1998 жылдың маусымында Yahoo-дың сатып алу мәмілесі жарияланардан бірнеше сағат бұрын мен Viaweb сайтының көшірмесін сақтап алдым. Бір күні қайта қарап шығу қызық болар деп ойладым.
Бірден көзге түсетін бірінші нәрсе — беттердің қаншалықты кішкентай екендігі. 1998 жылы экрандар әлдеқайда кішірек болатын. Қателеспесем, біздің басты бетіміз сол кезде адамдар әдетте қолданатын терезе өлшеміне дәл шақ келетін.
Сол кездегі браузерлерде (IE 6 әлі 3 жылдан кейін ғана шығатын) қаріптер аз еді және олар тегістелмейтін (antialiased емес). Егер әдемі көрінетін беттер жасағыңыз келсе, көрнекі мәтінді сурет ретінде жасап шығаруға мәжбүр болатынсыз.
Viaweb пен Y Combinator логотиптері арасындағы белгілі бір ұқсастықты байқаған боларсыз. YC-ті бастаған кезде біз мұны өзара әзіл ретінде жасадық. Қызыл шеңбердің қаншалықты қарапайым екенін ескерсек, Viaweb-ті бастаған кезде оны логотип ретінде пайдаланатын компаниялардың неге сонша аз екені мені таңғалдырған еді. Сәл кейінірек оның себебін түсіндім.
Компания парақшасында Джон МакАртием (John McArtyem) деген құпия тұлғаны байқайсыз. Роберт Моррис (Worm оқиғасынан кейін) танымалдылықты соншалықты қаламағаны сонша, сайтта өз есімінің болғанын қаламады. Мен оны бір ымыраға келуге көндіре алдым: өмірбаянын пайдалана аламыз, бірақ атын жазбаймыз. Содан бері ол бұл мәселеге біршама жеңіл қарайтын болды.
Тревор дәл мәміле аяқталған кезде оқуын бітірді, сөйтіп 4 күннің ішінде ол ақшасыз аспиранттан миллионер ғылым докторына айналды. Баспасөз хабарламаларын жазушы ретіндегі мансабымның шыңы — жиналыс кезінде өзім салған суретімен безендірілген, оның оқу бітіруіне арналған хабарлама болды.
(Тревор сондай-ақ дүкен иелері өздеріне дүкен жасату үшін жалдай алатын веб-дизайнерлер каталогында Тревино Багвелл (Trevino Bagwell) ретінде де көрінеді. Егер қандай да бір бәсекелес біздің веб-дизайнерлерімізге спам жіберуге тырысса, біліп отыру үшін оны жасырын бақылаушы ретінде қостық. Оның логотипі нағыз тұтынушыларды үркітеді деп ойлаған едік, бірақ олай болмады.)
90-жылдары пайдаланушыларды тарту үшін журналдар мен газеттерде аталу қажет болатын. Бүгінгідей желіде оңай табылу мүмкіндіктері жоқ еді. Сондықтан біз баспасөзде атымыз аталуы үшін PR-агенттікке айына 16 000 доллар төлейтінбіз. Бақытымызға орай, репортерлер бізді жақсы көрді.
Іздеу жүйелерінен трафик тарту туралы кеңестерімізде (ол кезде SEO термині әлі пайда болмаған сияқты), біз маңызды деп тек 7 жүйені атаймыз: Yahoo, AltaVista, Excite, WebCrawler, InfoSeek, Lycos және HotBot. Бірдеңе жетіспей тұрғанын байқадыңыз ба? Google сол жылдың қыркүйегінде ғана тіркелді.
Біз Cybercash атты компания арқылы онлайн транзакцияларды қолдадық, өйткені бұл функция болмаса, өнімдерді салыстыру кезінде ұтылып қалар едік. Бірақ Cybercash-тің нашарлығы сонша және дүкендердің көбінде тапсырыс көлемі аз болғаны сонша, сатушыларға тапсырыстарды телефон арқылы қабылданғандай өңдеу әлдеқайда тиімді болатын. Біздің сайтта тіпті сатушыларды нақты уақыттағы авторизациялардан бас тартуға үгіттейтін парақша да болды.
