғылым факультетінің — MIT мен Стэнфордтың — ерте кезеңдегі мүшесі болды. Оның ұлылардың бірі екеніне ешкім дауласа қоймас, бірақ ол мен үшін әсіресе Lisp арқылы ерекше тұлға болып саналады.
Сол уақытта бұл қандай тұжырымдамалық серпіліс болғанын қазір бізге түсіну қиын. Бір қызығы, оның жетістігін бағалаудың қиын болуының бір себебі — оның тым сәтті болғандығында. Соңғы 20 жылда ойлап табылған барлық бағдарламалау тілдері Lisp идеяларын қамтиды және жыл сайын орташа бағдарламалау тілі Lisp-ке көбірек ұқсай түсуде.
1958 жылы бұл идеялар мүлде айқын емес еді. 1958 жылы бағдарламалау туралы ойлаудың екі бағыты болған сияқты. Кейбір адамдар оны математика деп санап, Тьюринг машиналары туралы тұжырымдарды дәлелдеді. Басқалары оны мәселені шешу тәсілі ретінде қарастырып, сол кездегі технологияның әсеріне тым көп ұшыраған тілдерді жасап шығарды. Тек Маккарти ғана осы екі арадағы алшақтықты жойды. Ол математикаға негізделген тіл жасады. Бірақ «жасады» деген сөз онша дәл емес; оны «ашты» деген дұрысырақ болар еді.
The Spitfire
Осы тізімді жасап отырып, мен өзімнің Дуглас Бадер, Р. Дж. Митчелл және Джеффри Куилл сияқты адамдар туралы ойлап отырғанымды байқадым, сөйтсем, олардың барлығы өмірінде көптеген істер атқарғанымен, оларды байланыстыратын басты бір фактор бар екен: ол — Spitfire.
Бұл кумирлер тізімі болуы керек еді. Оған қалайша машина кіруі мүмкін? Өйткені бұл машина жай ғана машина емес еді. Ол батырларды тоғыстырған линза болды. Оған керемет адалдық жұмсалды және одан ерен ерлік туындады.
Екінші дүниежүзілік соғысты жақсылық пен жамандықтың шайқасы деп атау үйреншікті нәрсе, бірақ жойғыш ұшақтардың конструкциялары арасында ол шынымен солай болды. Spitfire-дің басты қарсыласы ME 109 қатал да практикалық ұшақ еді. Ол өлім машинасы болатын. Ал Spitfire оптимизмнің нақты көрінісі еді. Бұл оның әдемі сызықтарында ғана емес: ол сол кезде өндірілуі мүмкін нәрсенің шегінде тұрды. Бірақ осы ізгі әрі биік жолды таңдау өз жемісін берді. Әуеде сұлулық сәл де болса басым түсті.
Стив Джобс
Кеннеди өлтірілген кезде тірі болған адамдар әдетте бұл туралы естіген сәтте қайда болғандарын нақты есте сақтайды. Мен досым менен Стив Джобстың қатерлі ісікке шалдыққанын естідің бе деп сұрағанда қай жерде болғанымды анық білемін. Аяғымның астынан жер көшіп кеткендей болды. Бірнеше секундтан кейін ол маған бұл емдеуге болатын сирек түрі екенін және оның жағдайы жақсы болатынын айтты. Бірақ сол секундтар өте ұзақ болып көрінді.
Мен Джобсты осы тізімге қосу-қоспауды нақты білмедім. Apple-дегі көптеген адамдар одан қорқатын сияқты, бұл жаман белгі. Дегенмен ол еріксіз тамсануды талап етеді.
Стив Джобстың кім екенін сипаттайтын арнайы атау жоқ, өйткені бұған дейін оған ұқсайтын ешкім болған емес. Ол Apple өнімдерінің дизайнын өзі жасамайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, оның атқаратын қызметіне ең жақын ұқсастық — Қайта өрлеу дәуіріндегі ұлы өнер меценаттары. Компанияның бас директоры ретінде бұл оны қайталанбас етеді.
Көптеген бас директорлар талғамды қарамағындағы қызметкерлерге тапсырады. Дизайн парадоксы олардың таңдауы азды-көпті кездейсоқ болатынын білдіреді. Ал Стив Джобстың өзінде шынайы талғам бар — оның талғамы соншалықты жоғары, ол бүкіл әлемге талғамның адамдар ойлағаннан әлдеқайда маңызды екенін көрсетті.
Исаак Ньютон
Менің қадір тұтар тұлғаларымның ішінде Ньютонның ерекше орны бар: ол — мен өзіме-өзім ұрысқанда есіме алатын адам. Ол кем дегенде өмірінің бір бөлігінде ұлы дүниелермен айналысты. Ұсақ-түйекпен айналысып, алаңдап кету өте оңай. Сіз жауап іздеп жатқан сұрақтар жағымды әрі таныс. Сіз бірден марапатқа ие боласыз — шын мәнінде, егер сіз өткінші маңызы бар мәселелермен айналыссаңыз, өз заманыңызда көбірек сый-құрметке ие боласыз. Бірақ мен бұл әбден лайықты ұмыт қалуға апаратын жол екенін анық түсінемін.
Шынымен ұлы істерді жасау үшін, адамдар тіпті сұрақ деп ойламаған мәселелерді іздеп табуыңыз керек. Өз заманында Ньютон сияқты мұны жақсы жасаған басқа да адамдар болған шығар, бірақ Ньютон мен үшін осындай ойлау тәсілінің үлгісі болып саналады. Мен оның нендей сезімде болғанын енді ғана түсіне бастадым.
Өмір бір-ақ рет беріледі. Неге орасан зор бірдеңе жасамасқа? «Парадигманың ауысуы» деген сөз қазір тым жиі қолданылады, бірақ Кун бір нәрсені дұрыс аңғарды. Және бұдан да көп жаңалықтардың күтіп тұрғанын білесіз, олар бізден кейінірек таңғаларлықтай жұқа болып көрінетін жалқаулық пен ақымақтық қабырғасымен ғана бөлініп тұр. Егер біз Ньютон сияқты еңбек етсек.
Осы эссенің нобайларын оқып шыққандары үшін Тревор Блэквеллге, Джессика Ливингстонға және Джеки Макдоноуға алғыс айтамын.