Кайбер темаларны мин махсус саклап торам, чөнки алар турында язу бик кызык булачак. Бу шуларның берсе: минем геройларым исемлеге.
Мин моны иң хөрмәткә лаек n кеше исемлеге дип әйтмим. Теләгән очракта да кем шундый исемлек төзи алыр иде икән?
Мәсәлән, Эйнштейн бу исемлектә юк, гәрчә ул, мөгаен, сокланырлык кешеләрнең теләсә кайсы кыска исемлегенә керергә лаек булса да. Бервакыт мин физик танышымнан, Эйнштейн үз даны күрсәткәнчә чыннан да шулкадәр акыллы идеме, дип сораган идем, һәм ул әйе, шулай, диде. Алайса нигә ул бу исемлектә юк? Чөнки миңа моны сорарга туры килде. Бу миңа йогынты ясаган кешеләр исемлеге, әгәр аларның эшләрен аңлаган булсам, йогынты ясар иде дигән кешеләр түгел.
Минем тикшерү ысулым шул иде: берәр кешене күз алдына китереп, «бу кеше минем героеммы?» дип сорау. Бу еш кына көтелмәгән җаваплар бирә иде. Мәсәлән, эссе жанрын уйлап табучы диярлек саналган Монтень өчен ул ялган булып чыкты. Нигә? Кемнедер герой дип атау нәрсә аңлатканы турында уйлангач, мин шуны аңладым: бу шул ук хәлдә алар нишләр иде дип сорап, ни эшләргә кирәклеген хәл итү дигән сүз. Бу соклануга караганда кырысрак стандарт.
Исемлекне төзегәч, мин анда ниндидер кануният бармы дип карадым, һәм бар иде, бик ачык бер кануният. Исемлектәге һәркем ике сыйфатка ия иде: алар үз эшләренә чамадан тыш нык бирелгән иде һәм алар бөтенләй намуслы иде. Намуслы дигәндә мин ышанычлы булуны түгел, ә аларның беркайчан да ялагайланмавын күздә тотам: алар беркайчан да тамашачы теләгән өчен генә берәр нәрсә әйтми яки эшләми. Шуның аркасында алар барысы да нигездә фетнәчел, гәрчә моны төрле дәрәҗәдә яшерсәләр дә.
Джек Ламберт
Мин 1970 нче елларда Питтсбургта үстем. Анда үзегез булмасагыз, ул шәһәрнең Steelers командасына карата ниләр хис иткәнен күз алдына китерү кыен. Җирле яңалыкларның барысы да начар иде. Корыч кою сәнәгате сүнә бара иде. Ләкин Steelers футболда иң яхшы команда иде — һәм өстәвенә, бу шәһәрнең холкын чагылдыра кебек иде. Алар бернинди мактаныч эшләр эшләмәделәр. Алар бары тик үз эшләрен җиренә җиткереп башкардылар.
Башка уенчылар мәшһүррәк иде: Терри Брэдшоу, Франко Харрис, Линн Суонн. Ләкин алар һөҗүмдә уйнады, ә моның өчен һәрвакыт күбрәк игътибар бирелә. Унсигез яшьлек футбол белгече буларак миңа аларның барысыннан да иң яхшысы Джек Ламберт кебек тоела иде. Һәм аны шулкадәр шәп иткән нәрсә — аның бөтенләй аяусыз булуы иде. Ул яхшы уйнау турында гына кайгыртмады; ул чамадан тыш нык кайгыртты. Төп көрәш сызыгының үз ягында башка команда уенчысында туп булганда, ул моны шәхси мыскыллау буларак кабул итә кебек иде.
1970 нче елларда Питтсбург шәһәр яны бик күңелсез урын иде. Мәктәп эчпошыргыч иде. Әйләнә-тирәдәге барлык өлкәннәр зур компанияләрдә эшләүдән туйган иде. Массакүләм мәгълүмат чаралары аша безгә килгән бар нәрсәнең (а) бертөрле ялыктыргыч һәм (б) башка җирдә җитештерелгән булуы гадәти иде. Джек Ламберт искәрмә булды. Ул мин моңарчы күргән бер нәрсәгә дә охшамаган иде.
Кеннет Кларк
Кеннет Кларк — мин белгән иң яхшы фәнни-популяр (нәфис булмаган) язучы, теләсә кайсы тема буенча. Сәнгать тарихы турында язучыларның күбесе чынлыкта сәнгатьне яратмый; моны меңләгән кечкенә билгеләрдән күреп була. Әмма Кларк ярата иде, һәм интеллектуаль яктан гына түгел, ә кеше тәмле кичке ашны көтеп алган кебек.
