(Бу эссе Harvard Computer Society оешмасында сөйләнгән чыгышка нигезләнгән.)
Уңышлы стартап булдыру өчен өч нәрсә кирәк: яхшы кешеләр белән башлау, клиентларга чыннан да кирәк булган нәрсәне ясау һәм мөмкин кадәр азрак акча тоту. Уңышсызлыкка очраган стартапларның күбесе шушы өч нәрсәнең берсендә ялгышканга күрә таркала. Өчесен дә җиренә җиткереп башкарган стартап, зур ихтимал белән, уңышка ирешәчәк.
Һәм бу турыда уйлаганда күңел канатлана, чөнки өчесе дә хәл ителә торган нәрсәләр. Авыр, әмма хәл ителә торган. Уңышка ирешкән стартап гадәттә үз нигезләүчеләрен баетканга күрә, баю да хәл ителә торган нәрсә дигән нәтиҗә чыга. Авыр, әмма мөмкин.
Стартаплар турында бер генә төп фикерне сезгә җиткерәсе булсам, ул шуннан гыйбарәт. Моның өчен гаҗәеп гениальлек таләп итә торган тылсымлы катлаулы адым юк.
Идея
Аерым алганда, стартап башлау өчен сиңа искиткеч шәп идея кирәк түгел. Стартапның акча эшләү рәвеше — кешеләргә аларда хәзер булганнан яхшырак технология тәкъдим итү. Ләкин кешеләрдә хәзер булган нәрсә еш кына шулкадәр начар ки, аннан яхшыракны эшләү өчен һичбер даһилык таләп ителми.
Мәсәлән, Google планы нибары начар эшләми торган эзләү сайтын ясаудан гыйбарәт иде. Аларда өч яңа идея бар иде: Пәрәвезне киңрәк индексацияләү, эзләү нәтиҗәләрен ранжирлау өчен сылтамалар куллану, һәм күзгә ташланмый торган ачкыч сүзле рекламалы чиста, гади веб-битләр булдыру. Барыннан да элек, алар куллану өчен яхшы булган сайт ясарга нык ниятләгән иде. Һичшиксез, Google эчендә менә дигән техник хәйләләр җитәрлек, әмма гомуми план бик гади иде. Һәм хәзер аларның амбицияләре зуррак булса да, бу план гына да аларга елына миллиард доллар китерә. [1]
Google-га кадәр эзләү системасы кебек үк артта калган башка тармаклар бик күп. Стартаплар өчен идеяләр тудыруның берничә алымын уйлап таба алам, ләкин күбесе шуңа кайтып кала: кешеләр эшләргә тырышкан нинди дә булса берәр нәрсәгә карагыз һәм аны начар булмаган рәвештә ничек эшләргә кирәклеген аңлагыз.
Мәсәлән, танышу сайтлары хәзер Google-га кадәрге эзләү системаларына караганда да начаррак эшли. Алар барысы да шул бер гадиләштерелгән модельне куллана. Алар бу мәсьәләгә танышуларның реаль тормышта ничек эшләвен түгел, ә мәгълүматлар базасындагы туры килүләрне ничек табу турында уйлап якынлашкан төсле. Студент та курс эше буларак моннан яхшыракны ясый алыр иде. Шулай да, биредә зур акчалар уйный. Онлайн-танышулар — бүген инде кыйммәтле бизнес, әгәр ул яхшы эшләсә, бәясе йөз тапкыр зуррак булырга мөмкин иде.
Әмма стартап өчен идея — ул башлангыч кына. Күп кенә булачак стартап нигезләүчеләре барлык процессның ачкычы беренчел идеядә, ә аннан соң аны бары тик тормышка ашырасы гына кала, дип уйлый. Венчур инвесторлар исә моның алай түгел икәнен яхшырак белә. Әгәр сез венчур фирмасына конфиденциальлек турында килешүгә (NDA) кул куйган очракта гына сөйләячәк бик шәп идея белән килсәгез, күбесе сезне кире борып җибәрәчәк. Бу гади генә идеянең ни торуын күрсәтә. Аның базар бәясе NDA имзалау уңайсызлыгыннан да түбәнрәк.
Беренчел идеянең ни дәрәҗәдә аз торуының тагын бер билгесе — үз планын юл өстендә үзгәрткән стартаплар саны. Microsoft-ның башлангыч планы, кызык, программалаштыру телләрен сатып акча эшләү иде. Аларның хәзерге бизнес-моделе башына биш ел узгач, IBM бу мөмкинлекне аларның үз кулына биргәч кенә килде.
Стартаплар өчен идеяләрнең ниндидер кыйммәте бар, әлбәттә, әмма хикмәт шунда: аларны башкаларга тапшырып булмый. Алар кемгәдер тормышка ашыру өчен биреп җибәрә торган нәрсә түгел. Аларның кыйммәте, нигездә, башлангыч нокта буларак кына: аларны уйлап тапкан кешеләр алга таба уйлансын өчен сораулар сыйфатында гына кыйммәтле.
Мөһиме идеяләр түгел, ә аларны тудыручы кешеләр. Яхшы кешеләр начар идеяләрне төзәтә ала, ә менә яхшы идеяләр начар кешеләрне коткара алмый.
Кешеләр
Яхшы кешеләр дигәндә мин нәрсәне күздә тотам? Безнең стартап вакытында мин өйрәнгән иң яхшы алымнарның берсе — эшкә кемне алырга кирәклеген билгеләү кагыйдәсе иде. Бу кешене «ерткыч» дип атап булыр идеме? Бу сүзне башка телгә тәрҗемә итүе кыен булырга мөмкин, әмма АКШ-та һәркем аның нәрсә аңлатканын белә дип уйлыйм. Бу — үз эшенә бераз артыграк җитди карый торган кеше; үз эшен шулкадәр яхшы башкара торган кеше ки, ул профессионаллык чиген үтеп, чын фанатка әйләнә.
Аның конкрет мәгънәсе һөнәргә бәйле: юк дигән җавапны һич кабул итми торган сату бүлеге хезмәткәре; кодын хата белән калдырып йокларга ятканчы, иртәнге сәгать 4-кә кадәр утырачак хакер; New York Times хәбәрчеләренә турыдан-туры кәрәзле телефоннарына шалтыратачак PR-белгеч; берәр нәрсә ике миллиметрга читкәрәк тайпылса, физик авырту тойган график дизайнер.
Безнең өчен эшләгән һәркем диярлек үз эшендә чын «ерткыч» иде. Сату өчен җаваплы ханым шулкадәр ныкыш иде ки, мин хәтта аның белән телефоннан сөйләшкән потенциаль клиентларны кызгана идем. Аларның капкынга эләккәнен тоя идең, әмма килешүгә кул куймыйча аларга тынычлык булмаячагын белә идең.
Әгәр сез үзегез белгән кешеләр турында уйласагыз, «ерткыч» тестын куллану җиңел булуын күрерсез. Кешенең йөзен күз алдына китерегез һәм «фәлән кеше — чын ерткыч» дигән җөмләне күз алдыгызга китерегез. Көлсәгез — димәк, ул алай түгел. Бу сыйфат эре компанияләргә кирәкмидер, бәлки хәтта анда кирәк тә түгелдер, әмма стартапта ул һавадай кирәк.
Программачылар өчен бездә тагын өч өстәмә тест бар иде. Кеше чыннан да акыллымы? Әгәр шулай икән, ул эшләрне чыннан да җиренә җиткерә аламы? Һәм, ниһаять, кайбер яхшы хакерларның холкы бик авыр булганлыктан, без алар белән янәшә тора алырбызмы?
Бу соңгы тест гаҗәеп дәрәҗәдә аз кешене иләк аша үткәрмичә калдыра. Әгәр кеше чыннан да акыллы булса, без аның һәртөрле сәерлегенә түзеп тора ала идек. Без түзеп тора алмаган бердәнбер нәрсә — чиктән тыш зур кылану һәм тәкәбберлек ияләре иде. Ләкин аларның күбесе чыннан да акыллы түгел иде, шуңа күрә безнең өченче тест, асылда, беренчесенең башкача әйтелеше генә булып чыкты.
Сәер галим-нәрдлар артык түзә алмаслык булса, бу гадәттә аларның артык акыллы күренергә тырышуларыннан килә. Әмма алар никадәр акыллырак булса, үзләрен акыллы итеп күрсәтү ихтыяҗын шулкадәр азрак тоялар. Шуңа күрә, гадәттә, чын акыллы кешеләрне «Мин белмим», «Бәлки, син хаклысыңдыр» һәм «Мин моны җитәрлек дәрәҗәдә яхшы аңламыйм» дигән сүзләрне әйтә белүләреннән танып була.
Бу алым һәрвакыт эшләми, чөнки кешеләргә үз тирәлекләре йогынты ясарга мөмкин. MIT-ның информатика бүлегендә дорфа «барысын да белүче» кебек кылану традициясе бар кебек. Миңа әйтүләренчә, моның тамыры Марвин Минскига барып тоташа — авиалайнер очучыларының классик кылану рәвеше Чак Йегердән килгән дигән шикелле үк. Анда хәтта чын акыллы кешеләр дә шулай кылана башлый, шуңа күрә моңа җиңелрәк карарга кирәк.
Бездә Роберт Моррис булуы зур ярдәм итте — ул мин күргән кешеләр арасында «мин белмим» дип иң әзер торучыларның берсе иде. (Һәрхәлдә, MIT профессоры булганчы шулай иде.) Роберт янында беркем тәкәбберлек күрсәтергә кыймый иде, чөнки ул алардан һичшиксез акыллырак иде, шул ук вакытта үзендә кылануның әсәре дә юк иде.
