Эссе қандай болуы керек? Көпшілік көндіре білетін, нанымды болуы керек дер еді. Көбімізге эссені осылай жазуды үйретті. Бірақ мен одан да ауқымдырақ мақсат қоюға болады деп ойлаймын: эссе пайдалы болуы тиіс.
Ең алдымен, бұл оның дұрыс болуы керек дегенді білдіреді. Алайда жай ғана дұрыс болу жеткіліксіз. Тұжырымды бұлыңғыр ету арқылы дұрыс ету оңай. Бұл, мысалы, академиялық жазуда жиі кездесетін кемшілік. Егер сіз қандай да бір мәселе туралы ештеңе білмесеңіз, оны «күрделі мәселе», «ескеретін көптеген факторлар бар», «оған тым қарапайым көзқараспен қарау — қателік» деген сияқты сөздермен айтсаңыз, еш қателеспейсіз.
Мұндай тұжырымдар сөзсіз дұрыс болғанымен, оқырманға ешқандай пайдалы мәлімет бермейді. Пайдалы жазу — жалғанға айналмайтындай барынша нық әрі батыл тұжырымдар жасайды.
Мысалы, Пайкс-Пик Колорадоның «әйтеуір бір жерінде» дегеннен гөрі, «Колорадоның ортасына жақын» деп айту әлдеқайда пайдалырақ. Бірақ егер мен оны «Колорадоның дәл ортасында» десем, тым асыра сілтеп жіберемін, өйткені ол ортасынан сәл шығысқа қарай орналасқан.
Дәлдік пен дұрыстық бір-біріне қарама-қарсы күштер сияқты. Бірін елемесеңіз, екіншісіне қол жеткізу оңай. Мағынасыз академиялық жазудың кері жағы — демагогтардың батыл, бірақ жалған шешендігі. Ал пайдалы жазу — батыл, бірақ ақиқат.
Сондай-ақ оның тағы екі қасиеті бар: ол адамдарға маңызды нәрсені айтады және ол нәрсені олардың кем дегенде бір бөлігі бұрын білмеген.
Адамдарға олар білмейтін нәрсені айту әрдайым оларды таңғалдыру дегенді білдірмейді. Кейде бұл олардың іштей білетін, бірақ ешқашан сөзбен айтып көрмеген нәрсесін жеткізу деген сөз. Шын мәнінде, мұндай тұжырымдар құндырақ болуы мүмкін, өйткені олар іргелі болып келеді.
Барлығын біріктірейік. Пайдалы жазу — адамдарға өздері бұрын білмеген, шын әрі маңызды нәрсені барынша айқын әрі нақты түрде айтып беру.
Бұлардың барлығы салыстырмалы өлшем екенін байқаңыз. Мысалы, бір идеяның бәріне бірдей жаңа болуын күте алмайсыз. Сіз тапқан кез келген ойды әлемдегі 7 миллиард адамның кем дегенде біреуі осыған дейін ойлаған болуы әбден мүмкін. Бірақ бұл идея көптеген оқырмандар үшін жаңа болса, сол да жеткілікті.
Дұрыстыққа, маңыздылыққа және тұжырымның қуатына да дәл осы қатысты. Іс жүзінде бұл төрт компонент пайдалылық ұпайын шығару үшін бір-біріне көбейтілетін сандар іспетті. Бұл тым қарапайымдау көрінуі мүмкін екенін түсінемін, бірақ соған қарамастан бұл шындық.
_____
Айтқандарыңыздың дұрыс, тың және маңызды болуын қалай қамтамасыз етуге болады? Сенсеңіз де, сенбесеңіз де, мұның бір амалы бар. Мұны мен ақымақ сөз айтудан қатты қорқатын досым Роберт Морристен үйрендім. Оның амалы — естуге тұрарлық екеніне толық көзі жетпесе, ештеңе айтпау. Бұл одан қандай да бір пікір алуды қиындатады, бірақ ол бірдеңе айтса, әдетте өте дұрыс болып шығады.
