(Бу — 14 һәм 15 яшьлек үсмерләргә, киләчәктә стартап башларга теләсәләр, хәзер нишләргә кирәклеге турында сөйләгән чыгышым. Күп кенә мәктәпләр укучыларга стартаплар турында нидер сөйләргә кирәк дип саный. Менә минемчә, аларга нәрсә сөйләргә кирәк.)
Күбегез, мөгаен, «чын тормыш» дип аталган дөньяга чыккач, иртәме-соңмы нинди дә булса эшкә урнашырга туры киләчәк дип уйлый торгандыр. Бу алай түгел, һәм бүген мин гомердә дә ялланган эшкә кермәү өчен куллана алырлык бер хәйлә турында сөйләячәкмен.
Бу хәйлә — үз компанияңне ачу. Димәк, бу эшләүдән качу хәйләсе түгел, чөнки үз компанияңне башласаң, гади эштә эшләгәнгә караганда күбрәк эшләячәксең. Ләкин син эш белән бергә килә торган күп кенә күңелсез нәрсәләрдән, шул исәптән нишләргә кирәклеген өйрәтүче җитәкчедән котылачаксың.
Башка берәүнең проектына караганда үз проектың өстендә эшләү күпкә кызыклырак. Моннан тыш, син бик нык баерга да мөмкинсең. Чынлыкта, бу — чыннан да баюның стандарт юлы. Әгәр матбугатта вакыт-вакыт басылып чыга торган иң бай кешеләр исемлегенә карасагыз, аларның барысы да диярлек үз компанияләрен төзеп баеган.
Үз компанияңне башлау чәчтарашханә ачудан алып Google башлауга кадәр теләсә нәрсә булырга мөмкин. Мин бүген бу спектрның бер кырые турында сөйләр өчен монда. Мин сезгә Google'ны ничек башларга кирәклеген сөйләячәкмен.
Бу спектрның Google ягындагы компанияләр яшь чакларында стартаплар дип атала. Алар турында белүемнең сәбәбе шул: хатыным Джессика белән без Y Combinator дигән нәрсәне башлап җибәрдек, бу асылда стартаплар фабрикасы. 2005 елдан бирле Y Combinator 4000-нән артык стартапка акча бүлеп бирде. Шуңа күрә без стартап башлау өчен нәрсә кирәклеген төгәл беләбез, чөнки соңгы 19 ел буе кешеләргә моны эшләргә ярдәм иттек.
Google'ны ничек башларга кирәклеген сөйләячәкмен дигәч, шаяртам дип уйлагансыздыр. «Ничек инде без Google башлый алыйк?» дип уйлый торгансыздыр. Ләкин аны башлап җибәргән кешеләр дә башларга тотынганчы нәкъ менә шулай уйлаган иде. Әгәр сез Google'ны нигезләүчеләр Ларри Пейдж белән Сергей Бринга үзләре башларга җыенган компаниянең кайчандыр бер триллион доллардан артык торачагын әйткән булсагыз, аларның башлары шартлар иде.
Стартап өстендә эшли башлаганда син бары тик бер нәрсәне генә белә аласың: бу эш белән шөгыльләнү кыйммәткә охшаган. Аның миллиардлар торган компаниягә әйләнәчәгенме яисә бөлгенлеккә төшәчәгенме белмисең. Шуңа күрә мин сезгә Google'ны ничек башларга икәнен сөйләячәкмен дигәндә, Google башлангын чагында нинди мөмкинлеккә ия булган булса, нәкъ шундый ук мөмкинлеге булган компания башлау ноктасына ничек җитәргә кирәклеген аңлатам. [1]
Хәзерге урыныгызтан уңышлы стартап башлый алырлык дәрәҗәгә ничек җитәргә? Сезгә өч нәрсә кирәк. Сезгә нинди дә булса технологияне яхшы белергә, нәрсәне төзүегез турында идея булырга һәм компанияне бергә башлау өчен хезмәттәш нигезләүчеләр (кофаундерлар) кирәк.
Технологияне ничек яхшы өйрәнергә? Һәм кайсы технологияне сайларга? Бу ике сорауга да җавап бер үк: үз проектларыгыз өстендә эшләгез. Ген редакцияләүме, LLM'нармы әллә ракеталармы — кайсы иң кыйммәтле технология булып чыгачагын фаразларга тырышмагыз. Моны беркем дә алдан әйтә алмый. Сезне иң нык кызыксындырган нәрсә өстендә генә эшләгез. Сез «эшләргә тиеш» дип уйлаганга караганда, үзегезне чынлап кызыксындырган нәрсә өстендә күпкә тырышыбрак эшләячәксез.