Күпчелек стартаплар кебек үк, безнеке дә дуслар төркеменнән башланды, һәм без яллаган кешеләрнең күбесен шәхси элемтәләр аша таптык. Бу — стартаплар белән эре компанияләр арасындагы мөһим аерма. Берәрсе белән хәтта ике көн дус булу да компанияләрнең әңгәмәләр аша беркайчан да белә алмаячак нәрсәне сезгә күбрәк ачачак. [2]
Стартапларның университетлар тирәсендә башлануы очраклы түгел, чөнки акыллы кешеләр нәкъ менә шунда очраша. MIT һәм Стэнфорд аудиторияләрендә кешеләрнең нәрсәгә өйрәнүе түгел технологик компанияләрнең алар тирәсендә гөрләп үсүенә сәбәп булган. Алар дәресләрдә учак яны җырларын җырлый алыр иде — бары тик студентларны сайлап алу механизмы элеккечә эшләсен иде.
Әгәр сез стартап башласагыз, зур ихтимал белән, ул сез көллияттән яки аспирантурадан белгән кешеләр белән булачак. Димәк, теоретик яктан караганда, сез уку дәверендә мөмкин кадәр күбрәк акыллы кеше белән дуслашырга тырышырга тиешсез, шулаймы? Юк, алай түгел. Махсус ялагайланып, элемтәләр ясарга тырышмагыз; бу хакерлар белән начар эшли.
Көллияттә сез үз проектларыгыз белән шөгыльләнергә тиешсез. Хакерлар моны хәтта стартап ачарга ниятләмәсәләр дә эшләргә тиеш, чөнки программалаштыруга чынлап өйрәнүнең бердәнбер юлы — шул. Кайбер очракларда сез башка студентлар белән хезмәттәшлек итә аласыз, һәм бу — яхшы хакерлар белән танышуның иң яхшы ысулы. Проект хәтта үсеп, стартапка да әйләнергә мөмкин. Ләкин тагын кабатлыйм: мин бу ике максатның берсенә дә артык турыдан-туры омтылмас идем. Вакыйгаларны ашыктырмагыз; үзегезгә ошаган кешеләр белән үзегезгә ошаган эшләрне генә эшләгез.
Идеаль вариантта сезгә икедән дүрткә кадәр нигезләүче кирәк. Бары тик бер кеше белән башлау авыр булыр иде. Бер кеше өчен компания ачуның әхлакый авырлыгын күтәрү бик кыен булыр иде. Хәтта яхшы гына әхлакый йөкне күтәрә ала торган Билл Гейтска да партнер кирәк булган. Әмма нигезләүчеләр санын компания төркем фотосына охшарлык дәрәҗәдә арттырырга да ярамый. Бер яктан, башта ук бик күп кеше кирәкми, ләкин иң мөһиме — нигезләүчеләр никадәр күбрәк булса, каршылыклар да шулкадәр көчлерәк булачак. Ике яки өч нигезләүче булганда, сез бәхәсләрне шундук чишәргә тиешсез, югыйсә һәлак булачаксыз. Әгәр җиде-сигез кеше булса, каршылыклар сузылырга һәм фракцияләргә таркалырга мөмкин. Сезгә гади генә тавыш бирү җитми; сезгә бертавыштан булу кирәк.
Технологик стартапта — ә күпчелек стартаплар шундый — нигезләүчеләр арасында техник белгечләр булырга тиеш. «Интернет күбеге» чорында бизнесменнар тарафыннан нигезләнгән, ә аннары үз продуктларын ясау өчен читтән хакерлар эзләгән шактый стартаплар бар иде. Бу яхшы эшләми. Бизнесменнар технологияләр белән нәрсә эшләргә кирәклеген начар аңлый, чөнки алар нинди вариантлар барлыгын, яисә нинди проблемаларның авыр, кайсыларының җиңел булуын белми. Һәм бизнесменнар хакерларны ялларга тырышканда, аларның кайсысы яхшы икәнен аера алмый. Хәтта башка хакерларга да моны аңлау кыен. Бизнесменнар өчен бу — рулетка.
Стартап нигезләүчеләре арасында бизнес белгечләре булырга тиешме? Бу хәлгә бәйле. Без үз эшебезне башлаганда шулай уйлый идек һәм «бизнес» дигән серле нәрсәне белә дип саналган берничә кешедән президент булуларын үтендек. Ләкин аларның барысы да баш тартты, шуңа күрә миңа моны үземә эшләргә туры килде. Һәм мин ачкан нәтиҗә шул булды: бизнеста бернинди зур сер дә юк. Бу тирән белем таләп итә торган физика яки медицина кебек нәрсә түгел. Сез бары тик кешеләр сез җитештергән нәрсә өчен акча түләсен дип тырышасыз, шул гына.
Минем уйлавымча, мин бизнестан шундый сер ясадым, чөнки аны алып бару идеясенең үзе миндә җирәнү тудыра иде. Мин клиентларның көндәлек мәшәкатьләре белән шөгыльләнмичә, программа тәэминатының саф, интеллектуаль дөньясында эшләргә теләдем. Ниндидер эшкә тартылырга теләмәгән кешеләр еш кына аңа карата үзен саклаучы сәләтсезлек тәрбияли. Пал Эрдёш моңа аеруча оста иде. Грейпфрутны урталай кисәргә дә сәләтсез күренеп (кибеткә барып сатып алу турында әйтмим дә), ул башкаларны бу эшләрне үзе өчен эшләргә мәҗбүр итә иде, һәм үз вакытын тулысынча математикага калдыра иде. Эрдёш — кырый очрак, әмма күпчелек ирләр билгеле бер дәрәҗәдә шул ук хәйләне куллана.
Үземнең сакланучан сәләтсезлегемнән баш тартырга мәҗбүр булгач, мин бизнесның үзем курыккан кебек үк авыр да, күңелсез дә түгеллеген аңладым. Бизнесның шактый катлаулы, серле яклары да бар, мәсәлән, салым хокукы яки деривативлар бәясен билгеләү, әмма стартапта аларны белү кирәк түгел. Стартап белән идарә итү өчен бизнес турында белергә кирәк булган бар нәрсә — бизнес-мәктәпләр, хәтта университетлар барлыкка килгәнче үк кешеләргә билгеле булган гади акылга нигезләнгән кагыйдәләр.
Әгәр сез Forbes 400 исемлеген өстән аска карап чыгып, MBA дәрәҗәсе булган һәр кеше исеме янына билге куеп барсагыз, бизнес-мәктәпләр турында мөһим бер нәрсәне төшенерсез. Уоррен Баффеттан соң сез MBA дәрәҗәсен 22-нче урындагы Фил Найтта (Nike җитәкчесе) гына очратасыз. Иң яхшы 50 кеше арасында нибары 5 MBA иясе бар. Forbes 400 исемлегендә сез техник белемле күпсанлы кешеләрне күрерсез. Билл Гейтс, Стив Джобс, Ларри Эллисон, Майкл Делл, Джефф Безос, Гордон Мур. Технология бизнесының хуҗалары гадәттә бизнестан түгел, ә технологияләрдән килә. Шуңа күрә бизнеста уңышка ирешергә ярдәм итәчәк нәрсәгә ике ел вакытыгызны багышларга теләсәгез, фактлар күрсәткәнчә, MBA алуга караганда хакерлыкка өйрәнү яхшырак булыр. [3]
Ләкин стартапка бизнесменнарны кертүнең бер сәбәбе булырга мөмкин: сездә клиентларның нәрсә теләвенә игътибар итәргә теләгән һәм моңа сәләтле ким дигәндә бер кеше булырга тиеш. Кайберәүләр моны бизнесменнар гына эшли ала дип саный — имеш, хакерлар программа тәэминатын кора ала, әмма аны проектлый алмый. Бу — саф сафсата. Программалаштыра белү хакерларга кулланучыларны аңларга һич комачауламый, ә программалаштыра белмәү бизнесменнарга аларны тылсымлы рәвештә аңларга сәләт бирми.
Ләкин кулланучыларны аңлый алмыйсыз икән, сез я моңа өйрәнергә, я моны булдыра алган автордаш-нигезләүче табарга тиешсез. Бу — технологик стартаплар өчен иң мөһим мәсьәлә, һәм күпчелекне башкаларга караганда ешрак төпкә батыручы су асты ташы.
Клиентлар нәрсә тели
Бу турыда борчылырга тиешлеләр — стартаплар гына түгел. Таркалган күпчелек бизнес үз клиентлары теләгән нәрсәне бирмәгәнлектән ябыла, дип уйлыйм. Рестораннарга карагыз. Аларның зур проценты, беренче елда якынча чиреге ябыла. Ләкин сез ризыклары чыннан да искиткеч тәмле булып, банкротлыкка чыккан берәр ресторанны хәтерлисезме?
Шәп ризыклары булган рестораннар ни генә булса да чәчәк ата төсле. Искиткеч ризыклы ресторан кыйммәтле, шыплап тулы, шау-шулы, караңгы, читтә урнашкан һәм хәтта начар хезмәт күрсәтүле булырга мөмкин, әмма кешеләр барыбер анда йөриячәк. Уртача ризыклы ресторанның кайвакыт төрле хәйләләр белән клиентларны үзенә җәлеп итә алуы дөрес. Ләкин бу алым бик куркыныч. Аш-суны яхшы итеп пешерү — күпкә ышанычлырак юл.
Технологиядә дә нәкъ шулай. Сез стартапларның ни өчен таркалуы турында төрле сәбәпләр ишетәсез. Ләкин сез гаять зур популярлык казанган продукты булып та, таркалган берәр стартапны беләсезме?
Һәр таркалган стартапта диярлек төп проблема клиентларның продуктны теләмәвендә иде. Күбесе өчен үлем сәбәбе итеп «акча бетү» күрсәтелә, ләкин бу бары тик өстә яткан сәбәп кенә. Ни өчен алар күбрәк акча ала алмады соң? Бәлки, продукт начар булганга, яки ул беркайчан да тәмамланмас кебек тоелганга, яисә икесе бергә булгангадыр.