Эссе жазу тұрғысынан бұл мынаны білдіреді: егер нашар сөйлем жазсаңыз, оны жарияламайсыз. Өшіресіз де, қайта жазасыз. Көбінесе төрт-бес абзацтан тұратын тұтас тармақтарды, кейде бүкіл эссені сызып тастауға тура келеді.
Әрбір ойыңыздың жақсы болуын қамтамасыз ете алмайсыз, бірақ жариялайтын әрбір ойыңыздың сапалы болуына қол жеткізе аласыз — ол үшін жай ғана нашарларын жарияламасаңыз болғаны.
Ғылымда бұл «жарияланымдық ауытқу» (publication bias) деп аталады және жағымсыз құбылыс саналады. Сіз зерттеп жатқан қандай да бір гипотеза бұлыңғыр нәтиже берсе, ол туралы да жұртқа айтуыңыз керек. Бірақ эссе жазуда жарияланымдық ауытқу — ең дұрыс жол.
Менің стратегиям: алдымен еркін, содан кейін қатаң. Эссенің алғашқы нұсқасын барлық идеяларды сынап көріп, жылдам жазамын. Содан кейін оны бірнеше күн бойы өте мұқият қайта өңдеймін.
Эсселерді қанша рет қайта оқып түзететінімді ешқашан санап көрмеппін, бірақ жарияламас бұрын 100 рет оқыған сөйлемдерім бар екеніне сенімдімін. Эссені тексерген кезде, көзге оғаш көрініп, жүйкеге тиетін тұстар жиі кездеседі; кейде бұл олақ жазылғандықтан, кейде олардың рас екеніне күмәнданғандықтан болады. Мазасыздық алғашында бейсаналы түрде басталады, бірақ оныншы рет оқығаннан кейін сол жерге келген сайын: «Ой, мына тұсы-ай» дейтін боламын. Олар жаныңнан өтіп бара жатқанда жеңіңнен тартып қалатын тікенек сияқты болып кетеді. Әдетте, олардың барлығы жойылмайынша — бүкіл мәтінді ешнәрсеге ілінбей, бір деммен оқып шыға алмайынша, мен эссені жарияламаймын.
Кейде басқаша қалай айту керектігін таба алмасам, олақтау көрінетін сөйлемді қалдыруым мүмкін, бірақ дұрыс болып көрінбейтін сөйлемді әдейі ешқашан жібермеймін. Ондай қажеттілік туындамайды да. Егер сөйлем дұрыс еместей сезілсе, болғаны «неге олай?» деп сұрасаңыз болды, оның дұрыс нұсқасы әдетте көкейіңізде бірден пайда болады.
Міне, осы тұста эссеистердің журналистерден артықшылығы бар. Сізде белгіленген мерзім (дедлайн) жоқ. Эссе дұрыс шыққанша оған қанша уақыт қажет болса, сонша жұмыс істей аласыз. Егер ойдағыдай шықпаса, оны жарияламай-ақ қоюға да болады. Қателіктер шексіз ресурстары бар қарсыластың алдында тайсақтайтын сияқты. Немесе солай көрінеді. Негізінде, бұл жерде сіздің өзіңізге қоятын талабыңыз басқаша. Сіз баласына: «Көкөністеріңді жеп бітіргенше осы жерде түнімен отырамыз» деп тұрған ата-ана сияқтысыз. Тек бұл жердегі бала да — өзіңізсіз.
Ешқандай қате өтпейді деп айтып тұрған жоқпын. Мысалы, «Біржақтылықты анықтаудың бір жолы» эссесіндегі (с) шартын оқырмандар оны түсіріп алғанымды айтқан соң ғана қостым. Бірақ іс жүзінде қателердің барлығына дерлігін дер кезінде байқауға болады.
Маңыздылыққа қол жеткізудің де бір амалы бар. Бұл мен жас стартапшыларға идея табу үшін ұсынатын әдіске ұқсайды: өзіңіз қалайтын нәрсені жасаңыз. Сіз өзіңізді оқырманның бейнесі ретінде пайдалана аласыз. Оқырман сізден мүлдем өзгеше адам емес, сондықтан сіз үшін маңызды болып көрінген тақырыптар оқырмандардың едәуір бөлігі үшін де маңызды болып көрінуі әбден мүмкін.