Ләкин аны чыннан да аерып торган нәрсә — аның фикерләренең сыйфаты. Аның стиле алдаткыч дәрәҗәдә гади, ләкин аның китапларында сәнгать монографияләре китапханәсендәгегә караганда күбрәк мәгънә бар. The Nude китабын уку Ferrari белән йөрүгә охшаган. Сез утырып җайлашып кына өлгерәсез, тизләнеш сезне утыргычка китереп ябыштыра. Сез яраклашып өлгергәнче, машина беренче борылышка кычкырып кергәндә сезне читкә ата. Аның мие идеяләрне шулкадәр тиз ата, хәтта аларны аңлап та өлгерә алмыйсыз. Ниһаять, бүлек ахырында сез туктыйсыз, күзләрегез зур ачылган һәм йөзегездә зур елмаю белән.
Кеннет Кларк Civilisation документаль сериалы ярдәмендә үз заманының йолдызы булды. Һәм әгәр сез сәнгать тарихы турында бер генә китап укысагыз, мин тәкъдим итәчәк китап — Civilisation. Ул студентларны сәнгать тарихының башлангыч курслары өчен сатып алырга мәҗбүр итә торган сәнгатьнең тонык Sears каталогларыннан күпкә яхшырак.
Ларри Михалко
Күп кенә кешеләрнең балачагында ниндидер бер мизгелдә шәп укытучысы була. Ларри Михалко минеке иде. Артка карагач, өченче һәм дүртенче сыйныф арасында сызык сызылган кебек. Әфәнде Михалкодан соң барысы да үзгәрде.
Нигә? Беренчедән, аның интеллектуаль кызыксынуы зур иде. Минем тагын берничә акыллы укытучым бар иде, ләкин мин аларны интеллектуаль кызыксынучан дип атамас идем. Үткәннәргә караганда, ул башлангыч сыйныф укытучысы булып үз урынында түгел иде, һәм ул моны белә иде дип уйлыйм. Бу аның өчен кыен булгандыр, ләкин безгә, аның укучыларына, искиткеч булды. Аның дәресе даими маҗара иде. Мин һәр көнне мәктәпкә барырга ярата идем.
Аны башкалардан аерып торган тагын бер нәрсә — ул безне ярата иде. Балалар моны бик яхшы сизеп тора. Башка укытучылар иң яхшы очракта яхшы күңелле битарафлык күрсәтәләр иде. Ләкин әфәнде Михалко чыннан да безнең дустыбыз булырга тели кебек иде. Дүртенче сыйныфның соңгы көнендә ул мәктәпнең авыр пластинка уйнаткычларының берсен алып чыкты һәм безгә Джеймс Тейлорның «You've Got a Friend» җырын уйнатты. Бары тик минем исемемне генә әйт, һәм кайда булсам да, мин йөгереп килермен. Ул 59 яшендә үпкә рагыннан үлде. Аны җирләгәндә елаган кебек беркайчан да елаганым булмады.
Леонардо
Бала чакта аңламаган, ләкин әйберләр ясау турында белгән бер нәрсәм: иң шәп әйберләрнең күбесе тамашачылар өчен түгел, ә үзең өчен ясала. Музейларда картиналар һәм рәсемнәр күрәсең дә, аларны син карасын өчен ясалган дип уйлыйсың. Чынлыкта иң яхшыларының күбесе башкаларга ярарга тырышу түгел, ә дөньяны танып белү ысулы буларак ясалган. Бу эзләнүләрнең иң яхшылары кайвакыт махсус ярарга тырышып ясалган әйберләрдән күпкә күбрәк канәгатьлек бирә.
Леонардо бик күп эшләр кылды. Аның иң сокландыргыч сыйфатларының берсе — ул сокланырлык шулкадәр күп төрле әйберләр эшләгән. Хәзер кешеләр аның картиналарын һәм очучы машиналар кебек күбрәк шау-шулы уйлап табуларын гына белә. Бу аны янәшәдә генә ракеталарның рәссам фантазиясен сызган ниндидер бер хыялчы кебек күрсәтә. Чынлыкта ул бик күп, күпкә гамәлирәк техник ачышлар ясаган. Ул рәссам булу кебек үк яхшы инженер да булган.