Мин һәр стартап эшләргә тиешле нәрсәләр турында уйлаганда, хәтта дүртенчесен дә өсти яздым: мөмкин кадәр тизрәк 1 нче версияне чыгарырга. Ләкин мин моны эшләмәскә булдым, чөнки бу клиентлар теләгән нәрсәне ясау төшенчәсендә инде болай да бар. Клиентлар теләгән нәрсәне ясауның бердәнбер юлы — аларның алдына прототип чыгару һәм аларның фикерләренә карап аны камилләштерү.
Икенче алымны мин «Барысы да Аллаһ ихтыярында» стратегиясен дип атар идем. Сез продукт өчен җентекле планнар корасыз, аны эшләү өчен инженерлар командасын яллыйсыз (моны эшләүчеләр хакерлар өчен «инженер» сүзен кулланырга ярата), ә аннары бер елдан соң беркемгә дә кирәкмәгән нәрсәне ясау өчен ике миллион доллар сарыф иткәнегезне аңлыйсыз. «Күбек» чорында бу гадәти хәл иде, бигрәк тә программа тәэминатын эшләүне куркыныч һәм шуңа күрә җентекләп планлаштырылырга тиешле нәрсә дип санаган бизнес-түрәләр идарә иткән компанияләрдә.
Без бу алым турында уйламадык та. Lisp хакеры буларак, мин тиз прототиплаштыру традициясеннән чыккан кеше. Мин моны һәр программаны язуның дөрес юлы дип расламас идем (һәрхәлдә, монда түгел), әмма стартап өчен программа язуның иң дөрес юлы булуы шиксез. Стартапта сезнең башлангыч планнарыгызның ниндидер яктан ялгыш булуы котылгысыз диярлек, һәм сезнең төп бурычыгыз — ялгышлыкның кайда икәнен ачыклау. Моны эшләүнең бердәнбер юлы — аларны гамәлгә ашырып карау.
Күпчелек стартаплар кебек үк, без үз планыбызны юл өстендә үзгәрттек. Башта безнең клиентларыбыз веб-консультантлар булыр дип көткән идек. Ләкин аларның безне ошатмавы ачыкланды, чөнки безнең программа тәэминатын куллану җиңел иде һәм без сайтны үзебездә хостингта тоттык. Клиентларга аларны эштән куу артык җиңел булачак иде. Без шулай ук бик күп каталог компанияләрен үзебезгә җәлеп итәрбез дип уйладык, чөнки онлайн-сату аларның булган бизнесының табигый дәвамы иде. Ләкин 1996 елда моны сату кыен булды. Каталог компанияләрендә без сөйләшкән урта звено җитәкчеләре Вебны мөмкинлек итеп түгел, ә өстәмә эш дип күрделәр.
Без барыбер батыррак каталог компанияләренең берничәсен җәлеп итә алдык. Алар арасында Frederick's of Hollywood та бар иде, ул безгә серверларыбызга төшкән зур йөкләнешләр белән эш итүдә кыйммәтле тәҗрибә бирде. Ләкин кулланучыларыбызның күбесе Вебны бизнес төзү мөмкинлеге дип күргән кече, шәхси сәүдәгәрләр иде. Кайберләренең ваклап сату кибетләре бар иде, ләкин күбесе бары тик онлайн гына яши иде. Һәм шулай итеп без үз игътибарыбызны шушы кулланучыларга юнәлттек. Веб-консультантлар һәм каталог компанияләре теләгән функцияләргә игътибар итү урынына, без программа тәэминатын куллануны җиңеләйтү өстендә эшләдек.
Мин моннан кыйммәтле сабак алдым. Технологияне куллану өчен гади итәргә тырышу чыннан да бик, бик зур көч куярга кыйммәт. Хакерлар санакларга шулкадәр ияләнгән ки, гади кешеләргә программа тәэминатының никадәр куркыныч булып күренүен күз алдына да китерә алмый. Стивен Хокингның мөхәррире аңа китапка кертелгән һәр тигезләмә сатуларны ике тапкыр киметәчәк дип әйткән. Технологияне куллануны җиңеләйтү өстендә эшләгәндә, сез бу кәкре сызык буенча түбән түгел, ә өскә менәсез. Куллану җиңеллеген 10% ка яхшырту сатуларыгызны 10% ка гына арттырмый. Ул, мөгаен, сатуларыгызны икеләтә арттырыр.
Клиентларның нәрсә теләвен ничек белергә? Аларны күзәтегез. Моның өчен иң яхшы урыннарның берсе сәүдә күргәзмәләре иде. Сәүдә күргәзмәләре яңа клиентлар табу ягыннан акланмады, әмма базарны тикшерү буларак бик файдалы булды. Без күргәзмәләрдә ятланган презентацияләр генә күрсәтмәдек. Без кешеләргә чын, эшләүче кибетләрне ничек төзергә кирәклеген күрсәтә идек. Димәк, без аларның безнең программа белән ничек эшләвен күзәтә һәм аларга нәрсә кирәклеге турында сөйләшә алдык.
Нинди генә стартап башласагыз да, кулланучыларның нәрсә теләвен аңлау сезнең, ягъни нигезләүчеләр өчен, мөгаен, җиңел булмас. Кулланучыларны өйрәнмичә ясап була торган программа тәэминатының бердәнбер төре — үзегез гадәти кулланучысы булган төр. Ләкин бу нәкъ менә ачык кодлы булырга омтылучы төр: операцион системалар, программалаштыру телләре, редакторлар һ.б. Шуңа күрә әгәр сез акча эшләү өчен технология булдырасыз икән, мөгаен, аны үзегез кебек кешеләр өчен эшләмәячәксез. Чыннан да, сез моны стартаплар өчен идеяләр тудыру ысулы буларак куллана аласыз: сезнең кебек булмаган кешеләр технологиядән нәрсә көтә?
Күпчелек кеше стартаплар турында уйлаганда Apple яки Google кебек компанияләрне күз алдына китерә. Аларны һәркем белә, чөнки алар — эре кулланучы брендлары. Ләкин мондый һәр стартапка тар базарларда эшләүче яки инфраструктурада тыныч кына яшәүче тагын егерме стартап туры килә. Шуңа күрә уңышлы стартап башласагыз, зур ихтимал белән, сез әнә шуларның берсен башларсыз.
Моны башкача әйткәндә: әгәр сез зур кулланучы бренды булырга тиешле стартап башларга тырышсагыз, уңышка ирешү мөмкинлеге сизелерлек кими. Иң яхшы мөмкинлекләр — тар базарларда. Стартаплар кешеләргә элек булганнан яхшырак нәрсәне тәкъдим итеп акча эшләгәнгә күрә, иң яхшы мөмкинлекләр эшләр иң начар торган урында була. Ә эшләр корпоратив IT-бүлекләргә караганда да начаррак торган урынны табу кыен булыр иде. Компанияләрнең программа тәэминатына нинди зур акчалар сарыф итүенә һәм алмашлыкка нинди чүп алуына сез ышанмас та идегез. Бу дисбаланс — яңа мөмкинлек дигән сүз.
Әгәр сезгә стартап өчен идеяләр кирәк булса, сез эшли алырлык иң кыйммәтле эшләрнең берсе — технологик булмаган уртача бер компания табып, аларның санак белән нәрсә эшләвен ике атна дәвамында күзәтү. Яхшы хакерларның күбесе бу урыннарда нинди куркыныч хәлләр кылынганын бай америкалылар Бразилия фавелаларында нәрсә барганын белмәгән кебек үк белми.
Эшне кечерәк компанияләр өчен программа язудан башлагыз, чөнки аларга сату җиңелрәк. Зур компанияләргә сату шулкадәр зур табыш китерә ки, хәзерге вакытта аларга үз чүпләрен сатучы кешеләр моның өчен бик күп вакыт һәм акча сарыф итә. Һәм сез маңгай миегезнең бер өлешен артка бәйләп куеп та Oracle-ны программа язуда җиңә алсагыз да, сез Oracle сатучысын сату осталыгында җиңә алмыйсыз. Шуңа күрә яхшырак технология ярдәмендә җиңәргә теләсәгез, кечерәк клиентларга йөз тотыгыз. [4]
Ничек кенә булмасын, алар — базарның стратегик яктан кыйммәтрәк өлеше. Технологиядә түбән сегмент һәрвакыт югары сегментны йота. Кыйммәтле булмаган продуктны көчлерәк итү көчле продуктны очсызрак итүгә караганда җиңелрәк. Шуңа күрә арзан, гади вариант булып башланган продуктлар, бүлмәдә күтәрелүче су кебек, «югары класслы» продуктларны түшәмгә кысмаганчы әкренләп көчәя бара. Sun мейнфреймнар белән шулай эшләде, ә Intel бүген Sun белән шулай итә. Microsoft Word моны Interleaf һәм Framemaker кебек нәшрият системалары белән эшләде. Күпләп сатыла торган санлы фотоаппаратлар моны профессионаллар өчен ясалган кыйммәтле модельләр белән итә. Avid махсуслаштырылган видеомонтаж системалары җитештерүчеләрне шулай итте, ә хәзер Apple бу юлны Avid белән кабатлый. Генри Форд үзеннән алдагы автомобиль җитештерүчеләр белән шулай эшләде. Әгәр сез гади, кыйммәт булмаган вариант төзесәгез, башта аны сату сезгә җиңелрәк кенә булмыйча, базарның калган өлешен яулап алу өчен дә иң уңай позициядә булачаксыз.
Кемнеңдер сезнең астыгызда очуына юл кую бик куркыныч. Әгәр сездә иң арзан, иң гади продукт булса, сез түбән сегментка хуҗа буласыз. Ә алай булмаса, моны булдырган һәркемнең төзәлгән күз уңында булачаксыз.
Акча табу
Боларның барысын да тормышка ашыру өчен сезгә акча кирәк булачак. Кайбер стартаплар үз-үзен финанслады — мәсәлән, Microsoft — ләкин күбесе алай түгел. Минемчә, инвесторлардан акча алу — акыллы адым. Үз-үзеңне финанслар өчен сезгә консалтинг компаниясе буларак башларга туры киләчәк, ә моннан продукт компаниясенә күчү бик кыен.