Нинди технологияне яхшы өйрәнергә икәнен белмәсәгез, программалаштыруны өйрәнегез. Соңгы 30 ел эчендә уртача стартапның нигезе нәкъ менә шул булды, һәм якындагы 10 елда бу үзгәрмәс, мөгаен.
Мәктәптә информатика дәресләренә йөрүчеләрегез, бәлки, шул урында «ярый, бездә барысы да хәл ителгән, безне инде программалаштыруга өйрәтәләр» дип уйлый торгандыр. Ләкин гафу итегез, бу гына җитми. Сез бары тик дәресләрдә укып кына калмыйча, үз проектларыгыз өстендә эшләргә тиеш. Информатика дәресләрен чынлап программалаштырырга бөтенләй өйрәнмичә дә яхшы билгеләргә укып бетерергә була. Чынлыкта, сез алдынгы университетны информатика белгечлеге буенча тәмамлап та, бернәрсә дә программалаштыра белмәскә мөмкинсез. Менә ни өчен технологик компанияләр эшкә алыр алдыннан, кайсы университетта укуыгызга һәм анда ничек укуыгызга карамастан, сезгә кодлаштыру буенча тест бирә. Алар белә: билгеләр һәм имтихан нәтиҗәләре бернәрсәне дә расламый.
Әгәр программалаштырырга чыннан да өйрәнергә теләсәгез, үз проектларыгыз өстендә эшләргә тиешсез. Бу ысул белән сез күпкә тизрәк өйрәнәсез. Күз алдыгызга китерегез: сез уен язасыз һәм анда ниндидер бер нәрсәне тормышка ашырырга телисез, ләкин моны ничек эшләргә белмисез. Сез моның юлын теләсә нинди дәрестә өйрәнгәнгә караганда күпкә тизрәк табачаксыз.
Ләкин сез нәкъ менә программалаштыруны гына өйрәнергә тиеш түгелсез. Технологиягә нәрсәләр керә дип кызыксынсагыз, аңа «ясау» яки «төзү» сүзләре белән тасвирлап була торган барлык нәрсә керә диярлек. Димәк, эретеп ябыштыру да, кием тегү дә, видео төшерү дә технология була ала. Сезне иң кызыксындырган нәрсә булсын. Иң мөһим аерма — сез җитештерәсезме, әллә бары тик кулланасыз гынамы? Сез санак уеннары язасызмы, әллә аларны уйныйсыз гынамы? Менә шушы — төп чик.
Apple'ны нигезләүче Стив Джобс үсмер чагында каллиграфияне — урта гасыр кулъязмаларындагы матур язу сәнгатен өйрәнүгә вакыт бүлгән. Беркем дә, шул исәптән аның үзе дә, бу аның карьерасына ярдәм итәр дип уйламаган. Ул моны бары тик кызыксынганга гына эшләгән. Ләкин соңыннан бу аңа бик нык ярдәм иткән. Apple'ны чын мәгънәсендә зур иткән компьютер — Macintosh — нәкъ менә санаклар 8 битлы уеннардагы «компьютерча» хәрефләр урынына басма китаплардагы кебек хәрефләр чыгарырлык дәрәҗәдә көчле булган чакта чыкты. Apple бу өлкәдә башкаларның барысын да тар-мар итте, һәм сәбәпләрнең берсе — Стивның компьютер бизнесында график дизайнны чынлап аңлаучы бик сирәк кешеләрнең берсе булуында иде.
Проектларыгыз һичшиксез җитди булырга тиеш дип уйламагыз. Үзегезне канатландырган нәрсәне төзегәндә, алар теләсә нинди җиңел-җилпе булырга мөмкин. Программистларның якынча 90%ы уеннар төзүдән башлый. Алар үзләре һәм аларның дуслары уен уйнарга ярата. Шуңа күрә алар үзләренә һәм дусларына ошаган әйберләрне ясыйлар. Әгәр кайчандыр бер стартап башларга теләсәгез, 15 яшьтә нәкъ менә шуны эшләргә тиешсез дә.
Бары бер генә проект белән чикләнергә кирәкми. Чынлыкта берничә нәрсәне өйрәнү бик яхшы. Стив Джобс бит каллиграфияне генә өйрәнмәгән. Ул электрониканы да өйрәнгән, ә бу тагын да кыйммәтрәк булып чыккан. Сезгә нәрсә кызык булса, шуны өйрәнегез. (Монда төп фикерне тотасызмы?)