Маңыздылықтың екі факторы бар. Бұл белгілі бір мәселе қанша адам үшін маңызды екендігі және оның олар үшін қаншалықты маңызды екендігінің көбейтіндісі. Бұл әрине оның біртекті тіктөртбұрыш емес, Риман қосындысы сияқты ирек тарақ тәрізді екенін білдіреді.
Жаңашылдыққа қол жеткізудің жолы — өзіңіз көп ойланған тақырыптар туралы жазу. Сонда сіз осы жағынан да өзіңізді оқырман ретінде қабылдай аласыз. Тақырып туралы көп ойланған сізді таңғалдырған кез келген нәрсе көптеген оқырмандарды да таңғалдыруы ықтимал. Мұнда да дұрыстық пен маңыздылық сияқты, бұған қол жеткізу үшін Моррис әдісін қолдана аласыз. Егер эссе жазу барысында өзіңіз ешнәрсе үйренбесеңіз, оны жарияламаңыз.
Жаңашылдықты бағалау үшін кішіпейілділік қажет, өйткені идеяның жаңалығын мойындау — бұған дейін оны білмегеніңізді мойындау деген сөз. Сенімділік пен кішіпейілділік көбінесе қарама-қарсы ұғымдар ретінде қарастырылады, бірақ бұл жағдайда, көптеген басқа жағдайлар сияқты, сенімділік кішіпейіл болуға көмектеседі. Егер қандай да бір тақырып бойынша маман екеніңізді білсеңіз, бұрын білмеген нәрсені үйренгеніңізді еркін мойындай аласыз, өйткені басқа адамдардың көпшілігі де оны білмейтініне сенімді бола аласыз.
Пайдалы жазудың төртінші компоненті — тұжырымның қуаты екі нәрседен туындайды: жақсы ойлау және тұжырымға шектеу қоюды (дәйектеуді) шебер қолдана білу. Бұл екеуі механикалық беріліс қорабы бар көліктің газ педалі мен ілінісу (сцепление) тетігі сияқты бірін-бірі теңгеріп тұрады. Идеяның айтылуын нақтылаған сайын, оған сәйкес шектеу деңгейін реттеп отырасыз. Өзіңіз нақты сенетін нәрсені ешқандай шектеусіз тура айта аласыз, дәл мен пайдалы жазудың төрт құрамдас бөлігі туралы айтқаным сияқты. Ал күмәнді болып көрінетін тұстарды «мүмкін» деген сөздермен біршама қашықтықта ұстау керек.
Идеяны нақтылаған сайын, сіз оны шектеулерді барынша азайту бағытына қарай итересіз. Бірақ оны нөлге дейін түсіру сирек мүмкін болады. Кейде тіпті бұлай етудің қажеті де жоқ, егер бұл жанама пікір болса және толықтай өңделген нұсқасы тым ұзақ болып кетсе.
Кейбіреулер шектеу сөздері мәтінді әлсіретеді дейді. Мысалы, эсседегі сөйлемді ешқашан «меніңше» немесе «менің ойымша» деп бастамау керек, өйткені егер сіз оны айтып отырсаңыз, әрине солай ойлайсыз. Және «менің ойымша, х» деген сөйлем жай ғана «х» дегеннен әлсіз тұжырым екені рас. Дәл осы себепті де сізге «менің ойымша» деген сөз керек. Ол сізге сенімділік дәрежеңізді білдіру үшін қажет.
Бірақ шектеулер жай ғана скаляр емес. Олар жай ғана тәжірибелік қателік те емес. Олар білдіре алатын 50 шақты мән бар шығар: пікірдің қаншалықты кең таралғаны, оны қалай білетініңіз, оның солай болғанына қаншалықты қуанышты екеніңіз, тіпті оның қалай теріске шығарылуы мүмкін екендігі. Мен бұл жерде шектеу қоюдың құрылымын толық талдап жатпаймын. Бұл, бәлкім, пайдалы жазудың бүкіл тақырыбынан да күрделірек шығар. Оның орнына мен сізге тек тәжірибелік кеңес берейін: шектеу қоюды бағаламай тастамаңыз. Бұл жалған сөз айтып қоймау үшін төлеуге мәжбүр болатын салық сияқты ғана емес, өз алдына маңызды дағды. Сондықтан оның барлық мүмкіндіктерін үйреніп, пайдаланыңыз. Бұл жақсы идеяларға ие болудың толық жартысы болмаса да, оның маңызды бір бөлігі.