Финанс ягыннан стартап зачет/зачет түгел курсына охшаган. Стартап ярдәмендә баю юлы — үз кулыңда калган акцияләр күләмен арттыру түгел, ә компаниянең уңышка ирешү мөмкинлеген арттыру. Шуңа күрә мөмкинлекләрегезне яхшырта торган нәрсәгә акцияләрегезне алыштыра аласыз икән, бу, мөгаен, акыллы адымдыр.
Хакерларның күбесе өчен инвесторлар табу куркыныч һәм серле процесс булып күренә. Чынлыкта ул бары тик ялыктыргыч кына. Мин аның ничек эшләвен гомуми сызыкларда тасвирларга тырышырмын.
Сезгә кирәк булган беренче нәрсә — прототип ясаган вакытта чыгымнарыгызны каплау өчен берничә дистә мең доллар. Бу башлангыч капитал (seed capital) дип атала. Биредә сүз бик аз акча турында барганга күрә, башлангыч капитал табу чагыштырмача җиңел — ким дигәндә тиз «әйе» яки «юк» дигән җавап алу мәгънәсендә.
Гадәттә башлангыч акчаны «фәрештәләр» дип аталган аерым бай кешеләрдән аласыз. Еш кына алар — үзләре технологияләр ярдәмендә баеган кешеләр. Башлангыч этапта инвесторлар сездән җентекле бизнес-план көтми. Күбесе карарны тиз кабул итәргә тиешлекләрен белә. Ярты битлек килешү нигезендә бер атна эчендә чек алу — гадәти хәл.
Без Viaweb-ны дустыбыз Джулиан биргән 10 000 доллар башлангыч акча белән башлап җибәрдек. Ләкин ул безгә акчага караганда күпкә күбрәк нәрсә бирде. Ул элеккеге генераль директор һәм шулай ук корпоратив юрист, шуңа күрә ул безгә бизнес турында бик күп кыйммәтле киңәшләр бирде, шулай ук безне компания буларак теркәү буенча барлык юридик эшләрне башкарды. Моннан тыш, ул безне киләсе финанслау раундын тәэмин иткән ике «фәрештә» инвесторның берсе белән таныштырды.
Кайбер «фәрештәләр», бигрәк тә технологик белеме булганнары, демо-версия һәм нишләргә җыенуыгызны телдән аңлату белән канәгатьләнергә мөмкин. Әмма күбесе, нигә акча салганнарын хәтерләтеп тору өчен генә булса да, сезнең бизнес-планыгызның күчермәсен сораячак.
Безнең «фәрештәләр» шундый план сорады, һәм үткәнгә күз салганда, бу миндә никадәр зур борчу тудырганына шаккатам. «Бизнес-план» гыйбарәсендә «бизнес» сүзе бар, шуңа күрә мин аны язу өчен бизнес-планнар турында ниндидер китап укырга кирәк булыр дип уйладым. Әмма бу алай түгел. Бу этапта күпчелек инвесторлар нишләргә ниятләвегезне һәм аннан ничек акча эшләячәгегезне кыскача тасвирлауны, шулай ук нигезләүчеләрнең резюмесын гына көтә. Әгәр сез утырып, бер-берегезгә сөйләгәннәрне генә язып чыксагыз, шул җитә. Моңа ике сәгатьтән артык вакыт китмәскә тиеш, һәм барысын да кәгазьгә төшерү сезгә алга таба нишләргә кирәклеге турында тагын да күбрәк идеяләр бирүен үзегез дә күрерсез.
«Фәрештә» чекны кемгә язарга тиешлеген белү өчен, сездә нинди дә булса компания булырга тиеш. Гади генә юридик зат төзү кыен түгел. Проблема шунда: компания яшәсен өчен, сез кемнәр нигезләүче булуын һәм аларның һәрберсенә ничәшәр процент акция туры килүен хәл итәргә тиешсез. Әгәр бертөрле квалификациягә ия һәм эшкә бертигез бирелгән ике нигезләүче булса, бу җиңел. Ләкин төрле дәрәҗәдә өлеш кертүе көтелгән берничә кешегез булса, акцияләр өлешен бүлү кыен булырга мөмкин. Һәм аны бер билгеләгәч, гадәттә ул үзгәрешсез ташка уелып кала.
Бу проблеманы чишү өчен минем бернинди дә хәйләләрем юк. Бары тик бер нәрсә әйтә алам: моны дөрес эшләргә бөтен көчегезне куегыз. Ләкин моны дөрес башкарганыгызны аңлау өчен минем практик кагыйдәм бар. Һәркем үзен бераз о оттырган дип хис итсә, кулындагы акцияләре өчен тиеш булганнан артыграк эшлим дип уйласа — димәк, акцияләр оптималь бүленгән.
Әлбәттә, компания ачу аны теркәүдән генә тормый: иминиятләштерү, бизнес лицензиясе, эшсезлек буенча компенсация, IRS белән бәйле төрле нәрсәләр. Мин аларның төгәл исемлеген дә белмим, чөнки без, э-э, боларның барысын да калдырып киттек. 1996 елның ахырына таба без чын финанслау алгач, бик яхшы баш финанс директоры (CFO) ялладык, һәм ул барысын да артка таба төзәтеп чыкты. Компания башлаганда тиешле бөтен нәрсәне эшләмәсәң дә, сине беркем дә килеп кулга алмый булып чыкты. Һәм бу бик яхшы, югыйсә бик күп стартаплар бөтенләй башланмас иде. [5]
Үзегезне компаниягә әйләндерүне кичектерү куркыныч булырга мөмкин, чөнки нигезләүчеләрнең берсе яки берничәсе аерылып чыгарга һәм нәкъ шул ук нәрсәне эшли торган башка бер компания башларга карар кылырга мөмкин. Мондый хәлләр була. Шуңа күрә сез компания төзегәндә, акцияләрне бүлү белән беррәттән, барлык нигезләүчеләрдән һәркемнең идеяләре бу компаниягә карый дигән һәм бу компания һәркемнең бердәнбер эше булачак дигән килешүгә кул куйдырырга тиешсез.
[Әгәр бу фильм булса, монда шомлы көй башланыр иде.]
Шуның белән беррәттән, сез алардан тагын нәрсәгә кул куйганнарын сорарга тиешсез. Стартап белән була алган иң яман нәрсәләрнең берсе — интеллектуаль милек проблемаларына юлыгу. Без шуңа юлыктык, һәм бу безне теләсә кайсы көндәшебезгә караганда да ныграк һәлак итү чигенә җиткерде.
Безне сатып алу процессының кызган чагында, бездә эшләүчеләрнең берсенең элеккеге бер килешү белән бәйләнгән булуы ачыкланды; шул килешү буенча аның барлык идеяләре аспирантурада укуы өчен акча түләгән гигант компаниягә караган булып чыкты. Теориядә бу безнең программа тәэминатыбызның зур өлешләренә башка берәү ия булуын аңлата алыр иде. Шуңа күрә без моны ачыкларга тырышканда, компанияне сатып алу кискен рәвештә туктап калды. Проблема шунда иде: безне сатып алырга тиешләр дип, без үзебезнең акчабызның бетүенә юл куйган идек. Хәзер исә эшне дәвам итәр өчен тагын акча табарга кирәк иде. Ләкин башың өстендә интеллектуаль милек болыты торганда акча җыю кыен, чөнки инвесторлар моның никадәр җитди икәнен бәяли алмый.
Безнең гамәлдәге инвесторлар, безгә акча кирәклеген һәм аны алырлык башка урын булмавын белеп, билгеле бер хәйләләр кулланып карадылар; укучыларга «фәрештә» сүзенең бары тик метафора булуын искәртүдән тыш, мин аларны тәфсилләп тасвирлап тормыйм. Моңа каршылык итеп, нигезләүчеләр инвесторларга серверлар белән ничек идарә итү турында кыскача дәрес биргәннән соң, компаниядән чыгып китәргә тәкъдим иттеләр. Һәм бу хәлләр барган арада, сатып алучылар тоткарлыкны килешүдән баш тарту өчен сылтау итеп файдаландылар.
Могҗиза белән барысы да яхшы тәмамланды. Инвесторлар артка чигенде; без акылга ятышлы бәяләмә нигезендә финанслауның яңа раундын үткәрдек; теге гигант компания, ниһаять, безнең программа тәэминатыбызга ия түгеллеген раслаган кәгазь бирде; һәм алты айдан соң безне алдагы сатып алучы түләргә ризалашканнан күпкә зуррак акчага Yahoo сатып алды. Шулай итеп, ахыр чиктә без бәхетле идек, гәрчә бу тәҗрибә минем гомеремнең берничә елын урлаган булса да.
Без эшләгәнне эшләмәгез. Стартапны рәсмиләштергәнче, һәркемнән аларның элеккеге интеллектуаль милек тарихы турында сорашыгыз.
Компания төзеп куйгач, бай кешеләрнең ишекләрен кагып йөрү һәм алардан нибары берничә идеясе булган бер төркем егетләрдән торган берәр нәрсәгә дистәләгән мең доллар инвестицияләүләрен сорау үзеңне артык олылау кебек күренергә мөмкин. Ләкин моңа бай кешеләр күзлегеннән карасагыз, манзара күпкә өметлерәк. Бай кешеләрнең күбесе яхшы инвестицияләр эзли. Әгәр сез уңышка ирешү мөмкинлегегез бар дип чыннан да уйлыйсыз икән, аларга инвестиция салырга рөхсәт итеп, сез аларга яхшылык эшлисез. Аларга мөрәҗәгать итүегез тудырырга мөмкин булган теләсә нинди ярсу хисенә: «Әллә бу егетләр чираттагы Google микән?» дигән уй кушылачак.