Минем өчен аның иң тәэсирле эше — аның рәсемнәре. Алар матур берәр нәрсә тудыруга караганда, ачыктан-ачык дөньяны өйрәнү ысулы буларак ясалган. Шулай да алар элек ясалган теләсә кайсы сәнгать әсәре белән тигез тора ала. Моңа кадәр дә, моннан соң да, беркем дә беркем карамаганда шулкадәр яхшы була алмады.
Роберт Моррис
Роберт Моррисның бик гадәти булмаган сыйфаты бар: ул беркайчан да ялгышмый. Моның өчен бөтен нәрсәне белергә кирәк кебек тоелырга мөмкин, ләкин чынлыкта бу гаҗәп дәрәҗәдә җиңел. Берәр нәрсәгә тулысынча ышанмасаң, бернәрсә дә әйтмә. Әгәр син барысын да белмисең икән, син бары тик күп сөйләмисең генә.
Төгәлрәк әйткәндә, бөтен сер — нәрсә әйтүеңне нинди шартлар белән чикләвеңә игътибарлы булуда. Бу алымны кулланып, Роберт, минем белүемчә, бер генә тапкыр ялгышты, һәм бу ул студент чакта булды. Mac чыккач, ул кечкенә өстәл компьютерлары чын хакерлык өчен беркайчан да яраклы булмаячак, диде.
Ләкин аның очрагында моны алым дип атау дөрес түгел. Әгәр ул аңлы бер хәйлә булса, ул дулкынланган вакытта ялгышкан булыр иде. Робертта бу сыйфат табигый рәвештә салынган. Аның кешедән өстен диярлек намуслылыгы бар. Ул гадәттә генә хаклы түгел, ә үзенә күрә никадәр дөрес булуында да хаклы.
Беркайчан да ялгышмау шулкадәр яхшы нәрсә булгач, һәркем шулай эшләр иде дип уйларсың. Фикернең үзенә кебек үк, фикердәге хатага да шул ук дәрәҗәдә игътибар итү артык зур хезмәт таләп итми кебек. Шулай да моны беркем дә диярлек эшләми. Моның никадәр кыен икәнен беләм, чөнки Роберт белән танышканнан бирле мин аның җиһазда башкарган кебек эшләрен программа тәэминатында эшләргә тырышып карадым.
П. Г. Вудхаус
Кешеләр ниһаять Вудхаусның бөек язучы булуын таный башладылар. Әгәр сез үз заманыгызда бөек романист булып саналасыгыз килсә, сезгә интеллектуаль яңгырарга кирәк. Әгәр сез язган нәрсә популяр, күңел ачучы яки көлкеле булса, сез үзеннән-үзе шикле саналасыз. Бу Вудхаусны икеләтә сокландыргыч итә, чөнки бу үзе теләгәнчә язу өчен, аңа үз гомерендә күрә алмауларына ризалашырга туры килүен аңлата иде.
Ивлин Во аны бөек язучы дип атады, ләкин ул вакытта күпчелек кеше моны затлы яки аңлы рәвештә каршы килүче ишарә дип кабул иткән булыр иде. Ул вакытта көллиятне яңа гына тәмамлаган теләсә кемнең очраклы автобиографик романы әдәби мохиттән күбрәк хөрмәтле мөнәсәбәткә өметләнә ала иде.
Вудхаус гади атомнардан башлаган булырга мөмкин, ләкин аларны молекулаларга туплау рәвеше җитешсезлексез диярлек иде. Аеруча аның ритмы. Бу турыда язу мине кыенсынырга мәҗбүр итә. Стиль буенча аңа якынлашкан тагын ике язучыны гына атый алам: Ивлин Во һәм Нэнси Митфорд. Бу өчәү инглиз телен үзләренең милке кебек кулландылар.
Ләкин Вудхауста аларның берсендә дә булмаган нәрсә бар. Ул иркен. Ивлин Во һәм Нэнси Митфорд башкаларның үзләре турында нәрсә уйлавын кайгырттылар: ул аксөяк булып күренергә теләде; ул үзен җитәрлек акыллы түгел дип курыкты. Әмма Вудхаус кемнең нәрсә уйлавына бөтенләй төкергән иде. Ул нәкъ үзе теләгән нәрсәне язды.
Александр Колдер
Колдер бу исемлектә, чөнки ул мине бәхетле итә. Аның хезмәте Леонардоныкы белән тиңләшә аламы? Ихтимал, юк. ХХ гасырдан моны эшли алырлык бернәрсә дә булмаска да мөмкин. Ләкин модернизмның нәрсәсе яхшы булса, шуның барысы да Колдерда бар иде, һәм бу анда җиңел генә килеп чыга кебек тоела иде.
