Жазғаныңызды көбірек адам оқуына арналған қарапайым әдіс: ауызекі тілде жазыңыз.
Көптеген адамдар жаза бастағанда оларға бірдеңе бола қалады. Олар досымен сөйлескенде қолданатын тілден мүлдем басқа тілде жазады. Сөйлем құрылымы, тіпті сөздердің өзі өзгеше болып келеді. Ағылшын тіліндегі ауызекі сөйлесуде ешкім «pen» (қалам) сөзін етістік ретінде қолданбайды. Досыңызбен әңгімелесіп отырып, «write» (жазу) деудің орнына «pen» десеңіз, өзіңізді ақымақ сияқты сезінер едіңіз.
Осыдан екі күн бұрын оқыған бір сөйлем менің шыдамымның соңғы шегі болды:
Құбылмалы испандықтың өзі былай деп мәлімдеді: «Альтамирадан кейін барлығы құлдырау ғана».
Бұл Нил Оливердің A History of Ancient Britain кітабынан алынған. Бұл кітапты мысалға келтіруге ыңғайсызданамын, өйткені ол басқа көптеген кітаптардан жаман емес. Бірақ досыңызбен сөйлесіп отырып, Пикассоны «құбылмалы испандық» деп атағаныңызды елестетіп көріңізші. Әңгіме арасында осындай бір сөйлемнің өзі адамды таңғалдырар еді. Ал адамдар осындай тілмен тұтас кітаптар жазады.
Жарайды, жазбаша тіл мен ауызекі тіл әртүрлі екен. Бұл жазбаша тілдің одан жаман екенін білдіре ме?
Егер сіз адамдардың жазғаныңызды оқып, түсінгенін қаласаңыз — иә. Жазбаша тіл күрделірек, сондықтан оны оқу көбірек күш-жігерді талап етеді. Сондай-ақ ол ресмиірек әрі суығырақ, бұл оқырманның назарын басқа жаққа аударуына жол береді. Бірақ бәрінен де сорақысы — күрделі сөйлемдер мен әсіре сөздер сізге, яғни авторға, шын мәнінде айтып тұрғаныңыздан әлдеқайда көп нәрсе айтып жатқандай жалған әсер қалдырады.
Күрделі идеяларды білдіру үшін күрделі сөйлемдердің қажеті жоқ. Қандай да бір түсініксіз, күрделі тақырыптың мамандары өз саласындағы идеялар туралы бір-бірімен сөйлескенде, олар түскі асқа не жейтіні туралы сөйлескеннен гөрі күрделірек сөйлемдерді қолданбайды. Әрине, олар басқа сөздерді пайдаланады. Бірақ тіпті сол сөздердің өзін тек қажет болған шамада ғана қолданады. Менің тәжірибем бойынша, тақырып неғұрлым қиын болса, сарапшылар соғұрлым еркін, бейресми сөйлейді. Меніңше, бұл бір жағынан, олардың біреуге бірдеңе дәлелдеу қажеттілігінің аздығынан, ал екінші жағынан, сіз талқылап жатқан идеялар неғұрлым қиын болса, тілдің кедергі келтіруіне жол беруге соғұрлым мүмкіндігіңіз жоқ екендігінен.
Бейресми тіл — бұл идеялардың спорттық киімі.
Мен ауызекі тіл үнемі жақсы нәтиже береді деп айтып тұрған жоқпын. Поэзия мәтін болғанымен қатар, музыка да болып табылады, сондықтан онда кәдімгі әңгімеде айтпайтын нәрселерді айтуға болады. Сондай-ақ қара сөзде әсіре тілді сәтті қолдана алатын аз ғана жазушылар бар. Әрине, авторлардың өз айтқандарын түсінуді жеңілдеткісі келмейтін жағдайлары да болады — мысалы, жағымсыз жаңалықтар туралы корпоративтік хабарландыруларда немесе гуманитарлық ғылымдардың неғұрлым жалған салаларында. Бірақ қалған барлық дерлік адамдар үшін ауызекі тіл әлдеқайда жақсы.
Көптеген адамдар үшін ауызекі тілде жазу қиын сияқты. Сондықтан, бәлкім, ең жақсы шешім — алғашқы нұсқаны әдеттегідей жазып шығып, содан кейін әр сөйлемге қарап: «Мен мұны досыма айтып жатсам, осылай айтар ма едім?» деп сұрау. Егер олай болмаса, не айтарыңызды елестетіп, соны қолданыңыз. Біраз уақыттан кейін бұл сүзгі сіз жазып жатқан кезде-ақ жұмыс істей бастайды. Өз сөзіңізде айтпайтын нәрсені жазған кезде, оның параққа тигендегі сықырлаған дыбысын анық естисіз.
Жаңа эссені жарияламас бұрын, мен оны дауыстап оқып шығамын және сөйлесуге ұқсамайтынның бәрін түзеймін. Тіпті айтуға ыңғайсыз жерлерін де жөндеймін; оның қаншалықты қажет екенін білмеймін, бірақ бұл көп күш талап етпейді.
Бұл әдіс әрдайым жеткілікті болмауы мүмкін. Мен ауызекі тілден соншалықты алшақ жазылған мәтіндерді көрдім, оларды сөйлем бойынша түзеу мүмкін емес еді. Мұндай жағдайлар үшін одан да түбегейлі шешім бар. Алғашқы нұсқаны жазғаннан кейін, жаңа ғана не жазғаныңызды досыңызға түсіндіріп көріңіз. Содан кейін бастапқы мәтінді досыңызға айтқан сөздеріңізбен ауыстырыңыз.
Адамдар маған эсселерімнің менің сөйлеуіме өте қатты ұқсайтынын жиі айтады. Бұған назар аударуға тұрарлық жайт ретінде қаралуының өзі адамдардың ауызекі тілде қаншалықты сирек жазатынын көрсетеді. Әйтпесе, барлығының жазғаны олардың сөйлеуіне ұқсап тұрар еді.
Егер сіз жай ғана ауызекі тілде жазуды меңгерсеңіз, жазушылардың 95%-ынан озып кетесіз. Ал мұны істеу өте оңай: тек сөйлемді досыңызға дәл солай айтпайтын болсаңыз, оны жібермеңіз.
Осы эссенің бастапқы нұсқаларын оқып шыққаны үшін Патрик Коллисон мен Джессика Ливингстонға алғыс айтамын.