Күбрәк кеше сез язганны укысын өчен гади генә бер ысул бар: сөйләм телендә языгыз.
Күпчелек кеше яза башлагач, алар белән нидер була. Алар дуслары белән сөйләшкәндә куллана торган телдән бөтенләй башка телдә язалар. Җөмлә төзелеше дә, хәтта сүзләр дә үзгәрә. Сөйләм инглизчәсендә беркем дә «pen» (каләм белән язу) сүзен фигыль буларак кулланмый. Дустың белән сөйләшкәндә «write» урынына «pen» дисәң, үзеңне тиле кебек хис итәр идең.
Мин түземлегемнең чигенә ике көн элек укыган бер җөмләдән соң җиттем:
Үзгәрүчән холыклы испанлы үзе белдерде: «Альтамирадан соң барысы да — таркалу.»
Бу Нил Оливерның A History of Ancient Britain китабыннан. Бу китапны үрнәк итеп китерүемә бераз уңайсызланып та куям, чөнки ул башка күп кенә китаплардан яманрак түгел. Ләкин дустыгыз белән сөйләшкәндә Пикассоны «үзгәрүчән холыклы испанлы» дип атавыгызны күз алдына гына китерегез. Сөйләшкәндә мондый бер генә җөмлә дә гаҗәпләнү тудырыр иде. Ә кешеләр шундый итеп бөтен бер китаплар язалар.
Ярар, димәк, язма һәм сөйләм телләре бер-берсеннән аерыла. Бу язма телнең начаррак булуын аңлатамы?
Әгәр сез кешеләр сез язганны укысын һәм аңласын дисәгез — әйе. Язма тел катлаулырак, һәм бу аны укуны кыенлаштыра. Ул шулай ук рәсмиерәк һәм салкынрак, бу укучының игътибарын читкә таратырга мөмкинлек бирә. Ләкин иң яманы, бәлки, шулдыр: катлаулы җөмләләр һәм ясалма затлы сүзләр сездә, ягъни язучыда, чынбарлыктагыдан күбрәк нәрсә әйткәнсез кебек ялган тәэсир калдыра.
Катлаулы фикерләрне җиткерү өчен катлаулы җөмләләр кирәк түгел. Ниндидер катлаулы тармак белгечләре бер-берсе белән үз өлкәләре турында сөйләшкәндә, алар төшке ашка нәрсә ашаячаклары турында сөйләшкәннән дә катлаулырак җөмләләр кулланмыйлар. Алар, әлбәттә, башка сүзләр куллана. Ләкин ул сүзләрне дә бары тик кирәгеннән артык кулланмыйлар. Һәм минем тәҗрибәмнән чыгып әйткәндә, тема никадәр катлаулырак булса, белгечләр шулкадәр гадирәк, иркенрәк сөйләшә. Минемчә, моның бер сәбәбе — аларга үзләрен исбатлыйсы нәрсә азрак булуында, икенчедән, сез сөйли торган фикерләр никадәр катлаулырак булса, телнең комачаулавына шулкадәр юл куя алмыйсыз.
Гади тел — ул фикерләрнең спорт киеме.
Мин сөйләм теле һәрвакыт иң яхшысы димим. Шигърият — ул текстка караганда күбрәк музыка, шуңа күрә анда сөйләшүдә әйтмәячәк нәрсәләрегезне әйтә аласыз. Һәм прозада купшы телне уңышлы куллана алган бармак белән генә санарлык язучылар да бар. Аннары, әлбәттә, язучылар үзләренең нәрсә әйтүен җиңел аңлашылсын дип теләмәгән очраклар да бар — мәсәлән, күңелсез яңалыклар турында корпоратив белдерүләрдә яки гуманитар фәннәрнең иң ялган, күпертелгән өлешендә. Ләкин башкаларның барысы өчен дә диярлек сөйләм теле яхшырак.
Күпчелек кешегә сөйләм телендә язу кыен кебек. Шуңа күрә иң яхшы чишелеш, мөгаен, беренче караламаны гадәттәгечә язу, ә аннары һәр җөмләгә карап: «Дустым белән сөйләшсәм, мин моны шулай әйтер идемме?» дип сорау булыр. Әгәр алай булмаса, нәрсә әйтер идегез — шуны күз алдына китерегез һәм шуны языгыз. Күпмедер вакыттан соң бу фильтр сез язган арада ук эшли башлаячак. Сез сөйләшкәндә әйтмәячәк нәрсәгезне язганда, кәгазьгә төшкәндә яңгыраган ямьсез тавышын ишетерсез.
Яңа эссене бастырып чыгарганчы, мин аны кычкырып укып чыгам һәм сөйләшүгә охшамаган бөтен нәрсәне төзәтәм. Мин хәтта әйтергә уңайсыз булган аваз кушылмаларын да төзәтәм; моның кирәге бармы-юкмы икәнен белмим, ләкин ул күп көч таләп итми.
Бу алым һәрвакыт җитәрлек булмаска да мөмкин. Мин сөйләм теленнән шулкадәр ераклашкан язмалар күрдем, аларны җөмләләп төзәтеп булмый иде. Мондый очраклар өчен тагын да кискенрәк чишелеш бар. Беренче караламаны язганнан соң, яңа гына язган нәрсәне дустыгызга аңлатып карагыз. Аннары караламаны дустыгызга әйткән сүзләрегез белән алмаштырыгыз.
Кешеләр миңа эсселарымның минем сөйләвемә шулкадәр охшаган булуы турында еш әйтәләр. Моның игътибарга лаек тоелуы кешеләрнең сөйләм телендә ни дәрәҗәдә сирәк яза алуларын күрсәтә. Югыйсә һәркемнең язмасы аларның сөйләшүе кебек яңгырар иде.
Әгәр сез бары тик сөйләм телендә яза алсагыз, сез язучыларның 95% ыннан алда булачаксыз. Һәм моны эшләү шулкадәр җиңел: дустыгызга әйтмәячәк бер генә җөмләне дә уздырмагыз.
Бу язманың караламаларын укып чыкканнары өчен Патрик Коллисонга һәм Джессика Ливингстонга рәхмәт.