Гадәттә «фәрештәләр» (бизнес-ангеллар) финанс ягыннан нигезләүчеләргә тиң. Алар шул ук төр акцияләр алалар һәм киләчәк раундларда шул ук дәрәҗәдә өлешләрен югалталар (размытие кичерәләр). Алар күпме акция алырга тиеш? Бу сезнең амбицияләрегезгә бәйле. Сез компаниягезнең x процентын y долларга тәкъдим иткәндә, сез бөтен компания өчен билгеле бер кыйммәтне күздә тотасыз. Венчур инвестицияләре гадәттә шул сан ярдәмендә тасвирлана. Әгәр сез инвесторга $100,000 каршылыгына инде булган акцияләрнең 5% күләмендә яңа акцияләр бирсәгез, димәк, сез килешүне инвестициягә кадәрге 2 миллион долларлык бәяләү (pre-money valuation) буенча төзегәнсез.
Компаниянең кыйммәте нинди булырга тиешлеген ничек билгеләргә? Моның рациональ юлы юк. Бу этапта компания — бары тик ставка (бәхәс) генә. Акча җыйганда мин моны аңламаган идем. Джулиан без компанияне берничә миллион долларга бәяләргә тиеш дип саный иде. Мин исә ул вакытта бездә булган барлык нәрсә — берничә мең юл код — берничә миллион тора дип раслауны мәгънәсезлек дип уйладым. Ахыр чиктә без бер миллионда тукталдык, чөнки Джулиан бәясе моннан түбәнрәк булган компаниягә беркем дә инвестиция салмаячак диде. [6]
Ул вакытта мин аңламаган нәрсә шул иде: бәяләү безнең шул вакытка кадәр язган кодыбызның кыйммәте генә түгел иде. Бу шулай ук дөрес булып чыккан безнең идеяләребезнең һәм киләчәктә башкарачак барлык эшебезнең кыйммәте дә иде, ә ул эш бик зур булып чыкты.
Финанслауның чираттагы раундында сез чын венчур фондлары белән эш итә аласыз. Ләкин аларга мөрәҗәгать итә башлау өчен соңгы раундтагы акчагызны бетереп бетергәнне көтеп тормагыз. Венчур капиталистлары (ВК) карарларны акрын кабул итәләр. Бу айлар буе сузылырга мөмкин. Алар белән сөйләшүләр алып барган арада акчагызның бетүен теләмәссез.
Чын ВК фирмасыннан акча алу «фәрештәләрдән» акча алуга караганда күпкә зуррак эш. Акча күләмнәре зуррак, гадәттә миллионнар. Шуңа күрә килешүләр озаграк бара, өлешегезне күбрәк киметә һәм авыррак шартлар куя.
Кайвакыт ВКлар үзләре теләгән яңа генераль директор (CEO) билгеләргә тели. Гадәттә, сезгә өлгергән һәм тәҗрибәле, бизнес буенча белеме булган кеше кирәк дип раслыйлар. Бәлки, кайбер очракларда бу дөрестер дә. Шулай да Билл Гейтс яшь һәм тәҗрибәсез иде, бизнес өлкәсендә белеме юк иде, һәм ул моны яхшы гына ерып чыккан кебек. Стив Джобсны үз компаниясеннән өлгергән һәм тәҗрибәле, бизнес белеме булган берәү куып чыгарды, һәм ул шуннан соң компанияне бөлүгә илтте. Шуңа күрә мин өлгергән һәм тәҗрибәле, бизнес белеме булган кешеләр артык югары бәяләнә дип уйлыйм. Без андый егетләрне «дикторлар» дип атый идек, чөнки аларның чәчләре пөхтә ясалган, тавышлары көр, үз-үзләренә ышанычлы иде, һәм гадәттә суфлёрдан укыганнарыннан артык нәрсәне белмиләр иде.
Без берничә ВК белән сөйләштек, ләкин ахыр чиктә стартапыбызны тулысынча «фәрештә» акчасына финанслап бетердек. Төп сәбәп шул иде: без танылган ВК фирмасы килешүнең бер өлеше итеп безгә шундый дикторны тагар дип курыктык. Әгәр ул матбугат белән аралашу белән генә чикләнсә, бу ярар да иде, ләкин ул компания белән идарә итүдә үз сүзен әйтергә теләсә нишләргә? Бу һәлакәткә китерер иде, чөнки безнең программа тәэминатыбыз бик катлаулы иде. Безнең бөтен эш итү алымыбыз яхшырак технология ярдәмендә җиңәргә корылган компания иде. Стратегик карарлар күбесенчә технологиягә кагылышлы карарлар иде, һәм аларга кагылышлы безгә бернинди ярдәм дә кирәк түгел иде.
Бу шулай ук безнең ачык базарга (биржага) чыкмавыбызның (IPO ясамавыбызның) бер сәбәбе булды. 1998 елда безнең CFO мине моңа күндерергә тырышты. Ул заманнарда хәтта эт ризыгы сатучы портал буларак та биржага чыгып була иде, шуңа күрә чын продукты һәм реаль керемнәре булган компания буларак, без зур уңышка ирешә алыр идек. Ләкин мин бу яңа «диктор»ны — алар әйтмешли, «Уолл-стрит телендә сөйләшә белүче» берәүне — эшкә алырга туры килер дип курыктым.
Google-ның бу гадәтне җимерүен күрүемә шатмын. Алар үзләренең IPO-сын үткәргәндә Уолл-стрит телендә сөйләшмәделәр, һәм Уолл-стрит моны кабул итмәде. Ә хәзер Уолл-стрит бөтен көче белән терсәген тешли. Киләсе юлы алар игътибарлырак булырлар. Акча турында сүз барганда, Уолл-стрит яңа телләрне тиз өйрәнә.
ВКлар белән сөйләшүләрдә сезнең кулда сез уйлаганнан да күбрәк өстенлек бар. Сәбәбе — башка ВКлар. Хәзер мин берничә ВКны беләм, һәм алар белән сөйләшкәндә бу сатучы базары икәнен аңлыйсың. Хәтта хәзер дә яхшы килешүләр бик аз, ә алар артыннан куучы акча артык күп.
ВКлар пирамида ясый. Өстә Sequoia һәм Kleiner Perkins кебек танылганнары урнашкан, ләкин алар астында сез беркайчан да ишетмәгән бик зур сандагы фондлар бар. Аларның барысын да берләштергән нәрсә — алардан килгән бер долларның бары тик бер доллар торуы. ВКларның күбесе сезгә акча гына түгел, бәйләнешләр һәм киңәшләр дә бирүләрен әйтәчәк. Әгәр сез Винод Хосла, Джон Доерр яки Майк Мориц белән сөйләшәсез икән, бу дөрес. Ләкин андый киңәшләр һәм элемтәләр бик кыйммәткә төшәргә мөмкин. Ә азык чылбырыннан аска төшкән саен ВКлар тиз арада юләрләнә бара. Югарыдан берничә баскыч түбәнрәк төшкәч, сез, асылда, Wired журналын укып берничә яңа сүз отып алган банкирлар белән сөйләшәсез. (Сезнең продуктыгыз XML кулланамы?) Шуңа күрә мин сезгә тәҗрибә һәм элемтәләр турындагы дәгъваларга шикләнеп карарга киңәш итәр идем. Асылда, ВК — ул акча чыганагы. Мин иң аз йөкләмәләр белән иң кыска вакыт эчендә иң күп акча тәкъдим иткән кешегә өстенлек бирер идем.
Сез ВКларга күпме сөйләргә дип уйланырга мөмкинсез. Һәм уйланырга да тиешсез, чөнки аларның кайберләре кайчан да булса сезнең көндәшләрегезне финансларга мөмкин. Иң яхшы план — артык серле булмаска, ләкин аларга барысын да сөйләп бетермәскә дә. Ни дисәң дә, күпчелек ВКлар әйткәнчә, алар идеяләр белән түгел, ә кешеләр белән күбрәк кызыксына. Аларның сезнең идеягез турында сөйләшергә теләүләренең төп сәбәбе — идеяне түгел, сезне бәяләү. Шуңа күрә сез үз эшегезне белгән кеше булып күренсәгез, бәлки, кайбер нәрсәләрне үзегездә калдыра аласыз. [7]
Мөмкин кадәр күбрәк ВК белән сөйләшегез, хәтта аларның акчасын алырга теләмәсәгез дә, чөнки: а) алар сезне сатып алачак кешенең директорлар советында утырырга мөмкин, һәм б) әгәр сез көчле тәэсир калдырсагыз, бу аларны көндәшләрегезгә акча салудан чигендерер. ВКларга чыгуның иң нәтиҗәле юлы, бигрәк тә сез аларның акчасын теләмичә, сезне белүләрен генә теләсәгез, — стартаплар өчен алар алдында презентация ясау максатыннан вакыт-вакыт оештырыла торган конференцияләр.
Акчаны тотмау
Инвесторлардан чын акча кергәч, аны нишләтергә кирәк? Тотмаска — менә нишләтергә. Һәлак булган һәр стартапта диярлек моның турыдан-туры сәбәбе — акча бетү. Гадәттә моның артында тагын да тирәнрәк проблема ята. Ләкин хәтта үлемнең турыдан-туры сәбәбеннән дә качарга тырышу мөһим.
Доткомнар күпере (Bubble) вакытында күп кенә стартаплар «тиз арада зур булырга» тырышты. Идеаль рәвештә бу тиз арада күп клиентлар җыюны аңлата иде. Ләкин бу мәгънәнең тиз арада күп кеше яллауга шуып китүе бик җиңел булды.
Ике вариант арасыннан тиз арада күп клиент җыя торганы, әлбәттә, яхшырак. Ләкин монысы да артык югары бәяләнгән булырга мөмкин. Идея шунда: базарны беренче булып яулап алырга һәм барлык кулланучыларны үзеңә каратырга, көндәшләргә берсен дә калдырмаска. Ләкин минемчә, күпчелек бизнесларда базарга беренче булып керүнең өстенлекләре шулкадәр үк гаҗәеп зур түгел. Google тагын моңа ачык мисал. Алар барлыкка килгәндә, эзләү өлкәсе үз брендларын төзү өчен миллионнар тоткан зур уенчылар (Yahoo, Lycos, Excite, Infoseek, Altavista, Inktomi) өстенлек иткән өлгергән базар кебек иде. Әлбәттә, 1998 ел мәҗлескә килү өчен бераз соң кебек тоелды.