Бүкіл сайт адамдарды сынақ нұсқасына (test drive) бағыттайтын воронка тәрізді құрылған болатын. Бағдарламалық жасақтаманы желіде сынап көру мүмкіндігі ол кезде жаңалық еді. Бағдарламамыздың қалай жұмыс істейтіні жайлы бәсекелестерді шатастыру үшін динамикалық url мекенжайларымызға cgi-bin сөзін қосып қойдық.
Бізде бірнеше әйгілі пайдаланушылар болды. Айтудың да қажеті жоқ, Frederick's of Hollywood ең көп трафик алды. Біз үлкен дүкендерден айына 300 долларлық тіркелген төлем алатынбыз, сондықтан көп трафик алатын пайдаланушылардың болуы біршама алаңдататын. Бірде Frederick's-тің өткізу қабілеті (bandwidth) бізге қаншаға түсетінін есептеп көрдім, ол айына шамамен 300 долларды құрады.
Біз барлық дүкендерді өзімізде хостингке қойғандықтан (олар 1998 жылдың маусымында бірге алғанда айына 10 миллионнан сәл астам қаралым жинады), сол кез үшін өте көп көрінген өткізу қабілетін тұтындық. Біздің кеңселерге 2 T1 желісі (3 Мб/сек) келіп тұрды. Ол кездері AWS жоқ болатын. Серверлермен жиі ақау шығып тұратынын ескерсек, оларды бөтен дата-орталықтарға орналастыру (colocation) тым қауіпті көрінді. Сондықтан серверлеріміз өз кеңселерімізде тұрды. Дәлірек айтқанда, Тревордың кеңсесінде. Бөлмесін басқа ешбір адаммен бөліспеудің ерекше құқығына айырбас ретінде, ол оны 6 бірдей құлақ тұндыратын мұнара сервермен бөлісуге мәжбүр болды. Олар таратқан қызудың кесірінен оның кеңсесі «Ыстық ванна» (Hot Tub) деп аталып кетті. Көптеген күндері оның бірнеше терезе кондиционері бұл ыстыққа әрең төтеп беретін.
Беттерді сипаттау үшін бізде RTML деп аталатын үлгі тілі (template language) болды, ол әлденені білдіреді деп есептелгенімен, шын мәнінде оны мен Rtm-нің құрметіне атағанмын. RTML — кейбір макростармен және кітапханалармен кеңейтілген, сондай-ақ өзіндік синтаксисі бардай етіп көрсететін құрылымдық редактордың астына жасырылған Common Lisp болатын.
Біз жаңартуларды үздіксіз шығарып тұрғандықтан, бағдарламалық жасақтамамызда шын мәнінде нұсқалар (версиялар) болған жоқ. Бірақ ол кезде салалық баспасөз нұсқа нөмірлерін талап ететін, сондықтан біз оларды ойдан шығардық. Егер көп назар аудартқымыз келсе, нұсқа нөмірін бүтін сан қылатынбыз. Айтпақшы, сол «4.0 нұсқасы» белгішесі өзіміздің түйме генераторымызбен жасалған еді. Бүкіл Viaweb сайты біздің бағдарламалық жасақтамамен жасалды, тіпті оның өзі онлайн дүкен болмаса да — себебі біз өз пайдаланушыларымыздың нені бастан өткеретінін сезінгіміз келді.
1997 жылдың аяғында біз Shopfind деп аталатын әмбебап сауда іздеу жүйесін шығардық. Ол өз заманы үшін айтарлықтай озық болды. Оның желідегі көптеген түрлі дүкендерді аралап, өнімдерді теріп ала алатын бағдарламаланатын краулері (іздеу роботы) бар еді.