Мен эссе жазғанда көздейтін тағы бір қасиет бар: ойды барынша қарапайым жеткізу. Бірақ мен мұны пайдалылықтың құрамдас бөлігі деп санамаймын. Бұл көбінесе оқырманға деген құрмет пен қамқорлық мәселесі. Сондай-ақ, бұл мәселенің дұрыс болуына көмектесетін практикалық құрал; қарапайым тілмен жеткізілгенде қате бірден көзге түседі. Бірақ қарапайым жазуымның негізгі себебі оқырман үшін немесе істің дұрыс болуына көмектесетіні үшін емес, қажет болғаннан артық немесе әсіре сөздерді қолданудың өзіме ұнамайтындығында екенін мойындаймын. Бұл тым ұзын код жазылған бағдарлама сияқты, талғамсыз көрінеді.
Көркемделген, күрделі жазудың кейбір адамдарға жарасатынын түсінемін. Бірақ солардың бірі екеніңізге нақты сенімді болмасаңыз, ең жақсы кеңес — мүмкіндігінше қарапайым жазыңыз.
_____
Мен сізге ұсынған «маңыздылық + жаңашылдық + дұрыстық + қуат» формуласы жақсы эссенің рецепті деп санаймын. Бірақ бұл адамдардың ашуын тудыратын да рецепт екенін ескертуім керек.
Мәселенің түп-төркіні жаңашылдықта жатыр. Адамдарға олар білмейтін нәрсені айтсаңыз, олар әрдайым сізге алғыс айта бермейді. Кейде адамдардың бірдеңені білмеуінің себебі — оны білгісі келмейтіндігінде. Әдетте бұл олардың қатты қадірлейтін қандай да бір сеніміне қайшы келгендіктен болады. Шынында да, егер сіз тың идеяларды іздесеңіз, кең таралған, бірақ қате сенімдер оларды табуға өте қолайлы жер болып табылады. Әрбір кең таралған қате сенім өзіне қайшы келетіндіктен салыстырмалы түрде аз зерттелген идеялардың өлі аймағын (dead zone) қалыптастырады.
Ал тұжырымның қуаты жағдайды одан сайын ушықтырады. Адамдардың қадірлі сенімдеріне қарсы келуден асқан ашу тудыратын нәрсе болса, ол — оларға ашықтан-ашық әрі нық қарсы келу.
Сонымен қатар, егер сіз Моррис әдісін қолдансаңыз, жазғаныңыз өте сенімді көрінеді. Сізбен келіспейтін адамдар үшін, тіпті, шектен тыс дөрекі сенімді көрінуі мүмкін. Сіздің сенімді көрінетін себебіңіз — сіз шынымен сенімдісіз: сіз қулық жасап, тек өзіңіз нақты білетін нәрселерді ғана жарияладыңыз. Сізбен дауласқысы келетін адамдарға сіз ешқашан өз қателігіңізді мойындамайтын сияқты көрінесіз. Шын мәнінде, сіз үнемі өз қателігіңізді мойындайсыз. Тек оны жариялағаннан кейін емес, жариялағанға дейін жасайсыз.
Ал егер жазуыңыз барынша қарапайым әрі қысқа болса, бұл жағдайды одан әрі күрделендіреді. Қысқалық — бұйрықтың тілі. Егер біреудің төменгі жағдайда тұрып, жағымсыз жаңалықты жеткізіп жатқанын бақыласаңыз, соққыны жеңілдету үшін олардың көп сөз қолданатынын байқайсыз. Ал біреумен қысқа сөйлесу — азды-көпті оған дөрекілік танытумен бірдей.