Димәк, бу сезгә кирәк булган өч нәрсәнең беренчесе — нинди дә булса технология төрендә яки төрләрендә остару. Сез моны скрипкада яки футболда остарган кебек башкарасыз: күнегүләр аша. Әгәр 22 яшегездә стартап башласагыз һәм үз программаларыгызны хәзер үк яза башласагыз, компанияне башлаган вакытка сез кимендә 7 ел код язу күнегүләрен үткән булырсыз. Ә 7 ел күнеккәннән соң, сез теләсә кайсы өлкәдә бик яхшы дәрәҗәгә җитә аласыз.
Сезгә 22 яшь ди һәм сез уңышка ирештегез дип күз алдыгызга китерик: сез хәзер ниндидер технологияне бик яхшы беләсез. Стартап идеяләрен каян алырга? Бу иң кыен өлеше булып тоелырга мөмкин. Хәтта яхшы программист булсагыз да, Google башлау идеясе башыгызга ничек килсен?
Чынлыкта, технологияне яхшы белгәч, стартап идеяләрен табу җиңел. Ниндидер бер технологиядә остаргач, сез дөньяга караганда, җитешмәгән нәрсәләр тирәсендә нокталы контурлар күрә башлыйсыз. Сез технологиянең үзендә җитешмәгән якларны да, аның ярдәмендә төзәтеп була торган ватык нәрсәләрне дә күрә башлыйсыз, һәм боларның һәрберсе — потенциаль стартап.
Безнең йорт янындагы бер шәһәрчектә ишекнең кыен ябылуы турында кисәтүче язулы кибет бар. Бу язу анда берничә ел тора инде. Кибеттәге кешеләргә ишекнең кысылуы ниндидер серле табигый күренеш кебек тоела торгандыр, һәм алар бары тик сатып алучыларны кисәтеп язу элеп куярга гына сәләтле. Ләкин бу хәлгә караган теләсә кайсы балта остасы: «Нигә соң кысыла торган өлешен генә сөртләп (ышкып) тигезләмәскә?» дип уйлар иде.
Сез программалаштыруны яхшы белгәч, дөньядагы барлык җитешмәгән программа тәэминаты балта остасы өчен кысыла торган ишек кебек ачык күренә башлый. Мин сезгә реаль тормыштан бер мисал китерим. XX гасырда Америка университетлары барлык студентларның исемнәре һәм элемтә мәгълүматлары булган басма белешмәлекләр чыгара иде. Бу белешмәлекләрнең ничек аталганын әйткәч, кайсы стартап турында сүз барганын үзегез аңларсыз. Аларны facebook дип атыйлар иде, чөнки гадәттә һәр студентның исеме янында аның фотосы була иде.
Шулай итеп, 2002 елда Марк Цукерберг Гарвардта пәйда була, ә университетта әле дә бу facebook челтәргә чыгарылмаган. Һәр аерым торак корпусының онлайн-facebook'ы бар, ләкин бөтен университет өчен уртак берсе юк. Университет администрациясе бу мәсьәлә буенча бик тырышып киңәшмәләр үткәрә, һәм проблеманы, мөгаен, тагын бер ун елдан хәл итәрләр иде. Студентларның күбесе ниндидер җитешсезлекне аңлы рәвештә сизми дә. Ләкин Марк — программист. Ул бу вәзгыятькә карый да: «Бу бит юләрлек. Мин моны төзәтү өчен бер төн эчендә программа яза алам. Кешеләргә үз фотоларын йөкләргә генә рөхсәт итик һәм бөтен университет өчен яңа сайтка мәгълүматларны берләштерик», — дип уйлый. Һәм ул моны эшли. Һәм сүзнең туры мәгънәсендә бер төн эчендә меңләгән кулланучыга ия була.
Әлбәттә, ул вакытта Facebook әле стартап түгел иде. Бу бары тик бер... проект иде. Менә тагын шул ук сүз. Проектлар — технологияне өйрәнүнең иң яхшы ысулы гына түгел. Алар шулай ук стартап идеяләренең иң яхшы чыганагы да.
Facebook бу җәһәттән бердәнбер түгел иде. Apple һәм Google да проект буларак башланды. Apple компания булырга тиеш түгел иде. Стив Возняк бары тик үз компьютерын ясарга теләгән иде. Бу эш бары тик Стив Джобс: «Әйдәле, бу компьютерның сызымнарын башка кешеләргә сата алмасбызмы икән?» — дигәч кенә компаниягә әйләнде. Apple менә шулай башланды. Алар хәтта компьютерлар да түгел, бары санаклар өчен сызымнар гына сата иде. Бу компаниянең башта нинди көлке булып күренгәнен күз алдына китерә аласызмы?