Ләкин Google-ны нигезләүчеләр белгәнчә, эзләү бизнесында бренд бернәрсә дә тормый диярлек. Сез теләсә кайсы вакытта килеп нәрсәдер яхшырак ясый аласыз, һәм кулланучылар акрынлап сезгә агылачак. Бу фикерне ассызыклагандай, Google беркайчан да реклама ясамады. Алар сатучылар кебек; товарны саталар, ләкин үзләре кулланмаска кирәклеген яхшы беләләр.
Google тарафыннан күмелгән көндәшләргә шул миллионнарны үз программаларын камилләштерүгә тотсалар яхшырак булыр иде. Киләчәк стартаплар бу хатадан сабак алырга тиеш. Әгәр сез продуктлары сигаретлар, аракы яки кер порошогы кебек бер-берсеннән аерылмый торган базарда булмасагыз, бренд рекламасына күп акча тоту — берәр нәрсәнең ватык булуының билгесе. Ә Web-бизнесларның бик азы гына, гомумән булса, шул дәрәҗәдә бертигез. Танышу сайтлары хәзер зур реклама кампанияләре алып бара, бу исә аларның өлгереп җитеп өзелергә торуларының тагын бер дәлиле булып тора. (Фи-фай-фо-фам, мин маркетологлар җитәкләгән компания исен сизәм.)
Без шартлар аркасында акрын үсәргә мәҗбүр булдык, һәм үткәнгә караганда, бу яхшы нәтиҗә бирде. Нигезләүчеләрнең барысы да компаниядәге һәр эшне эшләргә өйрәнде. Программа язу белән беррәттән, миңа сатулар һәм клиентларга ярдәм күрсәтү (саппорт) белән дә шөгыльләнергә туры килде. Сату эшендә мин бик яхшы түгел идем. Мин үҗәт идем, ләкин миндә яхшы сатучыга хас сыгылмалылык юк иде. Потенциаль клиентларга минем мөрәҗәгатем шундый иде: сез онлайн сатмасагыз, тиле булырсыз, ә онлайн сатсагыз, башка берәүнең программасын куллансагыз, тагын тиле булырсыз. Ике раслау да дөрес иде, ләкин кешеләрне бу рәвешле үгетләмиләр.
Шулай да мин клиентларга ярдәм итүдә бик шәп идем. Продукт турында барысын да белүче генә түгел, берәр хата (баг) килеп чыкканда җиргә сеңәрдәй булып гафу үтенүче, аннары телефоннан сөйләшкән арада шунда ук аны төзәтүче ярдәм хезмәте хезмәткәре белән сөйләшүне күз алдына китерегез. Клиентлар безне яратты. Без дә аларны яраттык, чөнки сүз таралу (сарафан радиосы) аша акрын үскәндә, кулланучыларыгызның беренче төркеме — сезне үзе табып алырлык акыллы булган кешеләр. Стартапның башлангыч этапларында акыллы кулланучылардан да кыйммәтрәк бернәрсә дә юк. Әгәр аларга колак салсагыз, алар җиңү китерә торган продуктны ничек ясарга кирәклеген төгәл әйтеп бирәчәкләр. Һәм алар сезгә бу киңәшне бушлай гына биреп калмаячак, сезгә түләячәкләр дә.
Без рәсми рәвештә 1996 елның башында эшли башладык. Шул елның ахырына бездә 70ләп кулланучы бар иде. Бу «тиз арада зур булырга» кирәк дигән чор булганлыктан, мин үзебезнең кечкенә һәм билгесез булуыбыз турында борчылдым. Ләкин асылда без нәкъ кирәкле нәрсәне эшләгәнбез. Зур булып киткәч (кулланучылар яки хезмәткәрләр саны буенча), продуктыгызны үзгәртү кыенлаша. Ул ел, асылда, программабызны камилләштерү лабораториясе булды. Ел ахырына без көндәшләребездән шулкадәр алга киткән идек ки, аларның безне куып җитүгә бернинди өметләре дә калмады. Һәм барлык хакерлар кулланучылар белән аралашып күп сәгатьләр уздырганлыктан, без онлайн-коммерцияне башкаларга караганда күпкә яхшырак аңладык.
Стартап буларак уңышның ачкычы менә шунда. Үз бизнесыңны аңлаудан да мөһимрәк бернәрсә дә юк. Бизнес белән шөгыльләнүче һәркем үз вазифасы буенча (ex officio) аны аңларга тиеш дип уйларга мөмкинсез. Бөтенләй алай түгел. Google-ның яшерен коралы — бары тик аларның эзләүне аңлаулары иде. Google барлыкка килгәндә мин Yahoo-да эшли идем, һәм Yahoo эзләүне аңламый иде. Мин моны беләм, чөнки бервакыт өстәге җитәкчеләрне без эзләүне яхшыртырга тиеш дип ышандырырга тырышкан идем, һәм моңа җавап итеп ул вакыттагы «партия линиясен» алдым: имеш, Yahoo хәзер гади «эзләү системасы» гына түгел. Эзләү хәзер безнең бит карауларыбызның кечкенә генә процентын тәшкил итә, ул бер айлык үсештән дә ким, һәм хәзер без «медиа компания» яки «портал» яисә нәрсә булсак та шул булып ныгынгач, эзләү кендек бавы кебек үзеннән-үзе кибеп төшәргә мөмкин.
Бәлки, алар бит карауларының кечкенә өлешедер, ләкин алар мөһим өлеш, чөнки Web-сессияләр нәкъ менә шул бит карауларыннан башлана. Минемчә, Yahoo хәзер моны аңлый.
Google күпчелек Web-компанияләр һаман да аңламаган тагын берничә нәрсәне аңлый. Иң мөһиме: реклама бирүчеләр акча түләсә дә, ә кулланучылар түләмәсә дә, сез реклама бирүчеләрдән алда кулланучыларны куярга тиешсез. Минем иң яраткан бампер язуларымның берсендә: «Халык әйдәсә, җитәкчеләр иярә», — диелә. Web өчен моны яңача әйтсәк: «Барлык кулланучыларны җый, һәм реклама бирүчеләр үзе иярәчәк». Гомумән алганда, иң элек кулланучыларны канәгатьләндерер өчен продукт ясагыз, ә аннары аннан ничек акча эшләргә икәнен уйлагыз. Әгәр кулланучыларны беренче урынга куймасагыз, сез моны эшләячәк көндәшләр өчен буш урын калдырасыз.
Кулланучылар ярата торган нәрсәне ясау өчен, сез аларны аңларга тиешсез. Ә сез никадәр зуррак булсагыз, моны эшләү шулкадәр кыенрак. Шуңа күрә мин «акрын гына зур бул» дим. Акчагызны никадәр акрынрак яндырсагыз, өйрәнү өчен шулкадәр күбрәк вакытыгыз булачак.
Акчаны акрын тотуның икенче сәбәбе — сакчыллык (җыйнаклык) мәдәниятен үстерү. Бу Yahoo-ның чыннан да аңлаган нәрсәсе иде. Дэвид Филоның рәсми вазифасы «Chief Yahoo» (Баш Yahoo) булса да, ул үзен рәсми булмаган рәвештә «Cheap Yahoo» (Сакчыл Yahoo) дип атаулары белән горурлана иде. Без Yahoo-га килгәннән соң озак та үтми, безнең папкалар структурасын тикшереп йөргән Филодан хат алдык: ул безнең шулкадәр күп мәгълүматыбызны кыйммәтле RAID-дискларда саклау чыннан да кирәкме дип сорый иде. Бу миңа зур тәэсир ясады. Yahoo-ның базар капитализациясе ул вакытта инде миллиардлар белән үлчәнә иде, ә алар һаман да берничә гигабайт диск мәйданын исраф итү турында борчыла иде.
ВК фирмасыннан ике миллион доллар тирәсе акча алгач, үзеңне бай итеп тоя башлыйсың. Бай түгеллегеңне аңлау бик мөһим. Бай компания — ул зур керемнәре булган компания. Бу акча — керем түгел. Бу — керем китерә башларсыз дигән өмет белән инвесторлар сезгә биргән акча. Шуңа күрә банктагы шул миллионнарга карамастан, сез барыбер ярлы.
Күпчелек стартаплар өчен өлге булып юридик фирма түгел, ә аспирант торырга тиеш. Кыйммәтле һәм сокландыргыч булуга түгел, ә шәп һәм арзан булуга омтылыгыз. Безнең өчен стартапның моны аңлавын тикшерү билгесе — аларда Aeron урындыклары бармы-юкмы икәнлеге иде. Aeron Доткомнар чорында чыкты һәм стартаплар арасында бик популяр иде. Бигрәк тә ул вакытта бик таралган, ВКлар биргән акча белән гаилә-гаилә уены уйнаган бала-чага төркеменә охшаган компанияләр арасында. Бездә исә терсәкләренә таянгычлары коелып төшкән шулкадәр арзан офис урындыклары иде. Ул вакытта бу бераз уңайсызландыра иде, ләкин үткәнгә караганда, офисыбызның аспирантлар мохите — үзебез дә белмичә дөрес эшләгән тагын бер нәрсәбез булган.
Безнең офисларыбыз Гарвард мәйданындагы өч катлы агач йортта иде. 1970 елларга кадәр ул фатир булган, һәм ванна бүлмәсендә арыслан тәпиләре кебек аяклары булган ванна һаман да тора иде. Элек анда ниндидер сәеррәк кеше яшәгән булса кирәк, чөнки стеналардагы күп ярыкларга, галәми нурлардан саклангандай, алюминий фольга тыгылган иде. Безгә дәрәҗәле кунаклар килгәндә, без гадилегебездән һәм җитештерү сыйфатыбызның түбәнлегеннән бераз ояла идек. Ләкин асылда ул урын стартап өчен идеаль урын иде. Без үзебезне корпортив түрәләр түгел, ә тыйнаксыз баш күтәрүчеләр кебек тойдык, һәм бу — сезгә кирәк булган нәкъ шул рух.