Модернизмның яхшы ягы аның яңалыгында иде. Унтугызынчы гасырда сәнгать кысык, тончыккыч булып китте. Ул заманда популяр булган картиналар күбесенчә сәнгатьнең McMansion эквиваленты иде — зур, мактанучан һәм ялган. Модернизм барысын да яңадан башлау, балалар кебек эчкерсез ниятләр белән әйберләр ясау дигәнне аңлата иде. Моннан иң күп файда күргән рәссамнар — баланың үз-үзенә ышанычын саклап калганнар, мәсәлән, Клее һәм Колдер.
Клее шулкадәр күп төрле стильдә эшли алганга күрә сокландыргыч иде. Ләкин бу икәүдән мин Колдерны күбрәк яратам, чөнки аның эшләре бәхетлерәк күренә иде. Ахыр чиктә, сәнгатьнең мәгънәсе — тамашачыны җәлеп итү. Нәрсәнең җәлеп итәчәген алдан әйтү кыен; еш кына башта кызык тоелган нәрсә бер айдан соң сезне ялыктырачак. Колдерның скульптуралары беркайчан да ялыктырмый. Алар беркайчан да бетми торган батарея кебек, тыныч кына оптимизм таратып утыралар. Китап һәм фотосурәтләрдән күренгәнчә, Колдер эшләренең бәхете — аның эчтән бәреп торган үз бәхете.
Джейн Остин
Барысы да Джейн Остинга соклана. Минем исемемне дә исемлеккә өстәгез. Миңа ул бөтен заманнарның иң яхшы романисты булып күренә.
Мине әйберләрнең ничек эшләве кызыксындыра. Романнарның күбесен укыганда, мин сюжетка кебек үк, авторның сайлавына да шулкадәр игътибар итәм. Ләкин аның романнарында мин җиһазларның эш механизмын күрә алмыйм. Аның үз эшләрен ничек башкаруын бик беләсем килсә дә, мин моны аңлый алмыйм, чөнки ул шулкадәр яхшы, аның тарихлары уйлап чыгарылган кебек тоелмый. Мин чыннан да булган берәр нәрсәнең тасвирламасын укыйм кебек хис итәм.
Яшьрәк чагымда мин бик күп романнар укый идем. Хәзер мин аларның күбесен укый алмыйм, чөнки аларда мәгълүмат җитәрлек түгел. Романнар тарих һәм биография белән чагыштырганда бик ярлы булып тоела. Ләкин Остинны уку нәфис булмаган (документаль) әдәбиятне уку кебек. Ул шулкадәр оста яза, хәтта сез аны сизмисез дә.
Джон Маккарти
Джон Маккарти Lisp телен, ясалма интеллект өлкәсен (яки ким дигәндә бу терминны) уйлап тапты, һәм иң алдынгы ике компьютер фәннәре бүлегенең, MIT һәм Стэнфордның, беренче әгъзаларының берсе булды. Беркем дә аның бөекләрнең берсе булуы белән бәхәсләшмәс иде, ләкин минем өчен ул аеруча Lisp аркасында герой.
Ул вакытта моның нинди концептуаль сикереш булганын хәзер безгә аңлау кыен. Парадоксаль рәвештә, аның казанышын бәяләү кыен булуның бер сәбәбе — аның шулкадәр уңышлы булуында. Соңгы 20 елда уйлап табылган һәр программалаштыру теле диярлек Lisp фикерләрен үз эченә ала, һәм ел саен уртача тел Lisp-ка охшашрак була бара.
1958 елда бу фикерләр ачыктан-ачык булудан бик ерак иде. 1958 елда программалаштыру турында уйлауның ике юлы булган кебек. Кайберәүләр моны математика дип уйлап, Тьюринг машиналары турында нәрсәләрнедер исбатладылар. Башкалар моны эш башкару ысулы дип уйладылар һәм ул чорның технологияләре тәэсирендә артык нык булган телләр эшләделәр. Маккарти берүзе бу аерманы юкка чыгарды. Ул математика булган тел төзеде. Ләкин проектлады дигән сүз бөтенләй туры килми; ачты дию дөресрәк булыр.