Google белән дә шул ук хәл. Ларри белән Сергей башта компания башларга тырышмады. Алар бары эзләү системасын яхшыртырга гына теләделәр. Google барлыкка килгәнче, эзләү системаларының күбесе сезгә биргән нәтиҗәләрне мөһимлеге буенча тәртипкә салырга тырышмый иде. Әгәр сез «регби» дип эзләсәгез, алар сезгә бары тик «регби» сүзе булган һәр веб-битне чыгарып бирә иде. Һәм 1997 елда пәрәвез (веб) шулкадәр кечкенә иде ки, бу ысул хәтта эшләде дә! Ничектер. «Регби» сүзе булган 20 яки 30 бит кенә булырга мөмкин иде, ләкин веб экспоненциаль рәвештә үсә иде, димәк, эзләүнең бу ысулы да шундый ук тизлек белән яраксызга әйләнә барды. Кулланучыларның күбесе бары тик: «Их, үземә кирәкле нәрсәне табу өчен күпме нәтиҗәләр карап чыгарга туры килә бит», — дип кенә уйлый иде. Ишек кысыла. Ләкин Марк кебек үк, Ларри белән Сергей да программистлар иде. Марк кебек үк, алар бу хәлгә карадылар да: «Бу бит юләрлек. Регби турындагы кайбер битләр башкаларга караганда мөһимрәк. Әйдәгез, аларның кайсылары икәнен ачыклыйк та, беренче итеп шуларны күрсәтик», — дип уйладылар.
Бүген артка караганда, моның стартап өчен шәп идея булуы ап-ачык. Ул чакта бу ачык түгел иде. Бу беркайчан да ачык булмый. Әгәр Apple, Google яки Facebook башлау ачыктан-ачык яхшы идея булса, аны инде башка берәү эшләгән булыр иде. Менә ни өчен иң яхшы стартаплар башта стартап булу өчен ниятләнмәгән проектлардан үсеп чыга. Сез бит компания төзергә тырышмыйсыз. Сез бары нәрсә кызык булуын үз инстинктларыгызга таянып кына күзәтәсез. Әгәр сез яшь һәм технологияне яхшы беләсез икән, нәрсә кызык булуы турындагы аңсыз инстинктларыгыз нинди компаниянең яхшы булачагы турындагы аңлы фикерләрегезгә караганда яхшырактыр.
Шуңа күрә, яшь нигезләүче булсагыз, үзегез һәм дусларыгыз кулланырлык нәрсәләр ясау бик мөһим. Яшь нигезләүчеләрнең иң зур хатасы — ниндидер серле «башка кешеләр» төркеме өчен нәрсәдер төзү. Ләкин сез үзегез һәм дусларыгыз чыннан да кулланырга теләгән нәрсәне ясый аласыз икән — дусларыгыз аны сезгә булган дуслык хакына гына кулланмыйча, япсагыз чыннан да кайгырачак әйберне булдырсагыз — димәк, сезнең яхшы стартап идеясе яралгыгыз бар диярлек. Бу сезгә стартап кебек тоелмаска да мөмкин. Аннан ничек акча эшләп булуы да аңлашылмаска мөмкин. Ләкин миңа ышаныгыз, аның юлы бар.
Стартап идеясендә сезгә кирәк булган бердәнбер нәрсә — дусларыгыз чынлап теләгән бер әйбер. Ә технологияне яхшы белгәч, андый идеяләрне табу кыен түгел. Кысыла торган ишекләр һәркайда бар. [2]
Хәзер сезгә кирәк булган өченче һәм соңгы нәрсә: хезмәттәш нигезләүче (кофаундер) яки берничә кофаундер. Оптималь стартапта ике яки өч нигезләүче була, димәк сезгә бер яки ике кофаундер кирәк. Аларны ничек табарга? Алга таба нәрсә әйтәчәгемне алдан чамалый аласызмы? Тагын шул ук нәрсә: проектлар. Сез кофаундерларны алар белән бергә проектлар өстендә эшләп табасыз. Кофаундерда сезгә кирәк булган төп нәрсә — ул үз эшен яхшы белүче һәм сез бергә яхшы эшли алган кеше булуы, ә моны бәяләүнең бердәнбер юлы — бергәләп эш өстендә эшләү.