Фатир шулай ук программа язу өчен дә иң кирәкле урын. «Күгәрчен оясы» кебек офис күзәнәкләре (кубикллар) моның өчен бөтенләй ярамый, моны үзегез карап караган булсагыз, аңлагансыздыр инде. Эштә караганда өйдә программа язуның никадәр җиңелрәк булуын сизгәнегез бармы? Нигә алайса эш урынын өйгә охшашрак итмәскә?
Стартап өчен урын эзләгәндә, ул профессиональ булып күренергә тиеш дип уйламагыз. Профессиональ булу — лифтлар һәм пыяла стеналар түгел, ә яхшы эш эшләү дигән сүз. Мин күпчелек стартапларга башта корпоратив мәйданнардан качарга һәм гади бер фатир арендаларга киңәш итәр идем. Стартапта сез офиста яшәргә телисез, алайса нигә офис итеп яшәү өчен көйләнгән урынны алмасска?
Арзанрак һәм эшләү өчен яхшырак булудан тыш, фатирлар гадәттә офис биналарына караганда яхшырак урыннарда урнаша. Ә стартап өчен урнашу урыны бик мөһим. Эш нәтиҗәлелегенең ачкычы — кешеләрнең кичке аштан соң эшкә кире кайтуы. Телефон шалтыраулары туктаганнан соңгы сәгатьләр — эш эшләү өчен иң яхшы вакыт. Бер төркем хезмәткәрләр бергә кичке ашка чыгып, идеяләр турында фикер алышып, аннары аларны тормышка ашыру өчен офисларына кайткач, гаҗәеп нәрсәләр туа. Шуңа күрә сез кичке сәгать алтыдан соң чүлгә әйләнә торган ниндидер күңелсез офис паркында түгел, тирә-ягында бик күп рестораннар булган урында булырга телисез. Компаниядә һәркем, никадәр генә соң булмасын, кичке ашка шәһәр читенә өенә кайтып китә торган модельгә күчкәч тә, сез гаҗәеп кыйммәтле нәрсәне югалттыгыз дигән сүз. Әгәр сез чыннан да шундый режимда башласагыз, Алла үзе сакласын.
Бүген мин стартап башларга уйласам, моның өчен бары тик өч урынны гына карар идем: Central, Harvard яки Davis Squares янындагы Кызыл линиядә (Kendall артык стериль); Пало-Альтода University яки California проспектларында; һәм Берклида турыдан-туры кампусның төньягында яки көньягында. Бу миңа кирәкле рухка ия булган бердәнбер урыннар.
Акча тотмауның иң мөһим юлы — кешеләрне эшкә алмау. Мин артык радикал булып күренергә мөмкинмен, ләкин минемчә, кешеләрне эшкә алу — компания эшли ала торган иң начар нәрсә. Баштан ук кешеләр — даими чыгым, ә бу чыгымнарның иң яманы. Алар шулай ук сезнең урыныгызны тарайталар, хәтта программагызны начарайтачак ниндидер күңелсез офис бинасына күчүгә мәҗбүр итәргә мөмкиннәр. Ләкин иң яманы, алар сезнең темпыгызны сүндерә: кемнеңдер бүлмәсенә башыңны тыгып, аның белән идеяне тикшерәсе урында, сигез кеше җыелып бу турыда җыелыш уздырырга тиеш була. Шуңа күрә сез никадәр азрак кеше ялласагыз, шулкадәр яхшырак.
Доткомнар чорында күп кенә стартаплар капма-каршы сәясәт алып барды. Алар тиешле вазифа исеме булган кеше булмаса, берни дә эшләп булмый дигәндәй, тиз арада «штат тупларга» теләделәр. Бу — зур компания фикерләве. Алдан уйланылган ниндидер структура схемасындагы буш урыннарны тутыру өчен кешеләр алмагыз. Кемнедер эшкә алуның бердәнбер сәбәбе — үзегез эшләргә теләгән, ләкин булдыра алмаган нәрсәне эшләтү.
Кирәксез кешеләрне эшкә алу кыйммәткә төшә һәм тизлекне акрынайта икән, нигә барлык компанияләр диярлек шулай эшли? Төп сәбәп шул дип уйлыйм: кешеләргә алар өчен күп кеше эшләве дигән фикер ошый. Бу көчсезлек еш кына генераль директорга кадәр барып җитә. Әгәр сезгә кайчан да булса компания белән җитәкчелек итәргә туры килсә, кешеләрнең иң еш бирә торган соравы — сезнең күпме хезмәткәрегез барлыгы турында икәнен күрерсез. Бу — аларның сезне үлчәү рәвеше. Моны очраклы кешеләр генә түгел, хәтта журналистлар да сорый. Һәм җавап ун түгел, ә мең булса, алар күпкә ныграк таң калачак.
Бу бик көлке, чынлап та. Әгәр ике компаниянең кереме бер үк булса, хезмәткәрләре азрак булганы күбрәк соклану тудыра. Элек кешеләр безнең стартапта күпме кеше бар дип сорагач, мин «егерме» дип җавап биргәндә, аларның безне җитди санамауларын күрә идем. Мин еш кына: «Ләкин без көн саен җиңеп торган төп көндәшебездә йөз кырык кеше эшли, шуңа күрә шул ике санның зуррагы өчен безгә хөрмәт күрсәтә алмыйсызмы?» — дип өстәргә тели идем.
Офис мәйданы кебек үк, сезнең хезмәткәрләр саны да — тәэсирле булып күренү яки чыннан да тәэсирле булу арасындагы сайлау. Мәктәптә ботаниклар (nerds) булганнарыгыз бу сайлау турында белә. Компания башлаганда да шулай эш итүне дәвам итегез.
Сезгә моны эшләргә кирәкме?
Ләкин сез компания башларга тиешме? Сез моның өчен яраклы кешеме? Әгәр яраклы булсагыз, бу аңа кыйммәтме?
Стартап башларга яраклы кешеләр моны үзләре белгәннән күпкә күбрәк. Мин моны язуымның төп сәбәбе шул. Стартаплар хәзергедән ун тапкыр күбрәк булырга мөмкин иде, һәм бу, мөгаен, яхшы булыр иде.
Хәзер мин аңлыйм: мин нәкъ менә стартап башларга яраклы кеше идем. Ләкин башта бу фикер мине котыргыч куркытты. Мин моңа Lisp хакеры булганга күрә генә керешергә мәҗбүр булдым. Мин консультация биргән компания кыенлыкларга юлыккан кебек иде, ә Lisp кулланучы башка компанияләр күп түгел иде. Башка телдә программа язу фикерен күз алдына да китерә алмаганлыктан (хәтерегездә тотыгыз, бу 1995 ел иде, ул вакытта «башка тел» дигән сүз C++ дигәнне аңлата иде), Lisp кулланып яңа компания башлау бердәнбер вариант булып күренде.
Бу бик ышандыргыч яңгырамавын аңлыйм, ләкин сез Lisp хакеры булсагыз, нәрсә әйткәнемне аңларсыз. Һәм әгәр стартап башлау идеясе мине шулкадәр куркытып, мин моны бары тик кирәклектән генә эшләгән булсам, моны бик яхшы булдыра алырлык, ләкин сынап карарга артык курыккан бик күп кеше бардыр.
Алайса кем стартап башларга тиеш? Яхшы хакер булган, якынча 23 белән 38 яшь арасындагы, һәм традицион эш тормышы дәвамында акчаны акрынлап алу урынына аны берьюлы хәл итәргә теләгән кеше.
Яхшы хакерның ни икәнен төгәл генә әйтә алмыйм. Беренче класслы университетта бу компьютер фәннәре (информатика) белгечлегенең иң яхшы яртысын үз эченә ала ала. Гәрчә, әлбәттә, хакер булу өчен сезгә информатика белгечлеге булу мәҗбүри түгел; мин колледжда фәлсәфә бүлегендә укыдым.
Сез яхшы хакермы-юкмы икәнен әйтү кыен, бигрәк тә яшь булганда. Бәхеткә, стартап башлау процессы аларны үзеннән-үзе сайлап ала. Кешеләрне стартап башларга этәрүче нәрсә (яки булырга тиешле нәрсә) — булган технологиягә карап: «Әллә бу егетләр x, y һәм z эшләргә тиешлекләрен аңламыйлармы?» — дип уйлау. Һәм бу шулай ук яхшы хакер булуның бер билгесе.
Мин түбән чикне 23 яшь дип билгеләдем, чөнки бу яшькә кадәр сезнең миегездә ниндидер үзгәреш булмый кала дигән сүз түгел, ә үз эшегезне ачып җибәрергә омтылганчы, булган бизнеста эшләрнең ничек барганын күрергә кирәк. Бу бизнесның стартап булуы мәҗбүри түгел. Мин колледж бурычларын түләү өчен программа тәэминаты җитештерүче компаниядә бер ел эшләдем. Бу минем олылар тормышымдагы иң начар ел булды, ләкин мин, ул вакытта аңламасам да, программа тәэминаты бизнесы турында күп кыйммәтле сабаклар алдым. Бу очракта алар күбесенчә тискәре сабаклар иде: күп җыелышлар уздырмаска; берничә кеше ия булган код кисәкләренә юл куймаска; компания белән сату буенча белгечнең җитәкчелек итүенә юл куймаска; кыйммәтле (элитар) продукт ясамаска; кодның артык зур булып китүенә юл куймаска; хаталарны табуны бары тик сыйфатны тикшерүчеләргә (QA) тапшырып калдырмаска; чыгарылышлар арасында артык озак тәнәфес ясамаска; эшләүчеләрне кулланучылардан аерып куймаска; Кембриҗдан Route 128 юлына күчмәскә; һәм башкалар. [8] Ләкин тискәре сабаклар уңай сабаклар кебек үк кыйммәтле. Бәлки тагын да кыйммәтрәктер дә: искиткеч уңышны кабатлау кыен, ә хаталардан качу җиңел. [9]
23 яшькә кадәр компания ачу кыен булуның тагын бер сәбәбе — кешеләр сезгә җитди карамаячак. Венчур инвесторлары сезгә ышанмаячак һәм акча бирү шарты буларак сезне бары тик символ (талисман) дәрәҗәсенә калдырырга тырышачак. Клиентлар сезне ташлап китәр һәм аларны авыр хәлдә калдырыр дип куркачак. Хәтта сез үзегез дә, гадәттән тыш бер кеше булмасагыз, ниндидер дәрәҗәдә яшегезне тоячаксыз; сездән күпкә олырак кешенең җитәкчесе булу уңайсыз тоелачак, ә сезгә 21 яшь булса, бары тик яшьрәкләрне генә эшкә алу сезнең мөмкинлекләрегезне нык чикли.