Спитфайр
Бу исемлекне төзегәндә мин үземнең Дуглас Бадер, Р. Дж. Митчелл һәм Джеффри Куилл кебек кешеләр турында уйлаганымны күрдем һәм шуны аңладым: алар барысы да үз тормышларында күп нәрсә эшләгән булсалар да, аларны бәйләгән иң төп бер нәрсә бар: Spitfire.
Бу геройлар исемлеге булырга тиеш. Анда машина ничек була ала? Чөнки ул машина гади бер машина гына түгел иде. Бу геройларны туплаучы бер линза иде. Аңа гадәттән тыш тугрылык салынган һәм аннан гадәттән тыш батырлык килеп чыккан.
Икенче бөтендөнья сугышын яхшылык белән явызлык арасындагы көрәш дип атау — штамп, ләкин истребительләр конструкцияләре арасында ул чыннан да шулай иде. Spitfire-ның башлангыч дошманы ME 109 рәхимсез гамәли самолет иде. Бу үтерү машинасы иде. Ә Spitfire оптимизмның гәүдәләнеше иде. Һәм аның матур сызыкларында гына түгел: ул җитештереп була торган чиктә иде. Ләкин намуслы юлны сайлау нәтиҗә бирде. Һавада матурлык өстенлек алды, чак кына булса да.
Стив Джобс
Кеннеди үтерелгән вакытта исән булган кешеләр, гадәттә, моны ишеткәндә кайда булганнарын төгәл хәтерлиләр. Бер танышым Стив Джобста яман шеш барлыгын ишеттеңме дип сораганда кайда булганымны мин төгәл хәтерлим. Бу идән аска ишелгән кебек булды. Берничә секундтан соң ул миңа моның сирәк очрый торган операцияләнә торган төр булуын һәм аның яхшы булачагын әйтте. Ләкин ул секундлар озак тоелды.
Мин Джобсны бу исемлеккә кертергәме-юкмы икәнен төгәл белми идем. Apple-дагы күп кенә кешеләр аңыннан курка кебек, бу начар билге. Ләкин ул соклану уята.
Стив Джобсның кем икәнлегенә бернинди исем юк, чөнки элек аның кебек беркем дә булмаган. Ул Apple продуктларын үзе проектламый. Тарихи яктан караганда, аның эшенә иң якын охшашлык — Ренессанс чорының бөек сәнгать меценатлары. Компаниянең баш башкарма директоры (CEO) буларак, бу аны үзенчәлекле итә.
Күпчелек CEO зәвыкны буйсынучыларына йөкли. Дизайн парадоксы аларның очраклы рәвештә сайлавын аңлата. Ләкин Стив Джобсның үзендә чыннан да зәвык бар — шулкадәр яхшы зәвык, ул дөньяга зәвыкның алар уйлаганнан күпкә мөһимрәк булуын күрсәтте.
Исаак Ньютон
Минем геройлар пантеонында Ньютонның сәер роле бар: ул мин үземне шелтәли торган кеше. Ул, ким дигәндә гомеренең бер өлешендә, зур эшләр өстендә эшләде. Вак-төяк нәрсәләр өстендә эшләгәндә игътибарны читкә юнәлтү бик җиңел. Сез җавап бирә торган сораулар рәхәт кенә таныш. Сез шунда ук бүләкләр аласыз — чынлыкта, әгәр сез вакытлыча мөһим булган мәсьәләләр өстендә эшләсәгез, үз заманыгызда зуррак бүләкләр аласыз. Ләкин мин моның лаеклы онытылуга илтүче юл булуын яхшы аңлыйм.
Чыннан да бөек эшләр башкару өчен, сез кешеләр хәтта сорау икәнен дә аңламаган сорауларны эзләргә тиешсез. Мөгаен, үз вакыты өчен моны Ньютон кебек яхшы эшләгән башка кешеләр дә булгандыр, ләкин Ньютон — мондый фикерләүнең минем өчен үрнәге. Аның ниләр хис иткәнен мин хәзер генә аңлый башлыйм.
Сезгә бер генә гомер бирелә. Нигә зур берәр нәрсә эшләмәскә? «Парадигма үзгәреше» гыйбарәсе хәзер чамадан тыш күп кулланыла, ләкин Кун хаклы иде. Һәм сез аларның тагын да барлыгын беләсез, алар соңрак ялкаулык һәм юләрлекнең гаҗәпләнерлек юка дивары булып күренәчәк нәрсә белән бездән аерылган. Әгәр без Ньютон кебек эшләсәк.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквелл, Джессика Ливингстон һәм Джеки Макдонога рәхмәт белдерәм.