Бу урында сез ишетергә теләмәгән бер нәрсәне әйтәчәкмен. Дәресләрегездә, хәтта ятлау гына булган яисә әдәбият турында буш сүз сөйләүдән торганнарында да, яхшы уку чыннан да мөһим, чөнки яхшы университетка керү өчен сезгә дәресләрегездә яхшы укырга кирәк. Әгәр стартап башларга теләсәгез, сез керә алган иң яхшы университетка керергә тырышырга тиешсез, чөнки иң яхшы кофаундерлар нәкъ менә шунда. Иң яхшы хезмәткәрләр дә шунда. Ларри белән Сергей Google'ны башлагач, алар эшне бары тик Стэнфордтан белгән иң акыллы кешеләрне эшкә алудан башладылар, һәм бу алар өчен чын өстенлек булды.
Эмпирик дәлилләр моны ачык күрсәтә. Иң күп уңышлы стартапларның кайдан чыкканына карасагыз, бу исемлек студентларны иң катгый сайлап ала торган университетлар исемлеге белән туры килә диярлек.
Мин яхшы стартапларның күбрәк чыгуына бу университетларның абруйлы исемнәре сәбәпче дип уйламыйм. Шулай ук андагы укыту сыйфаты яхшырак булганга да түгелдер. Моңа бары тик анда керүнең авырлыгы сәбәпче булып тора. MIT яки Кембриджга керү өчен сез бик акыллы һәм максатчан булырга тиешсез, шуңа күрә анда керә алсагыз, башка студентлар арасында да күп санлы акыллы һәм нык ихтыярлы кешеләрне табарсыз. [3]
Стартапны бакалавриатта очраткан кеше белән генә башлау мәҗбүри түгел. Twitch'ны нигезләүчеләр җиде яшьләрендә танышкан. Stripe'ны нигезләүчеләр Патрик белән Джон Коллисон исә Джон тугач танышканнар. Ләкин университетлар — кофаундерларның төп чыганагы. Һәм алар кофаундерлар тупланган урын булганга, идеяләр тупланган урын да булып тора, чөнки иң яхшы идеяләр сезнең кофаундерларга әйләнәчәк кешеләр белән бергә башкарган проектлардан үсеп чыга.
Шулай итеп, хәзерге халәтегездән стартап башлауга кадәр эшләргә кирәк булган нәрсәләр исемлеге шактый кыска. Сезгә технологияне яхшы өйрәнергә кирәк, ә моның юлы — үз проектларыгыз өстендә эшләү. Һәм сезгә мәктәптә булдыра алганча яхшы укырга кирәк, шулай итеп яхшы университетка керә аласыз, чөнки кофаундерлар һәм идеяләр нәкъ шунда.
Бары шул гына, нибары ике нәрсә: әйберләр төзегез һәм мәктәптә яхшы укыгыз.
Искәрмәләр
[1] Бу җөмләдәге риторик алым шунда: «Google» сүзләре төрле мәгънәгә ия. Мин шуны күздә тотам: компаниянең ахыр чиктә Google үскән кебек зур булып үсү мөмкинлеге, Ларри белән Сергей Google'ны башлаган вакытта аның үзеннән акылга сыярлык дәрәҗәдә өмет итә алган мөмкинлек белән бертигез булырга тиеш. Ләкин минемчә, оригиналь вариант җанлырак яңгырый.
[2] Дусларыгыз өчен нәрсәдер ясау — стартап идеяләренең бердәнбер чыганагы түгел. Бу бары тик башка кешеләрнең нәрсә теләгәнен иң аз белгән һәм үз теләкләре киләчәктәге сорауны иң яхшы алдан күрсәтә торган яшь нигезләүчеләр өчен иң яхшы чыганак.
[3] Сәер булса да, бу бакалавриатка кабул итү начар оештырылган АКШ кебек илләрдә аеруча дөрес. АКШның кабул итү комиссияләре гариза бирүчеләрне үзләренең интеллектуаль сәләтләренә аз бәйле булган бик күп ирекле киртәләр аша сикерергә мәҗбүр итә. Ләкин сынау никадәр үзбашлырак булса, ул шулкадәр ныграк саф ихтыяр көче һәм тапкырлык сынавына әйләнә. Ә бу ике сыйфат — стартап нигезләүчеләр өчен иң мөһим сыйфатлар. Шуңа күрә АКШның кабул итү бүлекләре студентларны сайлауга караганда нигезләүчеләрне яхшырак сайлап ала булып чыга.
Моның караламаларын укыганнары өчен Джаред Фридман, Кэролин Леви, Джессика Ливингстон, Хардж Таггар һәм Гарри Танга рәхмәт белдерәм.