Кайбер кешеләр, теләсәләр, компанияне 18 яшьтә дә ача алалар иде, мөгаен. Билл Гейтс һәм Пол Аллен Microsoft-ны башлап җибәргәндә Гейтска 19 яшь иде. (Дөрес, Пол Алленга 22 иде, һәм бу, мөгаен, үз ролен уйнагандыр.) Шуңа күрә, әгәр сез: «Аның нәрсә әйтүе миңа мөһим түгел, мин компанияне хәзер үк ачам», — дип уйлыйсыз икән, сез моны булдыра ала торган кешеләр рәтеннән булырга мөмкинсез.
Икенче чикләмә, 38 яшь, күпкә сыгылмалырак. Мин аны шулай билгеләдем, чөнки күпчелек кешеләр бу яшьтән соң физик яктан шулкадәр түзәрлек көчкә ия түгел дип уйлыйм. Элек мин һәр төнне сәгать 2:00 яки 3:00-кә кадәр, атнасына җиде көн эшли идем. Хәзер шулай эшли алыр идемме — белмим.
Моннан тыш, стартаплар финанс ягыннан зур куркыныч (риск) булып тора. Әгәр сез берәр нәрсә башлап карап, ул җимерелсә һәм 26 яшьтә акчасыз калсагыз, зыяны юк; күп кенә 26 яшьлекләр акчасыз бит. Ә 38 яшькә сез инде артык күп рискларга бара алмыйсыз — бигрәк тә балаларыгыз булса.
Минем соңгы сынавым иң катгые булырга мөмкин. Сез чыннан да стартап башларга телисезме? Икътисади яктан караганда, бу сезнең бөтен эш гомерегезне мөмкин кадәр кыска вакыт аралыгына кысуны аңлата. 40 ел дәвамында гадәти тизлектә эшләү урынына, сез дүрт ел җан-фәрман эшлисез. Һәм, бәлки, бернәрсәсез дә калырсыз — ләкин бу очракта моңа дүрт ел кирәк булмас, мөгаен.
Бу вакыт эчендә сез эштән башка бернәрсә дә диярлек эшләмәячәксез, чөнки сез эшләмәгәндә, сезнең көндәшләрегез эшләячәк. Минем бердәнбер ял чарам йөгерү (бу эшне дәвам итү өчен барыбер кирәк иде) һәм төнен якынча унбиш минут китап уку иде. Ул өч еллык чор эчендә минем кыз белән очрашкан вакытым барлыгы ике ай булды. Ике атнага бер тапкыр мин берничә сәгать ял итеп, иске китаплар кибетенә бара яки дустымның өенә кичке ашка бара идем. Гаиләмә кунакка ике тапкыр гына кайттым. Башка вакытта гел эшләдем.
Эшләү еш кына күңелле иде, чөнки мин бергә эшләгән кешеләр минем иң якын дусларым иде. Кайвакыт бу хәтта техник яктан да кызыклы иде. Ләкин вакытның якынча 10%ында гына. Калган 90% турында әйтә алган иң яхшы сүзем шул: аларның кайберләре ул вакыттагыга караганда хәзер көлкелерәк булып тоела. Мәсәлән, Кембриҗда якынча алты сәгатькә ут сүнгән вакыт, һәм без офис эчендә бензин генераторын кабызырга тырышып хата ясадык. Мин моны башка эшләмәячәкмен.
Стартапта очрый торган юк-бар нәрсәләрнең күләме гадәти эш тормышында түзәргә туры килгәннән күбрәк дип уйламыйм. Чынлыкта, ул хәтта азрактыр да; бары тик кыска вакытка кысылганга күрә генә күп кебек тоела. Шуңа күрә стартап сезгә нигездә вакыт сатып ала. Әгәр сез аны башларгамы-юкмы дип уйланасыз икән, менә шулай фикер йөртергә кирәк. Әгәр сез 40 ел буе хезмәт хакына эшләү урынына акча мәсьәләсен берьюлы һәм мәңгегә хәл итәргә теләүче төр кешеләрдән булсагыз, стартап башлау мәгънәле.
Күп кенә кешеләр өчен стартаплар белән аспирантура арасында каршылык туа. Аспирантлар — программа тәэминаты стартапларын башлап җибәрү өчен нәкъ шул яшьтәге һәм нәкъ кирәкле төрдәге кешеләр. Сез моны эшләсәгез, академик карьера ясау мөмкинлеген юкка чыгарырмын дип куркырга мөмкинсез. Ләкин стартапта булып, бер үк вакытта аспирантурада да калырга мөмкин, бигрәк тә баштарак. Безнең тәүге өч хакерыбызның икесе бөтен вакыт дәвамында аспирантурада иде, һәм икесе дә үз галимлек дәрәҗәләрен алды. Эшен кичектереп йөрүче аспирант кебек куәтле энергия чыганаклары бик аз.
Әгәр сезгә чыннан да аспирантураны калдырырга туры килсә, иң начар очракта да бу артык озакка булмас. Әгәр стартап уңышсызлыкка очраса, ул, мөгаен, җитәрлек тиз вакыт эчендә таркалачак, һәм сез академик тормышка кире кайта алачаксыз. Ә әгәр ул уңышка ирешсә, ассистент профессор булу турындагы көчле теләгегезнең инде сүнгәнен аңларсыз, бәлки.
Әгәр моны эшләргә телисез икән, эшләгез. Стартап башлау — читтән караганда күренгән кебек зур сер түгел. Моны эшләү өчен «бизнес» турында белергә кирәк дигән нәрсә юк. Кулланучылар яратып кулланырлык нәрсә ясагыз һәм тапканыгызга караганда азрак акча тотыгыз. Бу нәрсәсе белән кыен инде?
Искәрмәләр
[1] Google керемнәре елына якынча ике миллиард тәшкил итә, ләкин аның яртысы башка сайтлардагы рекламадан килә.
[2] Стартапларның ныгып калган компанияләрдән бер өстенлеге — бизнес башлаганда дискриминациягә каршы законнарның булмавы. Мәсәлән, мин кечкенә балалары булган яки тиздән бала табарга җыенган хатын-кыз белән стартап башларга икеләнер идем. Ләкин потенциаль хезмәткәрләрдән аларның тиздән бала алып кайтырга җыену-җыенмауларын сорарга рөхсәт ителми. Ышанасызмы, юкмы, хәзерге АКШ законнары буенча, хәтта интеллект нигезендә дә дискриминация ясарга рөхсәт ителми. Ә компания башлаганда, сез аны кем белән башлау мәсьәләсендә үзегез теләгән теләсә нинди билге буенча сайлап ала аласыз.
[3] Программалаштырырга (хакерлыкка) өйрәнү бизнес-мәктәпкә караганда күпкә арзанрак, чөнки моны күбесенчә үзегез эшли аласыз. Linux санагы, K&R китабының бер данәсе һәм күршегезнең унбиш яшьлек улыннан берничә сәгатьлек киңәш хакына сез үз юлыгызны бик яхшы башлап җибәрәчәксез.
[4] Йомгак: иң зур компания булган хөкүмәткә берәр нәрсә сату өчен стартап башлаудан качыгыз. Әйе, аларга технология сату өчен мөмкинлекләр бик күп. Ләкин ул стартапларны башкалар башласын.
[5] Германиядә компания ачкан бер дустым анда кәгазь эшләренә бик нык игътибар итүләре һәм аларның күбрәк булуы турында сөйләде. Бу нәрсә Германиядә ни өчен стартапларның күбрәк булмавын аңларга ярдәм итә.
[6] Башлангыч (seed) этабында безнең бәяләмәбыз, асылда, $100,000 иде, чөнки Джулиан компаниянең 10%ын алды. Ләкин бу бик ялгыш сан, чөнки акча Джулиан безгә биргән нәрсәләрнең иң мөһим булмаганы иде.
[7] Сезне сатып алырга теләгән кебек күренгән компанияләргә карата да шундый ук хәл. Сезнең фикерләрегезне һәм тәҗрибәгезне белешү өчен генә үзен шулай тоткан берничә компания булачак. Ләкин аларның кайсылары шундый икәнен беркайчан да төгәл белеп булмый, шуңа күрә иң яхшы алым — үзеңне тулысынча ачык кебек тоту, ләкин берничә мөһим техник серне әйтмичә калдыру.
[8] Мин бу урын начар компания булган кебек үк начар хезмәткәр идем. Анда минем белән эшләргә мәҗбүр булган һәркемнән гафу үтенәм.
[9] Автомобиль транспорты департаментына (DMV) капма-каршы булганча эш итеп, бизнеста ничек уңышка ирешергә дигән темага китап язып булыр иде, мөгаен.
Әлеге эссенең караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Сара Харлинга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска, шулай ук чыгыш ясарга чакырганнары өчен Стив Мелендес белән Грегори Прайска рәхмәт белдерәм.