Кейде тұжырымдарды әдейі өзіңіз ойлағаннан гөрі әлсіздеу етіп жеткізу көмектесуі мүмкін. Өзіңіз толық сенімді нәрсенің алдына «бәлкім» деп қою сияқты. Бірақ жазушылар мұны істегенде, әдетте жымия отырып, ирониямен жасайтынын байқайсыз.
Маған бұлай тым жиі істеу ұнамайды. Бүкіл эссе бойы ирониялық реңкті ұстану — арзан әдіс. Біз талғампаздық пен турашылдық бір нәрсенің екі түрлі атауы екендігімен келісуіміз керек деп ойлаймын.
Эссенің дұрыс болуын қамтамасыз ету үшін жеткілікті түрде тынымсыз еңбектенсеңіз, оған ешкім тиісе алмайды деп ойлауыңыз мүмкін. Бұл белгілі бір дәрежеде дұрыс. Ол орынды сындарға төтеп бере алады. Бірақ іс жүзінде бұл аз ғана жұбаныш болады.
Шындығында, пайдалы жазудағы тұжырымның қуаты сізді сөз бұрмалаушылыққа өте осал етеді. Егер сіз идеяны жалған болып қалмайтындай барынша нық тұжырымдаған болсаңыз, кез келген адамға оны жоққа шығару үшін сіздің сөзіңізді сәл ғана асыра сілтеп жіберсе жеткілікті — міне, енді ол шындыққа жанаспай қалды.
Көбінесе олар мұны әдейі де істемейді. Егер эссе жаза бастасаңыз, байқайтын ең таңғаларлық нәрселердің бірі — сізбен келіспейтін адамдар сіздің нақты жазғаныңызбен сирек дауласады. Оның орнына олар өздері ойдан бірдеңе шығарып алады да, сонымен келіспей әлек болады.
Бұл қаншалықты көмектесетіні белгісіз, бірақ бұған қарсы қадам — осылай істейтін адамнан сіз жазған нақты қай сөйлем немесе үзінді жалған деп санайтынын келтіруін және оның себебін түсіндіруін сұрау. Мен «қаншалықты көмектесетіні белгісіз» деп отырмын, өйткені олар мұны ешқашан істемейді. Сондықтан бұл адасқан талқылауды дұрыс арнаға қайтара алатындай көрінгенімен, шындығында ол әңгіме басынан-ақ дұрыс арнада болмаған.
Ықтимал қате түсініктердің алдын алып, оларды алдын ала түсіндіріп кету керек пе? Иә, егер бұл ақылға қонымды және ізгі ниетті адам жасауы мүмкін қате түсініктер болса. Шын мәнінде, идеяны бірден мінсіз етіп жеткізуге тырысқаннан гөрі, кейде сәл түсініспеушілік тудыратын нәрсені айтып, содан кейін оны түзеткен дұрысырақ. Бұл тиімдірек болуы мүмкін, сондай-ақ мұндай идеяның қалай пайда болғанын да көрсете алады.
Бірақ мен эссенің негізгі мәтінінде әдейі бұрмаланатын түсініктердің алдын алуға тырыспау керек деп ойлаймын. Эссе — адал оқырмандармен кездесетін орын. Жаман ниетті адамдардан қорғану үшін терезелерге темір тор орнатып, өз үйіңіздің сәнін кетіргіңіз келмейді ғой. Қасақана бұрмалаулардан қорғанудың орны — соңғы ескертпелерде. Бірақ олардың бәрін алдын ала болжай аламын деп ойламаңыз. Адамдар өздері естігісі келмейтін нәрсені айтқаныңызда сіздің сөзіңізді бұрмалауға қаншалықты тапқыр болса, өздері істегісі келетін, бірақ істемеу керектігін білетін нәрселерді ақтап алуға да соншалықты тапқыр. Меніңше, бұл бір ғана қабілеттің көрінісі.
_____
Көптеген басқа істер сияқты, эссе жазуды жақсартудың жолы — тәжірибе жинақтау. Бірақ қалай бастау керек? Енді біз пайдалы жазудың құрылымын қарастырған соң, бұл сұрақты нақтырақ қоя аламыз. Бастапқыда қай талапты жеңілдетесіз? Жауап — маңыздылықтың бірінші құрамдас бөлігі: сіздің жазғаныңыз қызықтыратын адамдардың саны.
Тақырыпты барынша тарылтсаңыз, өзіңіз жақсы білетін мәселені таба аласыз. Бастау үшін сол туралы жазыңыз. Егер сізде бұл тақырып маңызды болған он-ақ оқырман болса, бұл өте жақсы. Сіз оларға көмектесіп жатырсыз, әрі өзіңіз де жазып машықтанасыз. Кейінірек жазатын тақырыптарыңыздың аясын кеңейте аласыз.
Жеңілдетуге болатын тағы бір талап біраз таңғалдыруы мүмкін: ол — жариялау. Эссе жазу міндетті түрде оны жариялау дегенді білдірмейді. Әрбір кездейсоқ ойды жариялау үрдіске айналған қазіргі уақытта бұл оғаш көрінуі мүмкін, бірақ бұл әдіс маған көмектесті. Мен шамамен 15 жыл бойы блокноттарға эссеге пара-пар жазбалар жаздым. Мен олардың ешқайсысын жарияламадым және жариялаймын деп ойлаған да жоқпын. Мен оларды мәселелердің мәнін түсіну тәсілі ретінде жаздым. Бірақ интернет пайда болған кезде, менің мол тәжірибем бар еді.
Айтпақшы, Стив Возняк та дәл солай істеді. Ол орта мектепте ермек үшін қағаз бетінде компьютерлердің сызбасын жасады. Ол бөлшектерді сатып алуға ақшасы жетпегендіктен, оларды іс жүзінде құрастыра алмады. Бірақ 1975 жылы Intel 4K DRAM микросхемаларын шығарған кезде, ол әлдеқашан дайын еді.
_____
Дегенмен, әлі қанша жазылмаған эссе бар? Бұл сұрақтың жауабы — менің эссе жазу туралы білген ең шабыттандыратын жаңалығым шығар. Олардың барлығы дерлік әлі жазылмаған күйінде тұр.
Эссе көне жанр болғанымен, ол соншалықты қарқынды дамымаған. Баспа дәуірінде басып шығару қымбатқа түсетін және соншалықты көп эссе шығаруға сұраныс жеткіліксіз болды. Егер сіз роман сияқты басқа шығармаларыңызбен танымал болсаңыз ғана эссе жариялай алатын едіңіз. Немесе өз ойыңызды білдіру үшін кітаптарға шолу жаза алатын едіңіз. Бірақ эссеист болудың тікелей жолы болған жоқ. Бұл дегеніміз, өте аз эссе жазылды, ал жазылғандары тақырыптардың тар шеңберімен шектелді.
Қазір интернеттің арқасында бұл жол ашылды. Кез келген адам эсселерін желіде жариялай алады. Мүмкін сіз белгісіздіктен бастарсыз, бірақ ең бастысы, сіз бастай аласыз. Сізге ешкімнің рұқсаты қажет емес.
Кейде білімнің белгілі бір саласы қандай да бір өзгеріс оны күрт дамытып жібергенге дейін жылдар бойы елеусіз жатады. Криптография сандар теориясына осындай әсер етті. Интернет қазір дәл соны эссе жанры үшін жасап жатыр.
Қуантарлық жайт — әлі жазылатын нәрсенің көптігінде ғана емес, ашылатын жаңалықтардың әлі де көптігінде. Эссе жазу арқылы ғана ең жақсы ашылатын белгілі бір идеялар бар. Егер эсселердің көпшілігі әлі жазылмаған болса, онда мұндай идеялардың көбі әлі ашылмаған деген сөз.
Ескертпелер
[1] Балкондарға қоршау қойыңыз, бірақ терезелерге темір тор орнатпаңыз.
[2] Қазірдің өзінде мен кейде жариялауға арналмаған эсселер жазамын. Мен Y Combinator не істеу керектігін түсіну үшін бірнешеуін жаздым және олар шынымен де өте пайдалы болды.
Осы эссенің алғашқы нұсқаларын оқығаны үшін Тревор Блэквеллге, Дэниел Гаклге, Джессика Ливингстонға және Роберт Морриске алғыс айтамын.